1. خانه >
  2. اولویت‌های سیاستی >
  3. مدیریت آب
نویسنده
حوزه سیاستی
موضوع
استان

آب را به‌درستی الفبای توسعه نام نهاده و حضورش را مهم‌ترین مؤلفه در پایداری زیست در هر سرزمینی می‌دانند. در ایران، کشوری که بر کمربند خشک جهان (پهنای عرض 35 درجه شمالی) مستقرشده است؛ بی‌شک، گران‌بهاتر از این کالای زیستی وجود ندارد. به‌ویژه اگر بدانیم ایرانیان به‌جای استفادة سالانه از 20 درصد از اندوخته‌های آبی خویش، در طول چند دهة گذشته این رقم را تا 85 درصد افزایش داده و سبب بروز فرآیندهایی مهلک چون کاهش سطح سفره‌های آب زیرزمینی، نشست زمین و افزایش چشمه‌های تولید گردوخاک بوده‌اند؛ شناسه‌هایی که آشکارا نشان‌دهندة شتاب جریان بیابان‌زایی در ایران است.
این در حالی است که چیزی در حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب به‌صورت سالانه بر ایران‌زمین می‌بارد. از این مقدار و در بهترین شرایط، 130 میلیارد مترمکعب آن قابل استحصال است که اینک به حدود 110 میلیارد مترمکعب کاهش‌یافته است؛ یعنی در شرایط کنونی و برای جمعیت 78 میلیون نفری ایران، کمتر از 1500 مترمکعب آب برای هر ایرانی در سال در اختیاراست که گواه سقوط ایران از مرز خطرناک تنش آبی (1710 متر برای هر نفر در سال) است؛ بنابراین، با توجه به میانگین سرانة آب مردمان جهان که به ۷ هزار و پانصد مترمکعب در سال می‌رسد، ایرانیان کمتر از یک‌چهارم میانگین جهانی از موهبت آب شیرین برخوردار هستند. این در حالی است که در ۳۰ سال پیش، نسبت مورد اشاره چیزی در حدود یک‌دوم بود.
با چنین پیشینه‌ای، آیا سزاوار نیست تا توجه ملّی به حفظ آب در ایران، بیش از ۴ برابر توجه جهانی به آن می‌بود؟
متأسفانه و تا این لحظه فقط هشدار داده‌ایم که کمیت آب قابل‌استفاده باشتابی دمادم افزاینده دارد کم و کم و کم‌تر می‌شود.
امّا حقیقت این است که شاید بهتر است کمیت را رها کنیم! چراکه آنچه دارد بر سر کیفیت آب رو و زیرزمینی ما می‌آید، آن‌قدر بزرگ و آن‌چنان مهیب است که به‌سادگی می‌توان خطر اُفت کمی آب را در ایران‌زمین نادیده گرفت و توجهی به نشست‌ها و فروچاله‌های هول‌انگیز در خراسان و کرمان و یزد و همدان و تهران و فارس و اصفهان و اردبیل، چهارمحال و بختیاری و … نکرد!
به‌راستی:
چند رودخانه از مجموع ۱۸۰ رودخانه دائمی کشور را می‌توان برشمرد که آبش هنوز پاک و قابل شرب باشد؟
چند چاه عمیق و نیمه عمیق را می‌توان شماره کرد که هنوز این امکان وجود دارد تا بدون بازبینی و تصفیه، آبش را نوشید؟
پاسخ: تقریباً هیچ! به همین سادگی و به همین تلخی …
چنین است که در شمس می‌خواهیم نگاهی ویژه به آب و نشانزدهایش بر چشم‌اندازهای توسعه در کشور داشته باشیم. باشد که با هم‌اندیشی و آزاداندیشی مبتنی بر نگرشی علمی بتوان، نقشة راهی را در مقابل چشم کلان نگران و برنامه‌ریزان ارشد حکومتی نهاد که در آن، دورنمای زیستن در فلات ایران همچنان برخوردار از امنیت زیستی درخوری باشد.
آمین.

  • تدبیر آب مشهد: چرا و چگونه؟

    تدبیر آب مشهد: چرا و چگونه؟

    کامران داوری

    خراسان رضوي 18 اسفند 1393 ساعت 11:36

    تمام کارشناسان و خبرگان آب، مسائل و مشکلات آب کشور و راه‌حل‌های آن را به‌خوبی می‌دانند؛ و بر ضرورت و لزوم استقرار مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) اتفاق‌نظر کامل دارند؛ اما مشکلات کمی و کیفی آب یک‌شبه پایان نمی‌یابند؛ زیرا نتیجه رفتار و اقدامات ما در طول سال‌های دراز گذشته بوده و اصلاح آن (به مصداق آیة شریفه: «إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ») نیازمند تغییر در درک و نگرش جامعه نسبت به آب و مدیریت آن است. متأسفانه به علت عدم‌کفایت تجربه‌های پیشین IWRM، تاکنون چارچوب جامعی متناسب با شرایط ایران، برای پیاده‌سازی مدیریت یکپارچه منابع آب تبیین نشده است.

  • خرسان 3؛ سدی که نباید ساخته شود!

    خرسان 3؛ سدی که نباید ساخته شود!

    هومان خاکپور

    چهارمحال بختياري 16 اسفند 1393 ساعت 15:17

    آنچه حیات کارون بزرگ و به دنبال آن زندگی مردمان و زیستمندان حوضة آبخیز آن را با تهدید و چالش‌های نگران‌کننده مواجه کرده‌است، سدسازی‌ها و پروژه‌های انتقال آب بین حوضه‌ای بر روی سرشاخه‌های این رودخانه و مدیریت ناپایدار و بهره‌برداری‌های غیرمسئولانه ناشی از توسعه کمی و بی‌رویه اراضی کشاورزی در دشت خوزستان است که منجر به نادیده گرفته شدن حق‌آبه زیستی این رودخانه و خشکی تالاب‌ها شده است. سد خرسان (3) یکی از 25 سد در پرونده سرشاخه‌های کارون در زاگرس است که بدون اخذ مجوزهای قانونی ارزیابی اثرات محیط زیستی و اقتصادی اجتماعی، عملیات اجرایی آن بر روی رودخانه خرسان در استان چهارمحال و بختیاری آغازشده و با نادیده گرفتن قوانین و ملاحظات علمی و محیط‌زیستی اضافه بر گسترش خسارت‌های زیست‌محیطی و هدررفت سرمایه‌ها، قانون‌گریزی را در جامعه ترویج می‌کند.

    کلمات کلیدی:
    سد خرسان، رودخانه کارون، مدیریت آب، خوزستان

  • بررسی بحران آب در اتاق فکر استان همدان

    بررسی بحران آب در اتاق فکر استان همدان

    ابوالقاسم یعقوبی

    همدان 10 اسفند 1393 ساعت 11:26

    به دنبال برگزاری جلسه‌‌ی مشترک شورای سیاست‌گذاری اتاق فکر استان همدان با نخبگان و کارشناسان حوزه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، زیست‌محیطی و جمع‌بندی از نقطه‌نظرات کارشناسان این حوزه‌ها، شورای سیاست‌گذاری اتاق فکر استان همدان موضوع آب، محیط زیست و منابع طبیعی را در اولویّت کاری خود قرار داد.
    بر این اساس، تصمیم گرفته شد با تشکیل کمیته‌ی تخصّصی «آب، محیط زیست و منابع طبیعی»، جلسه‌ی بعدی اتاق فکر به این موضوع اختصاص بیابد. در این راستا، جلسه‌ی کمیته‌ی مذکور روز پنجم اسفند 1393 از ساعت 4 تا 7 عصر در محلّ دفتر ریاست دانشکده‌ی علوم اقتصادی و اجتماعی دانشگاه بوعلی‌سینا و با حضور آقایان دکتر منصور غلامی، ریاست دانشگاه بوعلی‌سینا، دکتر اسدیان، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی همدان، دکتر بهادری، عضو هیأت علمی سازمان جهاد کشاورزی همدان، دکتر بهراملو، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی همدان، دکتر حمید زارع ابیانه، عضو هیأت علمی گروه آبیاری دانشکده‌ی کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا، دکتر ابوالقاسم یعقوبی، مدیر اتاق فکر استان و دکتر حاتم حسینی عضو شورای سیاست‌گذاری اتاق فکر استان تشکیل شد.

  • تصفیه بیولوژیکی (گیاه پالایی ) پسابهای شهری و صنعتی از طریق روش های نوین زراعت چوب  در دوره های بهره برداری کوتاه مدت  با مزایای گسترده زیست محیطی و اقتصادی

    تصفیه بیولوژیکی (گیاه پالایی ) پسابهای شهری و صنعتی از طریق روش های نوین زراعت چوب در دوره های بهره برداری کوتاه مدت با مزایای گسترده زیست محیطی و اقتصادی

    مهرداد مطبوع ریاحی

    9 اسفند 1393 ساعت 10:47

    رسالت و وظیفه ما بعنوان نسل حاضر، حفاظت و نگهداری از جنگلهای باقیمانده، منابع طبیعی و منابع آبی بشدت تحلیل رفته برای نسل های بعدی است چرا که با تحلیل و از بین رفتن جنگلها و آلوده شدن و تحلیل رفتن منابع آبی موجود، نسل آینده قادر به واردات جنگلی که در طی قرنهای متمادی ایجاد شده و احیاء آبخوانها در دشتهای فرونشست کرده نخواهد بود. حال آنکه کمبودهای احتمالی محصولات کشاورزی از طریق واردات قابل جبران است و آب مجازی هم وارد کشور می شود .لذا با در نظر گرفتن مزایای متعددی که برای این طرح متصور است به نظر می رسد استفاده از پساب در بخش کشاورزی بجای توسعه جنگلکاری و زراعت چوب در کشور نه تنها سیاستی کاملا غلط می باشد بلکه با شرایط زیست محیطی بحرانی کنونی کشور، اصولا سیاست افزایش بهره وری آب در بخش کشاورزی بجای استفاده از پساب‌ها برای جبران بخشی اندک از تقاضای آب بایستی در اولویت برنامه‌های مسئولین مربوطه در کشور قرار گیرد. چرا که بگفته کارشناسان حدود 93 درصد از کل آب مصرفی ایران صرف آبیاری حدود 8.5 میلیون هکتار از اراضی زراعی با بهره وری پایین شده و سهم بخش شرب و صنعت از کل آب مصرفی بترتیب تنها 5.8 و 1.2 درصد می باشد. مضاف بر این، با توجه به بحران اشتغال در کشور بخصوص در جوامع روستایی و اشتغال زایی بالای این طرح، دولت با حمایت از این راهکار زیست محیطی قادر خواهد بود در کوتاه مدت بخش قابل ملاحظه ای از نگرانیهای بحق جامعه در خصوص آلودگیهای محیط زیستی ناشی از بکارگیری و رها سازی پسابها، بیکاری، خطرات بهداشتی تولید محصولات زراعی با پسابها، آلودگی هوا، بحران ریزگردها و موارد متعدد دیگر را بصورت کاملا علمی و کاربردی ، کاهش دهد.

  • پیامدهای فولاد مشکین‌شهر

    درنگی بر مکان‌یابی صنایع فولاد در ایران

    پیامدهای فولاد مشکین‌شهر

    محمد فکری

    اردبيل 3 اسفند 1393 ساعت 11:05

    محتوای این متن به معنای مخالفت با هرگونه سرمایه‌گذاری در مشکین‌شهر و استان اردبیل نیست بلکه به معنای دقت و مطالعه‌ی بیشتر برای انتخاب نوع صنایع با توجه به مقتضیات مکانی است.
    نه فقط مشکین‌شهر بلکه کل استان اردبیل به دلیل کمبود منابع آبی مکان مناسبی برای احداث کارخانه‌ی فولاد نیست و بهتر است صنعتی مناسب با ویژگی‌های استان اردبیل برای آن انتخاب شود. با توجه به فعالیت محمدرضا زنوزی مطلق در عرصه‌های مختلف صنعتی مسلما وی توان تغییر این طرح و جایگزینی آن با صنعتی همخوان با استان اردبیل را دارد. و اگر هم فقط قصد فعالیت در عرصه فولاد را دارد به خاطر دوام کارخانه خودش، به خاطر حفظ محیط‌زیست، به خاطر حفظ منابع آب شیرین و به خاطر آینده‌ی ایران بهتر است کارخانة خود را در سواحل جنوبی کشور احداث کند.

  • حکمرانی فازی بر آب؛ مطالعه موردی حوضه آبخیز زاینده‌رود

    بازنشر به دلیل درگیری‌های آبی در ورزنه

    حکمرانی فازی بر آب؛ مطالعه موردی حوضه آبخیز زاینده‌رود

    مهدی فصیحی هرندی

    24 بهمن 1393 ساعت 21:09

    این نوشتار کوتاه با تأکید مجدد بر لزوم توجه به ابعاد دیگر حکمرانی آب، علاوه بر فنی، اقتصادی و سیاسی، بر آن است تا با ذکر شواهدی از مناقشة رودخانه زاینده‌رود (به‌عنوان یک نمونه شاخص شده در کشور) نگرانی خود را از عدم توجه به همکاری و تعامل همه کنشگران درگیر اعم از ذینفع و غیر ذینفع، در حل مسائل آبی به وضوح بیان دارد.

  • اولین نشست کارگروه تخصصی آب، کشاورزی و محیط زیست اتاق فکر استان خراسان رضوی

    اولین نشست کارگروه تخصصی آب، کشاورزی و محیط زیست اتاق فکر استان خراسان رضوی

    حسین انصاری

    خراسان رضوي 29 دی 1393 ساعت 18:25

    اولین نشست کارگروه تخصصی آب، کشاورزی و محیط زیست اتاق فکر استان خراسان رضوی با حضور دکتر کلانتری (وزیر اسبق جهاد کشاورزی و دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه)، اساتید دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد، جمعیت ناجیان آب و کشاورزان خبره استان خراسان رضوی روز چهارشنبه بیست و چهارم دی ماه در اتاق رئیس دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار گردید.

  • فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح

    فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح

    23 آبان 1393 ساعت 16:56

    عطیه میری؛ چهارشنبة هفتة گذشته و در شرایطی که به مناسبت قرار داشتن در هفتة پاسداشت علم و صلح، نمایشگاهی با این موضوع در دانشکدة فیزیک دانشگاه تهران در حال برگزاری بود، جمعی از کارشناسان، اندیشمندان، متخصصان و علاقه‌مندان به حوزة آب، در سالن آمفی‌تئاتر این دانشگاه گرد هم آمدند تا دومین میزگرد تخصصی با محوریت بحران آب را برگزار کنند. عنوان این میزگرد که جلسة نخست آن در مهم ماه برگزار شد، «فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح» بود.

  • آب باید تبدیل به گفتمانی اجتماعی شود!

    آب باید تبدیل به گفتمانی اجتماعی شود!

    10 آبان 1393 ساعت 16:05

    بحران آب، خشکسالی، پایین آمدن سطح سدها، ضرورت صرفه‌جویی در مصرف آب و .... این‌ها واژه‌هایی هستند که طی ماه‌های اخیر، بارها از سوی مسئولان و کارشناسان در راستای اشاره به شرایطی که کشور ازنظر آبی در آن قرار دارد، مورد استفاده قرارگرفته‌اند. گفته می‌شود کشور ما وارد یکی از خشک‌ترین دوره‌های تاریخ خود شده است و در صورت مدیریت نشدن این بحران بصورت صحیح، در آینده‌ای نزدیک با مشکل‌هایی به‌مراتب وخیم‌تر روبرو خواهد شد. از زمان جدی شدن این بحران تاکنون، اقدام‌های بسیاری در راستای افزایش آگاهی عمومی و همچنین دستیابی به راهکارهایی در راستای تسهیل گذر از این بحران آبی صورت گرفته است. ولی به گفتة بسیاری از کارشناسان، این اقدام‌ها کافی و مؤثر نبوده است و حتی در شرایط بحرانی‌ای که در تابستان گذشته تجربه کردیم، مورم را تشویق به‌صرفه جویی خودآگاهانة آب نکرد. یکی از مهم‌ترین اقدام‌هایی که طی هفته‌های گذشته و در راستای آگاهی بخشی در خصوص بحران آب صورت گرفته، همایش‌هایی است که با عنوان «آب، فرهنگ و جامعه» برگزار می‌شود.

  • دامداران کوچنده؛ آبخوانداران بالقوه، یاوران محیط زیست

    دامداران کوچنده؛ آبخوانداران بالقوه، یاوران محیط زیست

    سید آهنگ کوثر

    1 آبان 1393 ساعت 14:55

    اکنون که شمار کوچندگان ایران، با وجود افزون بر سه برابر شدن جمعیت ایران نسبت به 1320، به نزدیک یک‌سوم شمار آنان در همان سال رسیده است، پیشنهاد این خدمتگزار آب وخاک ترغیب گروهی از آنان به بنای آرمانشهرهای کویری، آبخوانشهرها است. بدین ترتیب با فراهم‌آوردن علوفه در آبرفت‌ها، برخی آبخیزها برای مدتی کوتاه به طبیعت برگردانده شده و کوچروان مدتی از سال را در زیستگاههایی که با دستان خود بنا کرده‌اند، می‌گذرانند. گفتنی است آنچه در این نوشتار آمده، تنها بخشی از جنبه‌های دانش و فن کار است. بزرگان صاحب‌نظر عنایت کرده و دیگر شاخ و برگ‌ها را بیافرینند. بر‌پا گشتن شماری از این آبخوانشهرها در پهنة ایران زمین و بررسی ژرف بنای آنها و رفتار شهروندان آبخواندار، زمینه را برای گسترش آنها فراهم خواهد آورد. انشاءالله.