1. اتاق فکر استان‌ها

نوع مطلب: خبر

اصفهان 3 اسفند 1394 ساعت 18:17

ارزیابی پتانسیل تالاب گاوخونی در تولید ریزگرد

ارزیابی پتانسیل تالاب گاوخونی در تولید ریزگرد

کثرت فعالیت‌های انسانی و صنعتی و پساب‌های حاصل در حوضه‌ی آبخیز تالاب گاوخونی درگذشته از یک‌سو و افزایش فرسایش و تولید رسوبات حاوی آلاینده‌های کشاورزی از سوی دیگر، سبب ورود فلزات سنگین به تالاب گاوخونی و آلودگی آن شده است و در صورت عدم احیای تالاب و خشک‌ شدن کامل آن در آینده‌ای نزدیک این تالاب می‌تواند به منبع اصلی تولید ریزگردهای آلوده به فلزات سنگین تبدیل شود.

چکیده

اتاق فکر استان اصفهان با محور قرار دادن مسائل سلامت و محیط‌زیست به‌عنوان یکی از مسائل بحرانی که در شرایط کنونی استان و کشور با آن روبرو است و پس از برگزاری نشست­های تخصصی اولیه به این جمع‌بندی رسید که لازم است تا در خصوص ارزیابی پتانسیل تالاب بین‌المللی گاوخونی در تولید ریز گردها در استان و بخصوص شهر اصفهان به‌عنوان اولویت اول، جلسات کارشناسی برگزار گردد. ازاین‌رو اقدام به دعوت از مجموعه‌ای از صاحب‌نظران حوزه‌­های سلامت و محیط‌زیست ازجمله اساتید دانشگاه‌های استان و مدیران دستگاه‌­های ذی‌ربط نمود و طی برگزاری چندین نشست تخصصی به ارزیابی پتانسیل تالاب بین‌المللی گاوخونی در تولید ریز گردها پرداخت.

کثرت فعالیت‌های انسانی و صنعتی و پساب‌های حاصل در حوضه‌ی آبخیز تالاب درگذشته از یک‌سو و افزایش فرسایش و تولید رسوبات حاوی آلاینده‌های کشاورزی از سوی دیگر، سبب ورود فلزات سنگین به تالاب گاوخونی و آلودگی آن گردیده است و در صورت عدم احیای تالاب و خشک‌ شدن کامل آن در آینده‌ای نزدیک این تالاب می‌تواند به منبع اصلی تولید ریزگردهای آلوده به فلزات سنگین تبدیل شود که با توجه به سطح ویژه‌ی بالای ریز گردها، غلظت فلزات سنگین در آن‌ها 2 تا 3 برابر می‌گردد که این امر مشکل را دوچندان خواهد نمود.

علاوه بر این خشک شدن تالاب، خطر سونامی نمک از نوع کلرور سدیم را نیز در پی خواهد داشت. این مسئله منجر به از بین رفتن اراضی کشاورزی منطقه و نیز نابودی بالغ‌بر یک‌صد هزار هکتار دشت‌های حاصلخیز درجه‌یک زاینده‌رود و نهایتاً پیشروی کویر می‌گردد.

تأمین حقابه زیست‌محیطی تالاب بین‌المللی گاوخونی به مقدار 160 میلیون مترمکعب در سال به لحاظ جلوگیری از آثار و پی آمدهای خشک شدن تالاب ضروری است. این مهم با مدیریت صحیح منابع آب‌وخاک حوضه و نیز اجرای مصوبه 9 ماده‌ای شورای عالی آب دی‌ماه 1392 محقق خواهد گردید.

حاضرین نشست­ ها

محمدمهدی امین (رییس پژوهشکده محیط‌زیست دانشگاه علوم پزشکی اصفهان)، فرهاد امینی (کارشناس اداره کل حفاظت محیط‌زیست)، بهاره آقاسی (دانشجو دکترا خاک‌شناسی)، احمد جلالیان (استاد دانشگاه آزاد اسلامی-واحد خوراسگان و دبیر کانون هم‌اندیشی سلامت و محیط‌زیست)، یعقوب حاجی‌زاده (هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان)، حسین خادمی (استاد گروه خاک‌شناسی دانشگاه صنعتی)، حسن خدو بخش (رییس پیش‌بینی هواشناسی اصفهان)، نسرین سعیدی (کارشناس ارشد علوم اقتصادی- مدیر داخلی اتاق فکر)، علیرضا سفیانیان (ریاست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی)، شعرباف (اداره منابع طبیعی و آبخیزداری)، جهانگیر عابدی (استاد دانشگاه صنعتی اصفهان)، ویکتوریا عزتیان (رییس اداره تحقیقات اداره آب‌وهوا شناسی)، مهرداد فرهادیان (رییس پژوهشکده محیط‌زیست دانشگاه اصفهان)، وحید قاسمی (دبیر علمی اتاق فکر استان اصفهان)، محمد کوشا فر (عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد)، حسینعلی نریمانی (اداره منابع طبیعی و آبخیزداری)، محمد نعمتی (دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی).

طرح مسئله

تالاب بین‌المللی گاوخونی در مرکز ایران و در 100 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان، مساحتی بالغ‌بر 47 هزار هکتار را به خود اختصاص داده ‌است.

این تالاب به‌عنوان یک پیکره‌ی بزرگ منحصربه‌فرد آبی، دارای ارزش‌های متعددی ازجمله‌ تغذیه آب‌های زیر‌زمینی، کنترل سیلاب‌ها، نگهداری و ترسیب مواد غذایی، زیستگاه مناسب حیات‌وحش، جلوگیری از نفوذ آب‌های شور به آب‌های سطحی و زیرزمینی، حفظ سیمای منطقه در برابر عوامل فرساینده طبیعی (باد و طوفان)، تولید توده زیستی (بیومس)، پاک‌سازی مواد سمی و آلوده، تولید فرآورده طبیعی، حفظ فرایندهای طبیعی تولید علوفه، ایجاد بانک ژن، جاذبه‌های گردشگری، حمل‌ونقل، اهمیت اجتماعی– اقتصادی و مانند آن بوده است. همچنین از نقش‌های مهم و حیاتی دیگر این تالاب می‌توان به جلوگیری از حرکت شن‌های روانی که در پهنه‌ی وسیعی از ناحیه‌ی غربی تالاب گسترش دارند اشاره نمود. تپه‌های شنی تحت تأثیر رطوبت تالاب، پوشش گیاهی و خاصیت موئینگی خاک به مقدار زیادی تثبیت‌شده و درنتیجه شهرها، مزارع و روستاهای مجاور آن از خطر پوشیده ‌شدن توسط شن‌های روان در امان می‌ماندند.

اما متأسفانه در سال‌های اخیر حیات و بقای این تالاب تحت تأثیر منابع تغذیه‌کننده‌ی آن به‌ویژه زاینده‌رود و نیز فعالیت‌های انسانی قرارگرفته ‌است؛ به‌گونه‌ای که با بروز خشک‌سالی، تغییر شرایط اقلیمی، کاهش نزولات آسمانی و برداشت‌های بی‌رویه‌ی آب از بالا‌دست زاینده‌رود، از آب این رود سهمی دریافت نمی‌کند و آب ورودی این تالاب مدت‌های مدیدی است که به حداقل و حتی صفر رسیده است. همچنین از بین رفتن پوشش گیاهی منطقه و چرای بی‌رویه‌ی دام نیز سبب تخریب بیش‌ازپیش این تالاب گردیده است و تا زمانی که آبی در رودخانه‌ی زاینده‌رود جاری نشود، شاهد خشک بودن آن خواهیم بود.

از آنجایی‌که این تالاب در انتهای مسیر رودخانه‌ی زاینده‌رود قرار دارد، زیر حوضه‌ی تالاب گاوخونی کلیه‌ی سموم شیمیایی و عناصر معدنی خروجی از مزارع کشاورزی، مواد گوناگون حاصل از فاضلاب و پساب منازل و مراکز صنعتی و نیز رسوبات ناشی از فرسایش خاک در حوضه را که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به عملکرد انسان‌ها برمی‌گردد، از طریق جریان‌های سطحی و زیرزمینی به تالاب منتقل نموده است؛ بنابراین رسوبات این تالاب احتمالاً به محلی برای تجمع فلزات سنگین تبدیل‌شده‌اند و در صورت عدم احیای تالاب، این رسوبات آلوده در آینده‌ای نزدیک می‌توانند به کانون تولید ریز گردهای آلوده به فلزات سنگین تبدیل شوند که بسیاری از استان‌های کشور را تحت تأثیر قرار خواهند داد.

اهمیت و ضرورت مسئله

ریز گردها از ذرات خاک که توسط فرسایش بادی بلند شده و به اتمسفر وارد می‌شوند منشأ می‌گیرند (5). اجزاء خاک در مناطق خشک که توسط رطوبت بسیار کم، با پیوند بسیار ضعیف در سطح زمین قرار دارند بیشترین تخریب ‌پذیری را نسبت به فرسایش دارا می‌باشند. ذرات بزرگ‌تر در نزدیکی منشأ خود فرود می‌آیند اما ذرات ریزتر می‌توانند هزاران کیلومتر در مسیر باد حرکت نمایند (4).

ریز گردها بر روی اقلیم، شیمی اتمسفر، سلامتی اکوسیستم‌ها و انسان‌ها، قابلیت دید و حتی اقتصاد تأثیر می‌گذارد.

در بین این اثرات، به خطر افتادن سلامت انسان‌ها به خاطر غلظت بیش‌ازحد ریز گردها در هوای تنفس ‌شده و همچنین کاهش شعاع دید بیشتر موردنظر است. وجود عناصر سنگین، عوامل بیماری‌زا و سیلیس‌های متبلور به همراه سایر کانی‌های موجود در ریز گردها، سلامت انسان‌ها را تهدید می‌کند. ریز گردهای معلق در هوا، سبب بیماری‌هایی از قبیل سرطان ریه، برونشیت و تنگی نفس، سیاه ‌شدن ریه، بیماری‌های چشم، گوش و غیره می‌گردند (2). بروز تصادفات در اثر کاهش میدان دید، لغو پرواز هواپیماها، تخریب تأسیسات نیروگاه‌های برق، آسیب رساندن به خطوط حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای و ایجاد هزینه برای بیماران ریوی و قلبی در مراجعه به مراکز درمانی ازجمله خسارات اقتصادی پدیده ریز گردها هست (6).

در حال حاضر تالاب گاوخونی خشک گردیده است. تالابی که هرساله میزبان صدها هزار پرنده از گونه‌های باارزش حفاظتی بوده است هم‌اکنون به دشتی پوشیده از نمک مبدل گردیده است. همچنین خشک‌سالی‌های اخیر، مرگ این مجموعه‌ی اکوسیستمی بسیار ارزشمند را به‌صورت موردی از یک واقعیت تأسف‌بار (ناپایداری کامل) نمایان ساخته است. لذا خشک‌ شدن این تالاب در حال حاضر می‌تواند منجر به افزایش تولید ریز گردها گردد؛ چراکه ریز گردها مربوط به تخریب زمین‌هایی هستند که درگذشته دارای پوشش گیاهی مناسبی بوده‌اند که این پوشش گیاهی به‌نوعی حافظ آب به شمار می‌رفتند اما در اثر عدم ورود آب، زمینه‌ی از بین رفتن این پوشش گیاهی و خشک شدن زمین‌ها را فراهم کرده است. درنهایت این خاک با قرار گرفتن در مقابل عوامل فرساینده‌ای چون باد، منشان تولید ریز گردها می‌گردد.

به همین جهت انجام مطالعات و پژوهش‌ در ارتباط با ارزیابی پتانسیل تالاب بین‌المللی گاوخونی در تولید ریز گردها ضروری هست که در این راستا مطالعاتی بر روی خاک‌های زیر حوضه‌ی تالاب گاوخونی، رسوبات تالاب گاوخونی و نیز ریز گردهای آن منطقه توسط آقاسی (1394) صورت پذیرفته است (1).

مطالعات انجام‌شده به‌منظور ارزیابی پتانسیل تالاب گاوخونی در تولید ریزگردها

این مطالعات توسط آقاسی (1394) در زیر حوضه‌ی تالاب گاوخونی صورت گرفت (1). این زیر حوضه دارای 3616 کیلومترمربع مساحت هست که حدود 2871 کیلومترمربع آن در استان اصفهان و مابقی در استان یزد قرارگرفته است. در حدود 472 کیلومترمربع از مساحت این زیر حوضه را تالاب گاوخونی اشغال نموده ‌است. زیر حوضه‌ی گاوخونی در فاصله‌ی 110 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان قرار دارد.

با توجه به آمار ایستگاه‌ هواشناسی سینوپتیک ورزنه می‌توان گفت جهت باد غالب سالیانه در منطقه‌ی موردمطالعه عمدتاً در جهات شرقی و غربی هست. همچنین جهت باد غالب در فصل بهار و زمستان غربی، در فصل تابستان شرقی و شمال شرقی و در فصل پاییز شرقی، شمال شرقی و غربی هست.

نمونه‌برداری از رسوبات تالاب به دلیل صعب‌العبور بودن و عدم امکان دسترسی به‌تمامی نقاط تالاب، به‌صورت تصادفی در 24 نقطه انجام شد. برداشت نمونه از هریک از این نقاط تا عمق 180 سانتی‌متری صورت گرفت. فواصل نمونه‌برداری در بخش سطحی تالاب 15 سانتی‌متر و در بخش‌های عمیق‌تر 30 سانتی‌متر تعیین گردید.

جهت جمع‌آوری ریز گردها در محدوده‌ی زیر حوضه‌ی تالاب، تعداد 31 تله در بالا (در ارتفاع حدود 5/2 متری سطح زمین) و نیز 8 تله در پایین (در سطح زمین) نصب و در هریک از فصول سال ریزگردهای موجود روی هر تله جمع‌آوری شد.

همچنین به‌منظور نمونه‌برداری از خاک سطحی زیرحوضه‌ گاوخونی، تعداد 100 نمونه‌ از عمق 10-0 سانتیمتری خاک سطحی زیر حوضه برداشت گردید. جهت انجام مطالعات ژئومورفولوژی و خاکشناسی در سطح زیر حوضه نیز تعداد 23 پروفیل حفر و موردمطالعه قرار گرفت.

نتایج مطالعات

  • pH و EC رسوبات تالاب در عصاره 1:5 اندازه‌گیری شد و مقادیر حداقل و حداکثر pH به ترتیب 6/7 و 6/8 و نیز مقادیر حداقل و حداکثر EC به ترتیب 13 و 2/80 ds/m به دست آمد.
  • با توجه به اینکه میانگین pH نمونه‌ها کمتر از 5/8 و EC آن‌ها بیش از 4 ds/m به دست آمد، لذا رسوبات تالاب جزء دسته‌ی خاک‌های شور طبقه‌بندی می‌گردند (1).
  • EC آب نمونه‌پردازی از مقابل کوه سیاه در خردادماه 1394، 50 ds/m گزارش گردیده است (3).
  • بافت غالب رسوبات سطحی در بخش شمالی تالاب عمدتاً Clay و Clay loam، در بخش غربی عمدتاً Sand و Sandy clay loam، در بخش شرقی عمدتاً Clay loam، در بخش جنوبی عمدتاً Loam و Sandy clay loam و در بخش مصب تالاب عمدتاً Loam هست.
  • میانگین مواد آلی رسوبات سطحی تالاب کمتر از 1 درصد به دست آمد که حاکی از مقدار متوسط آن در رسوبات هست.
  • میانگین آهک و گچ در رسوبات سطحی تالاب به ترتیب 8/30% و 9/4% به دست آمد.
  • مقادیر فلزات سنگین کادمیوم، سرب، مس، روی، منگنز، نیکل، کبالت و کروم در رسوبات سطحی تالاب و نمونه‌های ریز گرد اندازه‌گیری گردید که نتایج حاکی از آلودگی آن‌ها به برخی فلزات سنگین بوده است.
  • کانی‌های رسی غالب در رسوبات سطحی تالاب کائولینیت، ایلیت، کلریت و اسمکتیت هست.
  • متوسط نرخ فرونشست سالانه ریز گردها در منطقه مطالعاتی 1/46 تن بر کیلومترمربع در سال به دست آمد. حداکثر نرخ فرونشست ریز گردها در فصل تابستان (7/4 تن بر کیلومترمربع در ماه) و حداقل آن در فصل پاییز (05/3 تن بر کیلومترمربع در ماه) مشاهده گردید.
  • pH و EC ریز گردها در عصاره 1:5 اندازه‌گیری شد و در سه فصل بهار، تابستان و پاییز مقادیر حداقل و حداکثر pH به ترتیب 28/7 و 57/9 و نیز مقادیر حداقل و حداکثر EC به ترتیب 5/0 و 2/86 ds/m به دست آمد. در این سه فصل با توجه به اینکه میانگین pH نمونه‌ها کمتر از 5/8 و EC آن‌ها بیش از 4 ds/m به دست آمد، لذا ریز گردهای این فصول جزء دسته‌ی خاک‌های شور طبقه‌بندی می‌گردند.
  • در فصل زمستان مقادیر حداقل و حداکثر pH به ترتیب 31/7 و 65/8 و نیز مقادیر حداقل و حداکثر EC به ترتیب 3/0 و 2/13 ds/m بود. در این فصل میانگین pH نمونه‌ها کمتر از 5/8 و نیز میانگین EC آن‌ها کمتر از 4 ds/m به دست آمد که احتمالاً مربوط به تغییر جهت باد غالب در منطقه بوده است و لذا ریز گردهای این فصل جزء دسته‌ی خاک‌های معمولی طبقه‌بندی می‌گردند.
  • بافت غالب ریز گردها Loamy Sand و Sandy Loam هست.
  • بافت غالب خاک‌های سطحی زیر حوضه تالاب Sandy Loam هست.
  • رده‌بندی اکثر خاک‌های زیر حوضه تالاب طبق سیستم رده‌بندی کلید طبقه‌بندی آمریکایی (2014) Gypsids هست.
  • pH و EC خاک‌های سطحی زیر حوضه تالاب در عصاره اشباع خاک اندازه‌گیری شد و مقادیر حداقل و حداکثر pH به ترتیب 7 و 9/8 و نیز مقادیر حداقل و حداکثر EC به ترتیب 7/0 و 2/389 ds/m به دست آمد.
  • با توجه به اینکه میانگین pH نمونه‌ها کمتر از 5/8 و EC آن‌ها بیش از 4 ds/m به دست آمد، لذا خاک‌های سطحی زیر حوضه جزء دسته‌ی خاک‌های شور طبقه‌بندی می‌گردند.
  • میانگین آهک و گچ در خاک‌های سطحی زیر حوضه تالاب به ترتیب 26% و 72/1% هست.
  • میانگین مواد آلی خاک‌های سطحی زیر حوضه تالاب کمتر از 5/0 درصد به دست آمد که حاکی از مقدار کم آن در این خاک‌ها هست (1).

جمع‌بندی

به نظر می‌رسد کثرت فعالیت‌های انسانی و صنعتی و پساب‌های حاصل در حوضه‌ی آبخیز تالاب درگذشته از یک‌سو و افزایش فرسایش و تولید رسوبات حاوی آلاینده‌های کشاورزی از سوی دیگر، سبب ورود فلزات سنگین به تالاب گاوخونی و آلودگی آن گردیده است و در صورت عدم احیا شدن تالاب و خشک‌ شدن کامل آن می‌تواند در آینده‌ای نزدیک به منبع اصلی تولید ریز گردهای آلوده به فلزات سنگین تبدیل شود که با توجه به سطح ویژه‌ی بالای ریز گردها، غلظت فلزات سنگین در آن‌ها 2 تا 3 برابر می‌گردد که این امر مشکل را دوچندان خواهد نمود.

چنین شرایطی منجر به ایجاد مشکلات شدید زیست‌محیطی و به خطر افتادن سلامت مردم منطقه و حتی شهر اصفهان گردیده و بیماری‌های پوستی، چشمی، تنفسی و ... را به دنبال خواهد داشت. علاوه بر این خشک شدن تالاب، خطر سونامی نمک از نوع کلرور سدیم را نیز در پی خواهد داشت. این مسئله منجر به از بین رفتن اراضی کشاورزی منطقه و نیز نابودی بالغ‌بر یک‌صد هزار هکتار دشت‌های حاصلخیز درجه‌یک زاینده‌رود و نهایتاً پیشروی کویر می‌گردد.

تأمین حقابه زیست‌محیطی تالاب بین‌المللی گاوخونی به مقدار 160 میلیون مترمکعب در سال به لحاظ جلوگیری از آثار و پیامدهای خشک شدن تالاب ضروری است. این مهم با مدیریت صحیح منابع آب‌وخاک حوضه و نیز اجرای مصوبه 9 ماده‌ای شورای عالی آب دی‌ماه 1392 محقق خواهد گردید.

راهکارها

1- تحویل حامل‌های انرژی به قیمت تمام‌شده در بخش کشاورزی انجام شود. در صورت نیاز، پرداخت یارانه به‌صورت کارت الکترونیکی یا بسته‌های خاص یارانه‌ای داده شود.

2- جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز از منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی که فاقد مجوزهای قانونی هستند و نیز بازنگری مجوز‌های صادر‌شده.

3- اصلاح الگوی کشت‌های پرمصرف کشاورزی و فضای سبز و بهره‌برداری از پساب فاضلاب در صنعت.

4- تداوم کشاورزی در اراضی حقابه‌دار شرق اصفهان.

5- مدیریت یکپارچه و به‌هم‌پیوسته‌ی آب در حوضه‌ی آبخیز زاینده‌رود.

6-اجرای قانون مصوبات دهمین و سیزدهمین جلسه شورای عالی آب و چهارمین شورای هماهنگی مدیریت به‌هم‌پیوسته‌ی منابع آب حوضه‌ی آبخیز زاینده‌رود.

7- با نصب کنتورهای هوشمند از اضافه برداشت از چاه‌های مجاز جلوگیری شود.

8- اجرای طرح‌هایی جهت کاهش تبخیر آب به روش مواد شناور در مخازن سدها و استخرهای مزارع.

9- سیاست کشت بر اساس قابلیت و استعداد اراضی و با توجه به ظرفیت منابع آب باشد.

10- ایجاد آزمایشگاه مرجع جهت پایش کیفی آلاینده‌های زیست‌محیطی (آب، خاک، هوا و پسماندهای ویژه) در استان اصفهان.

11- جلوگیری از ایجاد موانع مصنوعی و بازنگری و اصلاح موانع موجود در مسیر جریان رودخانه از سراب تا پایاب.

منابع

1- آقاسی ب. 1394. بررسی خصوصیات فیزیکی، ژئوشیمیایی و مینرالوژیکی زیر حوضه‌ی تالاب بین‌المللی گاوخونی و تأثیر آن بر تولید ریز گردها. پایان‌نامه دکتری خاکشناسی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان).

2- کریمی م، هاشمی م‌ن، کریمی ع. 1389. بررسی اثرات زیست‌محیطی ذرات معلق و گردوغبار (آئروسول‌ها) موجود در هوا. چهاردهمین کنفرانس ژئوفیزیک ایران، تهران، مؤسسه ژئوفیزیک، فیزیک فضا، ص 221-224.

3- گزارش طرح نیاز آبی رودخانه‌ی زاینده‌رود و تالاب بین‌المللی گاوخونی برای استمرار کارکردهای بیولوژیک آن‌ها (در حال تدوین). 1394. اداره کل محیط‌زیست استان اصفهان.

4- Miller RL, Tegen I. 1998. Climate response to soil dust aerosols. Journal of Climate, 11: 3247-3267.

5- Ta W, Xiao H, Qu J, Xiao Z, Yang G, Wang T, Zhang X. 2004. Measurements of dust deposition in Gansu Province, China, 1986-2000. Geomorphology, 57: 41-51.

6- Williams P, Young M. 1999. Costing dust. How much does wind erosion cost the people of South Australia? CSIRO, Policy and Economics Research Unit, Land and Water, Adelide.

تدوین

احمد جلالیان (استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان و دبیر کانون هم‌اندیشی سلامت و محیط‌زیست)، بهاره آقاسی (دانشجو دکترا خاک‌شناسی)، نسرین سعیدی (کارشناس ارشد علوم اقتصادی، مدیر داخلی اتاق فکر).

لینک عضویت در کانال تلگرام شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.