1. صفحه اصلی

نوع مطلب: خبر

خراسان رضوي 26 خرداد 1394 ساعت 13:05

بررسی معضلات محیط زیستی حادث در ارتفاعات جنوبی مشهد

بررسی معضلات محیط زیستی حادث در ارتفاعات جنوبی مشهد

دومین جلسه کارگروه مدیریت و برنامه‌ریزی شهری اتاق فکر استان خراسان رضوی در تاریخ شنبه 23 خردادماه 1394 با محوریت بررسی معضلات محیط زیستی حادث در ارتفاعات جنوبی مشهد از ساعت 16 الی 18 در محل سالن شورای ساختمان سازمان مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد تشکیل شد.

دومین جلسه کارگروه مدیریت و برنامه‌ریزی شهری اتاق فکر استان خراسان رضوی با حضور آقایان دکتر حسین انصاری، رئیس اتاق فکر استان، دکتر محمد رهنما، مدیر کارگروه مدیریت و برنامه‌ریزی شهری اتاق فکر استان، دکتر رحمتی مدیر گروه توسعه پایدار سازمان محیط‌زیست، مجید لگزیان، دبیر کارگروه مدیریت و برنامه‌ریزی شهری و 2 تن از کارشناسان مطلع سازمان محیط‌زیست و سازمان راه و شهرسازی و 1 تن از فعالین رسانه‌ای و مدنی باسابقه درزمینه ارتفاعات جنوبی در تاریخ شنبه 23 خردادماه 1394 با محوریت بررسی معضلات محیط زیستی حادث در ارتفاعات جنوبی مشهد از ساعت 16 الی 18 در محل سالن شورای ساختمان سازمان مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد تشکیل شد. شایان‌ذکر است این جلسه در ادامه نشست مقدماتی پیرامون «عارضه‌یابی ارتفاعات جنوبی مشهد» و باهدف بررسی تخصصی عوارض محیط زیستی برگزار شد.

اهم نکات مطروحه در جلسه به شرح ذیل است:

1. تشریح نقش زیست‌محیطی ارتفاعات جنوبی مشهد

ارتفاعات جنوب مشهد، به‌عنوان یکی از حیاتی­ترین عرصه­های اکولوژیک شهر مشهد، در کنترل آثار مخرب ناشی از توسعه درون شهر، نقش بسیار جدی ایفا می‌نماید. علاوه بر نقش تاریخی اکوسیستم کوهستان در شکل‌گیری شهر ایرانی ، حیاتی بودن این عرصه در مشهد به دو دلیل عمده است:

الف) جریان باد شبانه از این ارتفاعات به شهر، موجب انتقال و خروج هوای آلوده از شهر شده و به تصفیه طبیعی هوا کمک جدی می‌نماید. پس هرگونه مداخله و ساخت‌وساز، که می‌تواند منجر به انسداد یا تضعیف جریان باد گردد، ممنوع است.

ب) تغذیه خوان آب دشت مشهد، به‌واسطه فرم کاسه­ای شکل زمین، از طریق جذب بارش در ارتفاعات و تولید رواناب‌ها صورت می‌گیرد. این خوان آب به‌عنوان یگانه منبع مورداتکا کنونی، به‌واسطه حفر چاه در بالادست و یا احداث بند و خاک‌ریز در مسیر روان آب‌ها، و تشدید برداشت، با مشکل افت سطح آب مواجه شده است. بنابراین، هرگونه مداخله در بستر یا ساخت‌وساز که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم منجر به تغییر چرخه طبیعی آب در حوزه آبریز مشهد گردد، ممنوع است. به این اعتبار، در طرح جامع، این محدوده به‌عنوان کمربند سبز جنوبی با رویکرد کامل حفاظت معرفی‌شده است.

2. مخاطرات عمده ایجادشده طبیعی

الف: تغییر مسیر عرفی پیاده‌روی

درصورتی­که پیاده­روی، کوه‌پیمایی یا دوچرخه‌سواری از انتهای آب و برق یا هاشمیه (تراز ارتفاعی حدود 1100) به ارتفاع 1400 متر تخته مایان صورت گیرد، ملاحظه خواهد شد که مسیر عرفی و رایج موجود، از داخل ارتفاعات جنوبی. این مسیرها سال­هاست که به‌عنوان یکی از فعال‌ترین مسیرهای عرفی مورداستفاده عموم شهروندان علاقه‌مند قرار می‌گیرد و به‌گونه‌ای است که قابل‌دسترس عموم شهروندان بوده و با توجه به مشخصات فنی خود می‌تواند طیف وسیعی از مخاطبان را پوشش دهد. بدیهی است حفظ حقوق عامه مردم بر اندک پتانسیل­های طبیعی موجود مشهد، همچنان که از زمان طرح جامع خازنی، موردتوجه قرار داشته، با توجه به تغییرات روزافزون محیطی و سبک زندگی، به‌ویژه در چارچوب حقوق شهروندی، از اهمیت بیشتری برخوردار شده است.

ب: چالش دست‌اندازی در طبیعت

در ارتفاعات جنوب شهر، با توجه به‌موقع و مقر جغرافیایی، امکان تأمین آب بهداشتی، اساساً با محدودیت مواجه است. همچنان که در کمربند سبز ایجادشده نیز، عموماً از شیوه انتقال آب با تانکر استفاده می­شود. به تعداد اندک، چشمه آب در اراضی تخته مایان و ارتفاعات جنوب نیز وجود دارد که به‌منظور شرب مورداستفاده گردشگران و کوهنوردان قرار می‌گیرد. این چشمه‌های آب که جزء نیاز­های حیاتی تداوم گردشگری گسترده در ارتفاعات جنوب هستند، با مداخله در محیط طبیعی و اجرای پروژه­های متمرکز،بخصوص تخریب کوه به نام بهره‌برداری از معادن، با خطر نابودی یا آلودگی مواجه می­شوند. همچنین گونه‌های گیاهی و جانوری موجود در منطقه با مشکل مواجه می‌شوند.

ج: نقش منظری –هویتی ارتفاعات جنوبی

نقش هویتی و ارزشمند ارتفاعات جنوب مشهد، در منظر ذهنی و عینی شهروندان وزایران به‌واسطه اختلاف ارتفاعی این پهنه با تراز ارتفاعی عمومی شهر ( به‌صورت حدودی و میانگین 1050 متر)نیز قابل‌توجه است. بنابراین در مطالعات شهرسازی به دو نکته 1- دید از شهر به ارتفاعات و2- دید به شهر، توجه گردیده است. البته با توجه به موارد فوق در طرح جامع پیش‌بینی ساخت‌وساز در محدوده فاقد دید از شهر مطرح و تصویب‌شده که به‌زعم حاضرین این نکته نیز منجر به دست‌اندازی به ارتفاعات بوده است.

3. لزوم گسترش محدوده جغرافیایی شمول ارتفاعات جنوبی مشهد

موضوع شامل گسترش طولی محدوده تا شهرستان طرقبه شاندیز ونیز گسترش عرضی آن برای در برگرفتن تک قله‌های بافاصله از رشته اصلی نیز هست. نگاه به سوابق ارتفاعات جنوبینشان می‌دهد باید حوزه جغرافیایی ارتفاعات تا جاغرق گسترش یابداز هرگونه مداخله در محدوده فوق و جلوگیری شود.بخصوص آنکه ارسال‌های اخیر رقم وحشتناک مداخله در محدوده شهرستان طرقبه- شاندیز که ساختار ضعیف‌تر مدیریتی نسبت به مشهد دارند صورت گرفته است.

4. بازبینی طرح موضعی - موضوعی تهیه‌شده برای محدوده فوق با نگاه زیست‌محیطی

با توجه به آنکه مشاوران به مبحث محیط‌زیست به شکل تزیینی نگاه می‌کنند وعملا بجای محور قرار دادن محیط‌زیست به توجیه زیست‌محیطی و یا سطوح پایین پیوست زیست‌محیطی توجه می‌نمایند ،و طرح فوق نیز از آن مستثنا نیست ،بازنگری طرح گذشته تهیه‌شده ضرورت میابد. همچنین تکمیل طرح فوق در نهادی بالادستی و تهیه قوانین ویژه برای ساخت‌وساز و مداخله حداقلی در محدوده فوق (مشابه آنچه در شهرداری منطقه ثامن مشهد برای ضوابط ساختمانی اطراف حرم مطهر رضوی موجود است ) لازم است.

5. توجه به هماهنگی اسناد بالادستی برای حفاظت محیط‌زیست

از دیگر سو باید این بازبینی در چارچوب طرح کلی‌تر صورت گیرد و اسناد توسعه عادلانه شهر مشهد تدوین گردد. به‌عنوان‌مثال دراسنادتوسعه محورهای شمالی مشهد که منطقه سکونت افراد کم برخوردار هست موردتوجه واقع نشده است و سیل توجه به بخش جنوبی که جاذبه طبیعی خاص نیز دارد ناخودآگاه منجر به دست‌اندازی به ارتفاعات و بخصوص بورس‌بازی زمین در محدوده فوق می‌گردد.

6. بازبینی پروژه‌های غلط تعریف‌شده درمحدوه فوق

عمده پروژه‌ها شامل موارد زیر است:

الف-پروژه های ساختمانی

با توجه به نقش تخریبی ساختمان در خرد اقلیم منطقه از هرگونه عملیات ساخت در منطقه جلوگیری گردد.

ب-پروژه های راه‌سازی

احداث کمربند جنوبی ،منجر به بورس‌بازی زمین در منطقه و تخریب قطعی منطقه خواهد شد.توجه به این مهم وارایه راه‌حل‌های متناسب باید در دستور کار قرار گیرد.

ج-پروژه های عمرانی کمربند سبز

تقویت و ادامه پروژه‌های کاشت درخت ونیز توجه به پروژه‌های جدیدتر احیای طبیعت و بهره‌گیری از وضع موجود موردحمایت قرار گیرد.

7. اقدامات عاجل موردنیاز

به‌هرحال در شرایط فوق رفع تصرف فوری و بدون قید و شرط از اراضی غصب شده توسط نهادها ونیز توقف و هدایت پروژه‌ها باید از غلبه محیط مصنوع بر طبیعت جلوگیری کرد.

8. توجه به تشکیل نهادهای هماهنگ‌کننده ونیز تقویت نقش نظارتی مردم در نهادهای فوق

پیگیری تغییرات در چارچوب کمیسیون ماده 5 منجر به تبدیل کمیسیون به مکانی برای دادوستد و معامله اعضا گردیده است .بنابراین با حضور مداوم و نظارت عامه مردم باید از تکرار موارد مشابه جلوگیری شود.

همچنین تلاش در جهت کسب«حق رای» برای سازمان محیط‌زیست در کمیسیون ماده 5 می‌تواند در شرایط موجود بااهمیت تلقی گردد.

9. توجه به دیدگاه استراتژیک کمربند سبز حفاظتی

باید در اقتصاد مبتنی بر گردشگری شهر مشهد، صرفاً از پتانسیل طبیعی این منطقه استفاده کرد.

باتاکیدبرکاربری های مجاز مانند پارک پیاده‌روها و مسیرهای دوچرخه و یا استفاده از تجربه احیای دره‌های تهران و تبدیل آن‌ها به مکان‌های عمومی و هدایت اندیشه سود محورانه حاکم به سمت استفاده از فرصت‌ها با توجه به محیط‌زیست و حفظ این ذخیره طبیعی برای نسل‌های بعد گام برداشت.

پیوست شماره یک:

طرح‌های توسعه ملاک عمل

1. طرح جامع اول (مشاور خازنی-1350)

طرح نهایی جامع خازنی برای توسعه آینده شهر، با یک ویژگی بارز همراه بود. اول حد نهایی توسعه شهر در جنوب، به مناطقی که توپوگرافی زمین شروع به تغییر می‌کند، ختم شده و به ارتفاعات جنوبی وارد نشده است. دوم: در این طرح تأکید شد «کوهپایه‌ها، مراکز تفریحی شهریان و مسافرین بوده و از طریق جاده‌های مناسب به شهر مرتبط می‌شوند.»

بر این اساس، طرح جامع اول مشهد، تداخلی با موضوع صیانت از ارتفاعت جنوبی مشهد، ندارد.

2. طرح جامع بازنگری (مهرازان – 1372)

ازآنجایی‌که الگوی توسعه کالبدی کلان‌شهر مشهد بر پذیرش فرضی 07/4 درصد میزان رشد سالانة جمعیت شهر پی‌ریزی شده بود، محوریت ایده گذاری طرح مبتنی بر چگونگی برنامه‌ریزی اسکان اضافه جمعیت آینده شهر - حدود 3.5 میلیون نفر - بوده است و در همین راستا برای توسعه پیوسته شهر حدود 4200 هکتار در شمال غرب مشهد و حدود 2600 هکتار در پهنه جنوب شهر در نظر گرفته شد که سبب؛ توسعه و گسترش بی‌رویه شهر به بیرون و عرضه مازاد زمین شهری به‌ویژه در غرب شهر و شکل‌گیری بورس‌بازی زمین در سطح گسترده‌ای از اراضی شهری شد که به دلیل ورود به محدوده شهر با افزایش ناگهانی و تصاعدی قیمت‌ها روبه‌رو بوده‌اند و از طرفی جهت توسعه‌های شهری مورد ساخت‌وساز و بهره‌برداری قرار نگرفتند

در پهنه جنوبی نیز، باوجوداینکه طرح جامع اول شهر مشهد (خازنی) بر لزوم حفظ ارتفاعات با شیب بالای 15 درصد تأکید کرده بوده، در طرح جامع مهرازان سطح گسترده‌ای از اراضی مذکور به‌عنوان توسعه مسکونی، تجاری مسکونی و آموزشی پیشنهاد گردید. شکل‌گیری توسعه‌های مسکونی در این محدوده در مغایرت با حفاظت ارزش‌های طبیعی شهر ـ که می‌بایست مورداستفاده عموم و در راستای اکوسیستم طبیعی شهر عمل کند ـ ازنظر محیطی طبیعی شهر را با تهدید روبه‌رو می‌کند. هرچند که ارزش‌های منظری ویژه این ارتفاعات نیز با ساخت‌وسازهای گسترده در دست تخریب و نقصان شدید قرار دارد.

3. طرح تفصیلی جنوب بزرگراه آسیایی (منطقه 15 و 16):

پس از تصویب طرح جامع شهر مشهد در خرداد 1372، تهیه طرح تفصیلی بخش‌هایی از شهر مشهد که فاقد طرح تفصیلی بودند در دستور کار قرار گرفت. با توجه به مسائل حاکم بر بخش‌های مسکونی جنوب بزرگراه و انتهای بلوار وکیل‌آباد، این مناطق در اولویت قرار گرفت و طرح تفصیلی جنوب بزرگراه در سال 1375 تهیه شد. این طرح در سال 1378 به تصویب کمیسیون ماده 5 رسید.

در محدوده اراضی جنوب عبور گسل‌های اصلی به‌عنوان مخاطرات طبیعی موردتوجه و لزوم حفاظت اراضی با شیب بالای 15 درصد به‌عنوان ارزش‌های اکولوژیک و منظری ویژه شهر در برنامه‌ریزی اراضی این پهنه حائز اهمیت ویژه است. لیکن:

  • حدود 50 درصد از محدوده طرح در حریم ممنوعه و زیست‌محیطی گسل‌های محدوده قرارگرفته‌اند.
  • حدود 15 درصد از محدوده طرح درشیب بالای 15 درصد قرارگرفته‌اند.

این طرح­ها، عمده‌ترین چالش‌ها را در تقابل باارزش‌های اکولوژیک ارتفاعات جنوب موجب شده‌اند. عمده این طرح‌ها (به‌ویژه طرح زکریا 1)، روی اراضی با شیب بیشتر از 15 درصد قرارگرفته و ساخت‌وساز در آن‌ها همراه با تغییر و تخریب گسترده توپوگرافی بوده است. به این سبب، علاوه بر مداخله شدید در بستر، منظر و چشم‌انداز طبیعی ارتفاعات جنوب را با شکل‌گیری احجام بزرگ‌مقیاس، تغییر اساسی داده‌اند. به‌ویژه اینکه، رویکرد غالب این طرح‌ها، بلندمرتبه‌سازی نیز هست. این تغییرات، عمد تا بر اساس طرح‌های مصوب صورت گرفته و همزمان نیز با تشدید مداخلات در فرایند اجرا و تشدید بارگذاری‌ها، دامنه آثار مخرب زیست‌محیطی را به‌شدت نگران‌کننده نموده است.

آنچه قابل‌ذکر است طرح‌ها مذکور اغلب دارای مصوبه کمسیون ماده 5 استانی است، لیکن محیط‌زیست به‌عنوان عضو بدون حق رأی در این جلسات دعوت‌شده و عمدتاً نقطه نظرات زیست‌محیطی در اولویت قرار نخواهد گرفت.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.