1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. خاك
  6. >
  7. حاصلخیزی

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

13 اردیبهشت 1395 ساعت 14:08 شماره مسلسل: 1100197

جایگاه خاک در توسعه پایدار و رفع ابر مشکلات جهانی

جایگاه خاک در توسعه پایدار و رفع ابر مشکلات جهانی

بررسی دقیق و تحلیل مسائل محیط‌زیستی و چالش‌های جهانی نشان می‌دهد که خاک نقش مهمی در رفع آنها دارد و تخریب آن ممکن است اثرات زیان‌بار شدیدی در پی داشته و امنیت جهانی را بیش از هر عامل دیگر به خطر اندازد.


مقدمه

بعد از گذر تاریخی جهان از سیاست‌های رشد اقتصادی و یکی از اجزاء مهم آن یعنی کشاورزی رایج با هدف بیشینه کردن تولید و درآمد و روی‌آوری به مفاهیم توسعه و پس‌ از آن توسعه پایدار در سطح جهانی و در پی آن سنجش سطح توسعه‌یافتگی با شاخص "درآمد پایدار" به‌جای شاخص‌های پیشین "برابری قدرت خرید" و "درآمد سرانه"، در هفتادمین دوره مجمع عمومی سازمان ملل، سران کشورهای جهان روز جمعه 25 سپتامبر 2015 در اجلاس اهداف توسعه پایدار تا سال 2030 میلادی، اهداف 17 گانه ای را مورد تصویب قراردادند که دستیابی به آن مستلزم اقدامات خاصی است.

حداقل شش چالش بسیار بزرگ محیط زیستی درراه توسعه پایدار بشری و بر روی کره زمین وجود دارد. این چالش‌­ها شامل امنیت غذایی، امنیت آب، امنیت انرژی، جلوگیری از تغییر اقلیم، حفاظت تنوع زیستی و بقاخدمات زیست‌­بوم‌ها می‌باشند. چالش‌­های بیان‌شده خود ناشی از مشکلات عدیده­‌ای هستند که چندین دهه است بشر با آن روبه‌­رو بوده و به‌طور فزاینده­‌ای در حال گسترش بوده‌­اند. مشکلات و مسائلی نظیر کمبود آب (شرب و کشاورزی)، کمبود انرژی، کمبود غذا، سیل و آلودگی (خاک و منابع آب) از مهم‌ترین مسائل شناخته‌شده بشر در سطح جهانی هستند. این پنج مشکل متأثر و اثرگذار بر پدیده نوظهورتر گرمایش زمین و تغییر اقلیم هستند. مشکلات ایجادشده در سطح جهان دارای دلایل بعضاً مشترکی بوده و پیامدهای ناگوار بسیار زیادی را در پی‌دارند. به‌عنوان نمونه، منابع خاک و آب به دلایلی همچون دفع فاضلا‌‌‌‌‌‌ب‌­ها و دفن زباله‌­های صنعتی و شهری، مصرف بی­رویه کودهای شیمیایی و سموم در بخش کشاورزی، ته‌­نشست اتمسفری آلودگی‌­های ناشی از مصرف سوخت­های فسیلی (ازجمله دود اگزوز ماشین‌­ها)، در سطح وسیع دچار آلودگی شده‌­اند و پیامد آن وارد شدن آلاینده‌هایی نظیر فلزات سنگین (مثل کادمیوم و سرب)، باقیمانده سموم و رادیونوکلئیدها به زنجیره غذایی، ایجاد انواع بیماری­‌ها از جمله سرطان، سقط‌جنین، درخطر افتادن حیات آبزیان و افزایش هزینه­‌های تصفیه آب است.

این مشکلات به یکدیگر وابسته بوده، در همه جای دنیا گسترده هستند و راه­‌حل آن پیچیده و مشکل است. نیاز به تأمین غذا و فراهم نمودن آب برای بیش از نه میلیارد نفر در جهان در سال 2050 میلادی مستلزم تأمین این دو به میزان کافی و باکیفیت سالم است. همین­‌طور تأمین انرژی ارزان و قابل‌اطمینان با تضمین حداقل اثر بر اقلیم، وابسته به فراهم نمودن پیوسته انرژی و جایگزین‌­های آن است به‌گونه‌ای که منجر به افزایش گازهای گلخانه‌­ای نشود. همه این امور بر خدمات زیست­‌بوم­‌ها و تداوم چالش حفظ تنوع زیستی دنیا اثرگذار خواهند بود. بررسی دقیق و تحلیل این مسائل محیط­زیستی و چالش‌­های جهانی نشان می‌­دهد که خاک نقش مهمی در رفع آنها بازی می‌­کند و تخریب آن ممکن است اثرات زیان‌بار شدیدی در پی داشته و امنیت جهانی را بیش از هر عامل دیگر به خطر اندازد باشد.

کمبود غذا-امنیت غذا

خاک فصل مشترک بین محیط زنده و محیط بی‌جان است. تغذیه 9 میلیارد نفر جمعیت جهان در سال 2050 می­تواند از طریق برطرف نمودن شکاف عملکرد (اختلاف عملکرد محصولات کشاورزی بین کشورهای توسعه‌یافته و عقب‌افتاده) و افزایش تولید محصولات کشاورزی محقق شود. با توجه به اهداف توسعه پایدار، تأمین غذا با رعایت معیارهای پایداری بدون دسترسی به خاک باکیفیت مطلوب و مدیریت بهینه آن به همراه حفاظت خاک محقق نخواهد شد.

امنیت غذایی بر سه اصل فراهم بودن، قابلیت و شیوه مصرف استوار است. فراهمی غذا به معنی داشتن مقدار کافی و منبع مطمئن برای تأمین غذا است و قابلیت برداشتن منابع برای دستیابی به غذای باکیفیت بالا و مغذی استوار است. شیوه مصرف به معنی داشتن دانش تغذیه­ای و نیز دسترسی به آب کافی و فقدان هرگونه آلودگی است. فراهمی، قابلیت و فقدان آلودگی منابع غذایی کاملاً وابسته به خاک است. بخش بسیار مهمی از ایمنیغذا از مزرعه (خاک) شروع می‌­شود و این موضوع دو جنبه دارد غذا می‌­بایست به میزان کافی حاوی عناصر و مواد معدنی موردنیاز بدن باشد و در عین‌ حال عاری از مواد سمی و مضر و یا مقادیر بیش‌ از حد از عناصر مفید باشد. بسیاری از کمبودها و مسائل تغذیه‌­ای را می ­توان با تولید محصولات سالم و غنی برطرف نموده، سلامت جامعه را تضمین و در هزینه‌های بسیار زیاد بهداشتی صرفه‌­جویی نمود. شعار امسال روز جهانی غذا نیز "ایمنی غذا از مزرعه تا سفره (از خاک تا سلول)" بود که بیانگر اهمیت موضوع است؛ بنابراین برای اطمینان از امنیت غذایی، حداقل کردن کاهش توان تولید، کیفیت و تخریب اراضی (خاک) و کاهش آلودگی‌­ها ضروری است.

خاک به‌عنوان یک عامل اساسی و بسیار تأثیرگذار بر چرخه آب و درعین‌حال منبع عظیمی از آب اغلب نادیده گرفته می­‌شود.

کمبود (کسری) آب-امنیت آب

کسری (کمبود) آب یک تهدید آنی است. امکان تأمین آب از رودخانه‌­ها و سدها که به‌عنوان "آب آبی" شناخته می­­شود، در مناطق مختلف دنیا بسیار محدود است. این در حالی است که استفاده از این روش‌­ها ازجمله احداث سد و انتقال آب، مشکلات و مسائل عدیده محیط­زیستی نیز به دنبال داشته ­است. در حال حاضر تلاش­‌هایی برای درک جریان آب تعرق یافته و برگرداندن آن از اتمسفر و استفاده از آب‌ شیرین‌کن‌های به‌ویژه خورشیدی در جریان است؛ اما خاک به‌عنوان یک عامل اساسی و بسیار تأثیرگذار بر چرخه آب و درعین‌حال منبع عظیمی از آب اغلب نادیده گرفته می­‌شود. حقایق بسیار مهمی در این مورد وجود دارد که برخی از آن­ها به شرح زیر است:

  1. در مقیاس جهانی از 2.5 درصد آب شیرین موجود، یخچال­‌ها و پوسته­‌های یخی قطبین 68.7 درصد و آب‌های زیرزمینی 30.1 درصد آن را تشکیل می­‌دهند. از 1.2 درصد باقیمانده که منابع سطحی نامیده می‌­شوند، سهم رودخانه­‌ها و رطوبت خاک به ترتیب 0.49 و 2.8 درصد (از این 1.2 درصد) است. به این معنی که در مقیاس جهانی میزان آب خاک حدود 5.7 برابر آب رودخانه‌ها است. این آب به‌عنوان "آب سبز" شناخته می­‌شود.
  2. کل آب مورداستفاده در بخش کشاورزی که به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب است (در ایران حداقل 80 درصد کل آب قابل استحصال)، می­‌بایست از طریق خاک به مصرف گیاه برسد. به‌بیان‌دیگر، آب آبیاری یا بارندگی ابتدا به خاک اضافه‌شده، در آن ذخیره‌شده و به‌تدریج به مصرف گیاه می‌­رسد؛ بنابراین کارایی مصرف آب کاملاً وابسته به خاک است.
  3. منشأ تمام آب‌های شیرین جهان، آب ناشی از بارندگی­‌ها است که از اتمسفر و به‌صورت قطره‌قطره بر سطح زمین ریخته، از داخل خاک عبور کرده و یا بر سطح آن جاری می­‌شود؛ بنابراین، تقسیم آب به دو بخش نفوذی که موجب تأمین آب چشمه­‌ها، رودخانه‌­ها و منابع زیرزمینی می‌­شود و جاری بر سطح که معمولاً موجب رواناب و سیل می‌­شود، وابسته به وضعیت و کیفیت خاک است
  4. خاک می­‌تواند موجب پالایش آب و یا آلودگی آن شود. به‌بیان‌دیگر کیفیت آب به‌شدت تحت تأثیر کیفیت و وضعیت خاک است. چنانچه ظرفیت بسیار بالای خاک­‌ها برای جذب و نگهداری بسیاری از آلاینده های بشرساخت نبود، حیات انسانی و جانوری تاکنون به دلیل آلودگی‌­ها متلاشی شده بود. خاک­ها ظرفیت بسیار بالایی برای جذب، نگهداری و تخریب زیستی بسیاری از آلایندها را دارند. به عنوان نمونه، چنانچه مواد رادیواکتیو ناشی از انفجارات هسته­‌ای (سزیم 137) و یا سرب ناشی از سوخت بنزین در خودروها توسط خاک جذب و نگهداری نشده و وارد منابع آب می­‌شد، قطعا وضعیت حیات به گونه دیگری می‌­بود.
  5. مدارک و دلایلی (مستندات علمی) زیادی وجود دارد مبنی بر اینکه مدیریت صحیح خاک مثلاً با حداقل کردن دست‌خوردگی خاک (شخم حداقل) می­تواند آب را بیش­تر حفظ کند و کارایی مصرف آب را به‌ویژه در اراضی دیم حتی تا 100 درصد افزایش دهد.

با توجه به مطالب بیان‌شده دستیابی به اصول امنیت آب بدون در نظر گرفتن نقش خاک در چرخه آب و تأمین و تدارک آب برای بشر، تولید بیوماس و نیاز زیست‌بوم‌ها غیرممکن خواهد بود.

کمبود (کسری) انرژی-امنیت انرژی

نقش خاک در رفع کمبود انرژی و ایجاد امنیت تولید انرژی از دو جهت است. نخست، بخش مهمی از تولید برق در سطح جهانی و در ایران از طریق نیروگاه­‌های برق-آبی است که با احداث سدها میسر شده است. پایداری و امنیت تأمین برق از این طریق کاملاً وابسته به این است که ظرفیت مخازن سدها با چه سرعتی توسط رسوب ناشی از فرسایش خاک در حال پر شدن است. این علاوه بر صدماتی است که رسوبات معلق همراه آب به توربین­‌ها وارد می­‌کند. دوم، مطرح‌شدن بحث سوخت‌­های زیستی است که مستلزم تولید محصول از طریق خاک است. به دیگر سخن، خاک­‌ها علاوه بر تأمین محصولات غذایی موردنیاز بشر، از نظر تولید محصولات باهدف بهره‌­کشی سوختی نیز تحت‌فشار خواهند بود.

گرمایش زمین-مقابله با تغییر اقلیم

با قطعی شدن افزایش دمای کره زمین و متعاقب آن تغییر اقلیم و نیز ارتباط مسجل آن با افزایش گازهای گلخانه‌­ای، مطالعات و تحلیل‌­های جهانی به ­ویژه توسط هیات بین­‌الدول تغییر اقلیم، افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی و تغییر کاربری اراضی را عوامل افزایش گازهای گلخانه‌­ای و تغییر اقلیم می‌­دانند. دلیل مشارکت قابل‌توجه تغییر کاربری اراضی در انتشار دی­‌اکسید کربن این واقعیت بسیار مهم است که میزان کربن ذخیره‌شده در خاک­‌های جهان به‌صورت ماده آلی بیش از 5/2 برابر کل کربن موجود در اتمسفر (به‌صورت دی‌اکسید کربن) و بیش از سه برابر کربن موجود در بدن تمام موجودات زنده (اعم از گیاهان و جانوران) است. رها شدن بخشی از این کربن به دلیل سوء مدیریت خاک و تغییر کاربری اراضی در حدود 30 درصد در گرمایش جهانی نقش داشته است. از سوی دیگر و مهم‌­تر آنکه، از تمام راه­‌های متصور کاهش دی‌اکسید کربن، تنها راه عملی و اقتصادی حداقل تاکنون، ترسیب و ذخیره کربن در خاک است. به دیگر سخن تنها جایی که می‌توان طی فرآیندهای طبیعی مقادیر بسیار زیادی کربن را از اتمسفر جذب و در آن ذخیره کرد، خاک­‌های جهان هستند. بر این اساس، مدیریت و حفاظت خاک در این مورد نه‌تنها موجب مقابله با تغییر اقلیم می­‌شود بلکه منجر به افزایش تولیدات زراعی و امنیت غذایی جهانی خواهد شد.

در ایران سالانه حدود یک میلیارد تن خاک نابود می‌­شود.

حفاظت تنوع زیستی

کنوانسیون تنوع زیستی بر مبنای سه هدف اصلی، حفاظت از تنوع زیستی، بهره‌برداری پایدار از اجزاء آن و سهیم شدن عادلانه و منصفانه از منافع حاصل از ذخایر ژنتیکی تشکیل‌شده است. تمرکز زیادی بر ابعاد تنوع زیستی درون گونه­‌ها، بین گونه­‌ها و زیست­بوم­‌ها وجود دارد. خاک زیستگاه و خواستگاه بخش اعظمی از منابع ژنتیکی و تنوع گونه­‌ها است. مشتی از خاک ممکن است سکونتگاه میلیاردها موجود زنده باشد که متعلق به هزاران گونه هستند. در همین مقدار کم خاک شکارگرها، شکارها، تولیدکنندهها، مصرفکنندهها و انگل­‌هاوجود دارند. در یک گرم خاک می‌­تواند تا 200 میلیون باکتری، 100 میلیون اکتینومیست و 1 میلیون قارچ وجود داشته باشد. ریز جانداران خاک در برقراری انتقال و چرخه مواد و انرژی در زیست­بوم­‌های خشکی مشارکت عمده‌­ای دارند. به‌ویژه، تنوع زیستی خاک در بهره­‌وری آب و عناصر غذایی گیاه، اصلاح ساختمان خاک و مقابله با بیماری­‌های خاکزی مشارکت دارند. علاوه بر این حمایت از تنوع زیستی گیاهان به‌صورت مستقیم و جانوران به‌صورت غیرمستقیم نیز از نقش­های اصلی خاک است.

خدمات زیست­‌بوم­‌ها

خدمات زیست­‌بوم‌­ها عبارت از توانایی فرآیندها و اجزاء طبیعی برای فراهم نمودن محصولات و خدماتی که نیازهای انسان را به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم مرتفع نماید. دسته‌بندی خدمات زیست‌بوم‌ها شامل نقش حمایتی، تدارکاتی، تنظیمی و فرهنگی است. برای خاک نقش حمایتی عموماً مرتبط با فراهم نمودن حمایت از گیاهان، تأمین نیازهای تغذیه­‌ای گیاهان و ذخایر ژنتیکی است. اثر بر چرخه هیدرولوژی و به‌ عنوان جزئی اصلی از منابع آب و دفن بقایا و زباله­‌ها به‌عنوان خدمات تنظیمی خاک هستند. گودبرداری خاک برای مصالح ساختمانی مثالی از خدمات تدارکاتی است، در حالی‌ که ارزش روحی، محافظت از آثار باستانی و ارثیه (میراث) از خدمات فرهنگی خاک می­‌باشد.

سایر خدمات و کارکردهای خاک

خاک در سازه­‌های مهندسی و پروژه­‌های ساختمانی از جمله، احداث مسکن، راه­سازی، سدسازی، کانال­‌های آب‌رسانی و انحراف آب و استخر سازی دو نقش اساسی دارد. نخست یکی از مصالح مهم ارزان و فراوان است و دوم پایه و اساس همه سازه­‌های دست‌ساز بشر است. استفاده در کارهای هنری نظیر سفال و استفاده­‌های پزشکی و صنعتی از خاک از کارکردهای دیگر خاک هستند.

وضعیت خاک در سطح جهانی و در ایران

خاک لایه بسیار نازکی است که بخش بسیار زیادی از سطح خشکی­‌های کره زمین را پوشانده است و در اثر عوامل خاک سازی در طی قرن­‌ها و بلکه میلیون‌­ها سال تشکیل‌شده است. فرآیند تشکیل خاک بسیار کند است به‌گونه‌ای که می‌­توان آن را منبعی تجدید ناپذیر در نظر گرفت. برای تشکیل یک سانتی­متر خاک بین 100 تا 1000 سال زمان لازم است. در ایران با توجه به شرایط اقلیمی این زمان احتمالاً بیش از 500سال است. خاک علی­رغم کارکردهای فراوان و نقش­‌های بسیار مهمی که در حیات بر روی کره زمین دارد، به دلیل بی­‌توجهی، سوء مدیریت و سودجویی در طی دهه­‌های گذشته در معرض تخریب شدید و نابودی قرارگرفته است. برخی از شکل­‌های مهم تخریب خاک عبارت از فرسایش آبی و بادی، شور شدن، تراکم و آلودگی هستند. در سطح جهانی حدود 350 میلیون هکتار از اراضی در معرض تخریب هستند. میزان تولید رسوب (بخشی از خاک فرسایش یافته که توسط رودخانه­ها منتقل می­‌شود) در سطح جهانی حداقل 15 میلیارد تن تخمین زده می­‌شود. در ایران فرسایش خاک و تخریب اراضی در سطح وسیعی از کشور رخ‌داده به‌گونه‌ای که میزان فرسایش آبی و بادی هرکدام موجب نابودی حدود یک میلیارد تن خاک در سال می‌­شوند. نابودی و تخریب خاک در اثر فرسایش آبی و بادی، شور شدن اراضی، تراکم و آلودگی پیامدهای ناگواری به دنبال داشته و در صورت عدم توجه به آن این پیامدهای به‌صورت فزاینده­ای در حال گسترش هستند. به خطر افتادن امنیت و سلامت غذایی کشور، وقوع سیل و خشک‌سالی و آلودگی زنجیره غذایی که همگی منجر به خدشه‌دار شدن امنیت ملی خواهند شد، ازجمله این پیامدها هستند؛ بنابراین لازم است همگام و هم‌صدا با جهان و البته با شتابی بیش­تر به اهمیت موضوع خاک پی برده و برنامه­‌های جدی برای حفاظت، احیاء کیفیت و مدیریت صحیح خاک به‌صورت فرا بخشی تدوین شود. در این مورد فقدان قانون و ساختار اجرایی متولی خاک از موانع اصلی هستند.

لینک عضویت در کانال تلگرام شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.