1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. توسعه پایدار
  6. >
  7. اقتصاد بوم‌شناختی

نوع مطلب: مقاله سیاستی

4 اسفند 1394 ساعت 16:35 شماره مسلسل: 1100179

ضرورت اجرای برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار در کشور

ضرورت اجرای برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار در کشور

چرا اهتمام جدی برای یافتن یک راهکار اساسی جهت رفع مشکل فقدان سازوکارهای اجرا و هدایت برنامه جامع سالانه کشت بر اساس نیاز بازار، در کشور صورت نپذیرفته است؟ هدف از ارائه این مقاله پرداختن به این موضوع مهم و ارائه یک پیشنهاد کاربردی برای مدیریت یکپارچه برنامه‌های مرتبط با تهیه برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار در کشور است.


یکی از نیازهای اساسی و ضروری برای رسیدن به توسعه پایدار و کاهش ضایعات در بخش کشاورزی بخصوص در دهه اخیر که دشت‌های وسیعی از کشور با مشکل خشک‌سالی و کمبود آب روبرو شده‌اند، تهیه برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار است. برنامه‌ای که بتواند از طریق کنترل و مدیریت یکپارچه سطوح زیر کشت محصولات کشاورزی و پراکنش فضایی آن‌ها در کشور از خسارت‌های جبران‌ناپذیر و فشار سالانه‌ای که نوسانات تولید و ضایعات به اقتصاد کشاورزان زحمت‌کش، سبد غذایی مردم، منابع آبی به‌شدت تحلیل رفته و اقتصاد کشور وارد می‌آورد، جلوگیری کند. سؤال اساسی که هرساله با شنیدن اخبار ناخوشایند مرتبط، ذهن هر منتقد دلسوزی را مشغول می‌کند این است که چرا اهتمام جدی برای یافتن یک راهکار اساسی جهت رفع مشکل فقدان سازوکارهای اجرا و هدایت برنامه جامع سالانه کشت بر اساس نیاز بازار، در کشور صورت نپذیرفته است؟ هدف از ارائه این مقاله پرداختن به این موضوع مهم و ارائه یک پیشنهاد کاربردی برای مدیریت یکپارچه برنامه‌های مرتبط با تهیه برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار در کشور می‌باشد.

مقدمه

چندی پیش خبر امحای مقادیر قابل‌توجهی از محصول سیب‌زمینی مازاد بر مصرف کشاورزان، خریداری‌شده توسط سازمان تعاون روستایی استان فارس، به علت فاسدشدن و یا باهدف تنظیم بازار و جلوگیری از ضرر و زیان کشاورزان در تعدادی از خبرگزاری‌ها رسانه‌ای شد. خبری که تحلیل‌های منصفانه و غیرمنصفانه زیادی به همراه داشت، ولی آنچه مسلم است، ریشه وقوع آن را باید در عدم برنامه‌ریزی مناسب در دهه‌های اخیر، برای ایجاد زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری موردنیاز برای تعیین برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار در کشور جستجو کرد. سؤال اساسی که ذهن هر منتقد دلسوزی را مشغول می‌کند این است که چرا با اذعان به وجود پاره‌ای از مشکلات ساختاری در برنامه‌ریزی سالانه کشت و توسعه صنایع تبدیلی، اقدامی اساسی برای رفع بنیادین این مشکل در وزارتخانه‌های مسئول در کشور صورت نپذیرفته است؟ مگر نه اینکه هرساله در کشور شاهد از بین رفتن مقدار قابل‌توجهی از محصولات زراعی و باغی تولیدی مازاد بر مصرف کشاورزان نظیر؛ سیب‌زمینی، پیاز، سیب‌درختی و غیره و به‌تبع آن هدر رفت حاصل دست رنج این قشر زحمت‌کش و ضعیف جامعه، سرمایه دولت و آب باارزش و کمیاب بوده‌ایم. مضاف بر این، بالا بودن ضایعات از برداشت محصول تا مصرف که ناشی از اعمال روش‌های سنتی و نیمه‌صنعتی برای نگهداری، فرآوری، بسته‌بندی، تبدیل، عرضه و بازار پردازی است، نیاز به ارائه راهکارهای مناسب، بازنگری در سیاست‌های مرتبط، لزوم سرمایه‌گذاری زیر بنایی و استفاده بهینه از فناوری‌های نوین برای کاهش تولید ضایعات و افزایش بهره‌وری را آشکار می‌سازد.

از طرف دیگر با تشدید تغییرات اقلیمی در کره زمین و افزایش نگرانی‌ها در خصوص توانایی تولید جهانی محصولات کشاورزی برای تأمین تقاضای آینده جمعیت جهان، ضرورت دارد که از طریق اتخاذ روش‌های علمی و سیاست‌های متناسب، آینده امنیت غذایی در کشور را به‌طور ویژه متکی برافزایش بهره‌وری از منابع داخلی و مدیریت عرضه و تقاضا و کاهش ضایعات در کشور بنماییم. در تأیید این ضرورت، در گزارش شماره ۱۷۴ ماه سپتامبر سال ۲۰۱۴ سرویس مطالعات اقتصادی (Economic Research Service) وزارت کشاورزی ایالت متحده آمریکا (USDA) با عنوان محرک‌های جهانی عرضه و تقاضای محصولات کشاورزی[1] آمده است که: اگرچه بهره‌وری در بخش کشاورزی در دهه‌های اخیر به‌سرعت بهبودیافته است ولی چشم‌انداز آینده بهبود و رشد بهره‌وری بخصوص به دلیل تغییرات اقلیمی نامشخص است. نوسانات اخیر در قیمت محصولات کشاورزی همراه با پیش‌بینی رشد برای جمعیت جهان، نگرانی در مورد توانایی تولید جهانی محصولات کشاورزی برای تأمین تقاضای آینده جمعیت جهان را افزایش داده است. در این گزارش پیش‌بینی‌شده که جمعیت جهان در سال ۲۰۵۰ از ۷ میلیارد نفر به حدود ۹ میلیارد نفر افزایش پیدا خواهد کرد. در این مطالعه که با استفاده از مدل FARM[2] در ۱۳ ناحیه مختلف جهان (ازجمله خاورمیانه) و با استفاده از داده‌های جمعیتی سازمان ملل[3] ، داده‌های زراعی سازمان خواروبار جهانی فائو[4]، داده‌های انرژی آژانس بین الملی انرژی[5] و داده‌های پروژه تجزیه‌وتحلیل تجارت جهانی واقع در دانشگاه پردو ایالت متحده آمریکا[6] انجام‌شده است، تا سال ۲۰۵۰ کاهش ۲۰ درصدی در تولید جهانی و افزایش ۱۵درصدی متوسط قیمت محصولات عمده کشاورزی پیش‌بینی‌شده است[۱].

مدل پیشنهادی

در شکل زیر مدل پیشنهادی با ذکر رئوس مهم مطالب و مسیر رسیدن به یک برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار و برنامه‌های مرتبط آورده شده است. به‌طور حتم، خیلی از برنامه‌های ذکرشده در این مدل در حال حاضر در کشور اجرا می‌شوند، ولی به دلایل مختلف ازجمله; فقدان سازوکارهای هدایتی، خلأ آماری و مدیریت جزیره‌ای نتیجه مطلوب کسب نشده است. آنچه مسلم است، برای رسیدن به نتیجه مطلوب، داشتن یک نقشه راه علمی و کاربردی، ابزار سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مناسب، تعهد و مسئولیت‌پذیری و بالاخره امکان رصد و ارزیابی سالانه فعالیت‌ها ضروری می‌باشد. همان‌گونه که ملاحظه می‌شود در این مدل، اهمیت اعمال مدیریت یکپارچه در خصوص تهیه برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار، اتخاذ تصمیمات مبتنی بر تجزیه‌وتحلیل داده‌های بهنگام و صحیح و بالاخره انتقال سریع اطلاعات و توصیه‌های کارشناسی به واحدهای بهره‌بردار به‌صورت خاص نمایش داده‌شده است. این پروسه منجر به ایجاد بهینگی بالقوه بیشتر شده و فرصت‌هایی را برای به‌کارگیری اطلاعات زراعی، اقتصادی و تحلیل بازار در محدوده وسیع‌تری از کاربردها در بخش‌های مرتبط در کشور فراهم می‌سازد.

برای تعیین بهترین برنامه سالانه کشت بر اساس نیاز بازار ابتدا طیف وسیعی از آمار و داده‌های گردآوری‌شده در سال جاری مورد تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته، سپس قبل از شروع سال زراعی بعد، توصیه‌های مهم مانند; انتخاب نوع و سطح زیر کشت یک محصول بر اساس نیاز بازار استانی و کشوری به آگاهی نماینده بهره‌برداران یک دهستان و درنهایت خود بهره‌برداران می‌رسد. از عمده مزایای این مدل فراهم آوردن یک مکانیسم منسجم و هدفمند، جهت اتخاذ تصمیمات راهبردی برای مدیریت بهینه نوع و سطح زیر کشت سالانه محصولات کشاورزی بر اساس نیاز بازار در سطح دهستان‌ها در کشور است. در مرحله اول در هر یک از استان‌ها، میزان عرضه و تقاضای محصولات کشاورزی بر اساس نیاز بازار به‌صورت جداگانه محاسبه و بررسی‌شده و سپس در یک پروسه زمان‌بندی‌شده، نتایج به‌دست‌آمده به وزارتخانه‌های مسئول جهت تجزیه‌وتحلیل و اخذ تصمیم‌های راهبردی در سطح کشور ارسال خواهد شد.

عدم وجود یک برنامه سالانه کشت و هدر رفت منابع با ارزش در کشور با هیچ توجیه و منطقی سازگار نبوده و نخواهد بود.

با بهره‌گیری از این مدل، مدیران ستادی و استانی بخش‌های مرتبط قادر به اجرای کارا مدتر و مطلوب‌تر برنامه‌ها و سیاست‌های مهم بخش‌های کشاورزی و بازار در سطح کشور خواهند بود. اهم این برنامه‌ها عبارت خواهند بود از: برنامه سالانه کشت قابل رصد بر اساس تجزیه‌وتحلیل آمار و اطلاعات صحیح و نیاز واقعی بازار; برنامه تنظیم واردات و صادرات محصولات زراعی و باغی بر اساس نیاز واقعی محصول در بازار; برنامه خرید تضمینی و توافقی کارآمد; برنامه بهینه‌سازی و توسعه صنایع تبدیلی و انبارداری و بالاخره کمک به اجرائی کردن برنامه الگوی کشت آب محور در سطح دهستان‌ها در کشور. متأسفانه نگاه مدیریتی ما در حوزه صیانت از منابع آبی در دشت‌های ممنوعه تنها دربرگیرنده فعالیت‌هایی مانند; افزایش راندمان آبیاری، کنترل برداشت‌های غیرمجاز، عدم تخصیص مجوزهای جدید بهره‌برداری از منابع آبی و در مرحله پیشرفته‌تر تحویل حجمی آب به کشاورزان است. حال‌آنکه از لزوم عدم صدور پروانه‌های بهره‌برداری جدید در حوزه دام‌پروری در این دشت‌ها کاملاً غافل مانده‌ایم. چراکه با بهره‌برداری از واحدهای دام‌پروری جدید در این دشت‌ها، در کوتاه‌مدت شاهد افزایش تقاضا برای خرید علوفه و درنتیجه کمبود عرضه و افزایش قیمت‌ها در بازار خواهیم بود. علاوه بر این، به علت گرانی خدمات حمل‌ونقل، خرید و تأمین علوفه از بازارهای محلی در اولویت بوده و نهایتاً شاهد افزایش سطح زیر کشت محصولات آب بری مانند یونجه و ذرت علوفه‌ای در این دشت‌ها خواهیم بود. درنتیجه مقاومت کشاورزان (که عموماً فعالیت‌های دامداری هم دارند) در برابر تغییر الگوی کشت افزایش‌یافته و قربانی اصلی عدم مدیریت یکپارچه مصرف آب در سطح دشت‌های ممنوعه کشور، باز همان منابع آبی در این دشت‌ها خواهند بود. چراکه بگفته کارشناسان برای تولید یک کیلوگرم گوشت قرمز نیاز به مصرف حدود ۱۶۰۰۰ لیتر آب می‌باشد، که در مقایسه با برنج با ۳۰۰۰ لیتر، ذرت با ۹۰۰ لیتر و گندم با ۱۳۵۰ لیتر آب، عدد قابل‌ملاحظه ای بوده [۲] و به‌طور مستقیم و غیرمستقیم فشار مضاعفی بر منابع آبی دشت‌های ممنوعه وارد خواهد آورد. حال‌آنکه کمبودهای احتمالی در تولیدات دامی از طریق واردات قابل جبران بوده و آب مجازی هم به کشور وارد خواهد شد.

نتیجه‌گیری

با توجه به روند افزایشی تغییرات اقلیمی، بحران آب، افزایش جمعیت و نیاز به تولید و تأمین غذای بیشتر، عدم وجود یک برنامه سالانه کشت و هدر رفت منابع باارزش در کشور با هیچ توجیه و منطقی سازگار نبوده و نخواهد بود. چرا که متأسفانه همه‌ساله با افزایش قیمت یک محصول در بازار، شاهد توسعه و ترویج کشت آن در سال بعد و تولیدی به‌مراتب افزون بر نیاز جامعه و به‌تبع آن افزایش ضایعات کشاورزی، ضرر و زیان به تولیدکنندگان و هدر رفت آب باارزش بوده‌ایم. امری که نتیجه آن سرخوردگی تولیدکنندگان، کاهش شدید سطح زیر کشت این دسته از محصولات در سال زراعی بعد، کمبود عرضه در بازار سال بعد و درنتیجه افزایش قیمت‌ها و درنهایت فشار مضاعف بر مصرف‌کنندگان خواهد بود. مضاف بر این، عدم وجود اطلاعات و آمار صحیح و بهنگام، بروز خطا در برنامه‌ریزی برای تنظیم واردات و صادرات محصولات کشاورزی بر اساس نیاز بازار در کشور را نیز اجتناب‌ناپذیر کرده و تضییع ناخواسته حقوق تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را به دنبال خواهد داشت. لذا، ضرورت دارد که برای حل مشکل فقدان سازوکارهای موردنیاز برای اجرا و هدایت برنامه جامع سالانه کشت در کشور بر اساس نیاز بازار، چاره‌اندیشی جدی صورت بگیرد. امید است که با کمک و همفکری جامعه دانشگاهی و کارشناسی کشور تلاشی واقعی برای تدوین یک نقشه راه مناسب که دربرگیرنده طیف وسیعی از فعالیت‌ها و برنامه‌های علمی و کاربردی مرتبط باشد، انجام پذیرفته و شاهد تسریع دررسیدن به توسعه پایدار در بخش کشاورزی در کشور باشیم.


منابع

-[1]Ronald D. Sands, Carol A. Jones, and Elizabeth Marshal,(2014). Global Drivers of Agricultural Demand and Supply. United States Department of Agriculture, Economic

Research Service- Report Number 174.

[۲]- سید نعمت اله موسوی، سید محمدرضا اکبری، غلامرضا سلطانی، محلا زارع مهرجردی؛ آب مجازی راهکاری نوین در جهت مقابله با بحران آب؛ همایش ملی مدیریت بحران آب؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت ؛ اسفند ۱۳۸۸.


[1]- Global Drivers of Agricultural Demand and Supply

[2]- The Future Agricultural Resources Model

[3]- United Nations (population projections)

[4]- Food and Agriculture Organization of the United Nations (agricultural production)

[5]- International Energy Agency (energy balances)

[6]- Global Trade Analysis Project at Purdue University (social accounts)

لینک عضویت در کانال تلگرام شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.