1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. هوا
  6. >
  7. ریزگردها

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

3 شهریور 1394 ساعت 09:36 شماره مسلسل: 1100131

ریزگرد، منشاء، آسیب، علت و راه‌حل

ریزگرد، منشاء، آسیب، علت و راه‌حل

«ریزگرد» امروزه نام آشنائی است که معضلات متعددی را برای ساکنان مختلف نواحی شهری و روستائی بوجود آورده است. علاوه بر آن مشکلات متعددی در حوزه‌های کشاورزی، سلامت، محیط‌زیست، صنعت و غیره را دامن زده است. مشکلاتی که پیش از این وجود نداشته است. در این مقاله سعی شده است با مروری بر مقالات ارائه شده توسط محققان در حوزه‌های مختلف علمی، همچنین ارائه نظرات مختلف نویسنده مقاله، گذری بر تئوری پیدایش ریزگرد، علت پیدایش این مشکل در ایران، مشکلات ناشی از آن در زمینه‌های مختلف و در نهایت راه حل پیشنهادی داشته باشد.


مقدمه

مشکل ریزگرد، نامی آشنا با مفهومی دیرین است. سابقه این پدیده که شاید پیش از این «گرد و خاک» می‌نامیدندش در دنیا ولی غریب نیست بلکه در کشورهای مختلف با این پدیده دست و پنجه نرم کرده‌اند که بعنوان نمونه به سال 1935 و پدیده کاسه غبار Dust Bowl کشور آمریکا می‌توان اشاره نمود. آنچه در خصوص این مقاله لازم به ذکر است این است که نویسنده این مقاله در تحقیقات و پژوهش‌های خود از سالیان دور با این پدیده آشنا بوده و همچنین در پنل‌های کنفرانس‌های مختلف بین‌المللی و ملی مثل بیابان‌زدائی، صنعت و پزشکی بعنوان داور حضور و عضو کمیته علمی بوده، لذا در تدوین این مقاله علاوه بر تحقیقات نویسنده مقاله، از منابع مستند و معتبر گزیده برخی مقالات مهم این کنگره بهره گرفته شده است و به هیچ وجه اخبار رسانه‌ای نقل قول نشده است. لذا این مقاله به نوعی حاصل پژوهش محققین برجسته بوده و نوشته‌ای براساس گزارش خبرگزاری‌ها نیست. علیرغم محدودیت در تعداد صفحات، در نحوه تنظیم آن به روان‌سازی و گویائی مطالب علمی توجه شده است.

1. ریزگرد چیست؟ چگونه بوجود می‌آید؟

ریزگردها بطور غالب از ذرات بسیار ریز خاک یعنی سیلت و رس و کمی شن ریز تشکیل شده‌اند. ریزگرد یکی از پیامدهای فرسایش خاک یعنی فرسایش بادی محسوب می‌شود و یکی از دلایل عمده ایجاد و تشدید آن بی‌توجهی انسان به توسعه پایدار می‌باشد. این ذرات به دلیل وزن بسیار کم توانائی آن را دارند تا در صورت مهیابودن سایر شرایط، کیلومترها در هوا معلق مانده و بتوانند مسافت زیادی را بپیمایند. این ذرات از نظر شیمیائی از فعال‌ترین بخش‌های شیمیائی خاک محسوب می‌شوند که به همین دلیل می‌توانند در منطقه برداشت (مثلاً اراضی کشورعراق) انواع کاتیون‌ها یا مواد شیمیائی و آلی را به خود جذب و پس از کیلومترها در منطقه رسوب (مثلاً ایران) برجای بگذارند. همین امر حساسیت موضوع را دو چندان نموده یعنی خطراتی که به لحاظ آلودگی در محل برداشت وجود دارد به منطقه رسوب منتقل می‌شود، که البته علاوه بر مشکلاتی است که تنفس این ریزگردها بوجود می‌آورد.

2. منشاء برداشت ریزگردهای ایران

براساس تحقیقات متنوع که ریزگردهای ایران مورد مطالعه قرار گرفته شده است. براساس مطالعاتی با استفاده از عکس‌های ماهواره‌ای، آمایش زمینی، ایستگاه‌های هواشناسی سینوپتیک، نقشه‌های خاک‌شناسی و پوشش گیاهی دو منشاء عمده خارجی برای ریزگردهای ایران شناسائی شده است:

الف) مسیر شمال‌غربی (غرب) - جنوب‌شرقی (شرق): این مسیر جریان باد، ستون‌های گرد و غبار شکل گرفته در کشورهای عراق و سوریه را به منطقه غرب ایران انتقال می‌دهد. این مسیر را می‌توان مسیر اصلی انتقال گرد و غبار دانست. بعنوان نمونه تعداد 10 مورد از 12 مورد ریزگرد دارای چنین جهتی می‌باشند. با رهگیری این مسیر، محدوده ساحل غربی رودخانه فرات و ساحل شرقی رودخانه دجله، بعنوان کانون وقوع گرد و غبار مورد شناسائی قرار گرفت.

ب) مسیر جنوبی – شمالی: از سواحل جنوبی خلیج‌فارس آغاز شده و به ایران غربی ختم می‌شود. از میان 12 مورد پدیده گرد و غبار گفته شده تنها 2 مورد در این مسیر به سمت غرب ایران جا به جا شده‌اند. بررسی مسیر دوم نشان‌دهنده آن است که محدوده بیابانی شرق و جنوب‌شرق عربستان بعنوان محدوده مستعد در ایجاد آن می‌باشند.

با توجه به نقشه‌های رهگیری ترسیم شده و شناسائی مسیرهای جا به جائی گرد و غبار به غرب ایران می‌توان حدود کلی کانون‌های این پدیده را کشورهای عراق و سوریه به عنوان کانون اصلی و شرق و جنوب‌شرق شبه‌جزیره عربستان را بعنوان کانون ثانویه تولید گرد و غبار معرفی نمود (درویشی بلورانی و همکاران ; 1390).

لازم به ذکر است که منابع داخلی تشدید یا ایجادکننده ریزگردها سهمی کمتر از حدود 5 درصد در ایجاد ریزگردها را دارند اما توجه به آنها نباید فراموش شود. متاسفانه شدت تخریب منابع به حدی است که شاهد تقویت هر چه بیشتر کانون‌های داخلی در سالیان اخیر و البته در کنار کانون‌های خارجی هستیم.

3. اثرات و مشکلات بوجود آمده توسط پدیده ریزگرد:

طوفان‌های گرد و غبار منجر به تعطیلی مدارس، لغو پرواز هواپیماها، اخلال در عملکرد نیروگاه‌های برق، کاهش منابع آب (از بین رفتن منابع آب)، اختلال در سیگنال‌های تلویزیونی، افزایش تعداد مراجعات به کلینیک‌ها به دلیل مشکلات تنفسی و موارد دیگر می‌گردد که در این مجال اندک فقط برخی موارد بررسی شده و مورد تحقیق قرار گرفته مورد اشاره قرار خواهند گرفت.

3.1. صنعت برق:

از میان صنایع مختلفی که مورد آسیب قرار می‌گیرند مطالعات تخصصی روی صنعت آب و برق استان خوزستان نشان داده است که ریزگردها پست‌های برق این استان را به شدت تحت‌تأثیر قرار داده است. تعداد حوادث در سال‌های 1387، 1388 به ترتیب از 783 به 1234 مورد رسیده است. همچنین این پدیده شبکه‌های توزیع برق را دچار مشکلات جدی نموده است و قطعی‌ها و خاموشی‌های زیادی را بوجود آورده است که آمار آن از سال 1387 یعنی 194 مورد به 383 مورد در سال 1388 رسیده است (حبیبیان و جورابیان; 1390).

3.2. محیط‌زیست و کشاورزی:

گرد و غبار می‌تواند منجر به تغییرات اقلیم در مقیاس جهانی و محلی، تغییر در چرخه بیولوژیکی، زمین‌شناسی، شیمیائی، و یا محیط‌زیست انسان گردد. آئروسل‌های معدنی حاصل از گرد و غبار می‌تواند بر تشکیل ابر، خصوصیات ابر و میزان نزولات جوی اثر بگذارد. این اثر حتی مرجان‌های اقیانوس‌ها و دریاها را نیز از دستبرد خویش در امان قرار نداده است. غبار اتمسفری مانع از نفوذ نور خورشید شده و می‌تواند منجر به کاهش تولیدات کشاورزی به میزان 30-5 درصد گردد. ریزگردها می‌توانند کیفیت محصولات تولیدی را به میزان زیادی کاهش دهند بطوریکه حتی کاهش کیفیت خرما به نحوی که دیگر قابل فروش برای مصرف انسانی نبوده است را در پی داشته است(شاهسونی و همکاران ; 1391).

3.3. سلامت انسانی:

غلظت بالای ذرات در طوفان‌های گرد و غباری باعث سینوزیت، برونشیت، آسم و صدمه به عملکرد دفاعی ماکروفاژها که منجر به افزایش عفونت‌های بیمارستانی می‌گردد. همچنین تنفس غلظت بالای کلسیت (کربنات کلسیم) موجود در ذرات گرد و غبار منجر به عطسه و سرفه می‌گردد. یکی دیگر از اجزاء ذرات ریزگردها کوارتز (دی‌اکسیدسیلیس) می‌باشد که تنفس این ترکیبات به مدت طولانی باعث بیماری سیلیکوریس می‌گردد. همچنان موجب آسیب به کلیه و کبد نیز می‌گردد. در ترکیب ریزگردها سایر عناصر سنگین و فلزات نیز موجود بوده که موجب ایجاد بیماری‌های مختلفی می‌شود(زلقی و گودرزی ; 1390). طبق برخی گزارش‌های علمی، وجود ترکیبات عناصر رادیو اکتیو در ریزگردها می‌تواند ناشی از کاربرد برخی تسلیحات در جنگ نیروهای غربی با عراق باشد که می‌تواند به بیمارهائی نظیر کم‌خونی و سرطان منجر شود(سرلک و سهراب پور; 1390).

3.4. ترسیب کربن[1] و گرمایش جهانی

گرمایش جهانی مشکلی است که توجه همه کشورها را به خود معطوف داشته است. از عوامل اصلی ایجاد این پدیده، افزایش آلاینده‌هائی همچون دی‌اکسیدکربن و متان می‌باشد. یکی از فرآیندهای مؤثر در کاهش این گازهای آلاینده «سکوستریشن کربن» می‌باشد. مهمترین منبع اکوسیستم که دارای استعداد بالقوه در کاهش این آلاینده‌ها و به عبارتی ترسیب کربن دارد خاک می‌باشد. فرسایش بادی و به دنبال آن ایجاد ریزگردها به عنوان عامل تحریک‌کننده زوال کربن، هم از دیدگاه بهره‌وری کشتزارها و مراتع و هم در ارائه محاسبه دقیق کربن در مقیاس پروژه‌ای و هم در سطح ملی و جهانی نیازمند توجه و دقت است. بر طبق نتایج به دست آمده در منطقه دژگاه استان فارس، فرسایش بادی به‌طور معنی‌داری بر میزان کربن آلی خاک تأثیر معنی‌دار داشته است. این تحقیق و نظایر آن نشان می‌دهد که ریزگردها پدیده تشدیدکننده گرمایش جهانی و عواقب ناشی از آن می‌باشد(فقیهی نیا و همکاران ; 1390).

4. دلیل بوجود آمدن ریزگردهای مورد بحث ایران

دلایل متعدد جهانی مثل گرمایش جهانی و خشکسالی‌های اخیر را شاید بتوان در عرصه جهانی بدون تأثیر ندانست، ولی مواردی که دلیل این بحران شناخته شده است را می‌توان به موارد زیر خلاصه نمود:

4.1. ایجاد سدهای متعدد در ترکیه و طرح‌های انحراف آب در سوریه: این دو به کم شدن آب زیردست این سدها و عدم‌اختصاص حقابه و در نتیجه کم‌شدن منابع آبی جهت کشاورزی و عرصه‌های مرتعی آنها انجامیده است. به طور اجمال «مدیریت غلط منابع آب»، تخریب و فرسایش خاک و عدم‌توجه به اصول حفاظت خاک که با پدیده خشکسالی همراهی می‌شود.

4.2. خشک‌شدن یا خشکانیدن تالاب‌های مهم در عراق و نواحی از ایران.

4.3. بی‌توجهی به کارهای احیای مناطق حساس به فرسایش بادی به دلایل سوء مدیریتی در عراق و ...

5. راه حل کنترل و مبارزه با ریزگردها

به عقیده اینجانب و براساس جمع‌بندی انجام شده و مروری بر امکانات انسانی و مالی دو دسته اقدامات تهاجمی جهت از بین‌بردن منشاء ریزگردها و اقدامات تدافعی جهت مقابله موقت و یا به عبارتی به حداقل رسانیدن آسیب‌های آن دو گروه عمده به شرح زیر می‌باشند.

5.1. اقدامات تهاجمی:

5.1.1. رجوع به کنوانسیون‌های بین‌المللی که ایران نیز سالهاست عضو آنها بوده و حق عضویت سالیانه می‌پردازد(افضلی و همکاران ; 1388).

5.1.2. ایجاد یک کارگروه یا کنسرسیوم منطقه‌ای تحت نظارت و رهبری نهادهای بین‌المللی یادشده در بند قبلی با مشارکت کشورهای تحت تأثیر و عامل ایجاد ریزگرد.

5.1.3مشخص‌شدن سهم عاملیت، مالی، کاری و وظیفه هر کشور عضو.

5.1.4. برنامه‌ریزی سهم کاری هر کشور جهت اقداماتی که کنسرسیوم یادشده علمی مشخص می‌نماید.

5.1.5. ایجاد ضمانت‌های لازم جهت اجرائی‌شدن هر یک از اقدامات توصیه شده توسط کارگروه با نظارت بین‌المللی.

5.1.6. ایجاد دیپلماسی فعال و اراده سیاسی داخلی لازم جهت پیگیری آن و همراهی سایر بخش‌های سیاسی و مدیریتی بین‌المللی و داخلی.

5.1.7. ایجاد دستورالعمل‌ها و قوانین بازدارنده و یا تشویقی بمنظور حفظ و حراست از منابع طبیعی و محیط‌زیست مرتبط داخلی جهت جلوگیری از اضمحلال منابع طبیعی مشابه در داخل کشور.

5.1.8. استفاده از جدیدترین روش‌ها و بومی‌سازی روش‌های مقابله با توجه به پژوهش‌های نوین و استفاده حداکثری از قابلیت‌های علمی و تحقیقاتی موجود(حکیمی بافقی و افضلی; 1390).

5.2. اقدامات تدافعی:

5.2.1. برنامه‌ریزی مشخص همه جانبه جهت کاهش اثرات ریزگردهای متهاجم به مناطق داخل کشور.

5.2.2. اقدامات فیزیکی محافظتی ساختمان‌ها و تأسیسات در برابر ریزگرد.

5.2.3. آموزش و فرهنگ‌سازی روش‌های کاهش اثرات بر سلامت مردم همانند استفاده از ماسک یا نوشیدن شیر و ...

5.2.4. تدوین و اجرای روش‌های به حداقل‌رسانیدن آسیب به بخش‌های مختلف اقتصادی مثل: صنعت، کشاورزی، محیط‌زیست خشکی و آبی.

5.2.5. ایجاد سازگاری برای زندگی با این وضعیت به نحوی که آسیب از ریزگردها تا زمانی‌که إن‌شاءالله این مساله حل شود، که به نظر اینجانب در زمان کوتاهی نخواهد بود.

نتیجه‌گیری کلی:

در این مقاله سعی شد از جنبه های مختلف به «ریزگردها» نگریسته شود. به عقیده اینجانب و نظر به ماهیت ریزگردها پرداختن صرف به تثبیت شن‌های روان با هر بودجه و منبعی در عراق یا ایران شاید تنها درصد بسیار کوچکی از مشکلات ریزگرد را حل کند و به هیچ وجه علاج واقعه نیست. با توجه به مطالبات ملی و حساسیت موضوع، تشکیل باندهای محدود و خاص مشورتی و عدم استفاده از سایر ظرفیت‌های فکری در استان‌های مختلف کشور که متأسفانه در برخی موارد دیده شده است، به دور از منطق است و طبیعتاً نتایج آن برآیند همه ظرفیت‌های علمی – تحقیقاتی و اجرائی نخواهد بود. همچنین اتخاذ برخی تصمیمات، فقط هدر روی میلیادرها دلار سرمایه ملت ایران که فقط به سبزنمودن کشوری دیگر بیانجامد را در پی خواهد داشت.


منابع:

1.افضلی، سیدفخرالدین؛ روحی‌پور، سعید؛ عظیم‌زاده، حمیدرضا(1388). هشداری فراتر از بحران. روزنامه کیهان.

2.حبیبیان، احمد؛ جورابیان، محمود (1390). پدیده گرد و غبار و اثرات آن بر صنعت آب و برق خوزستان.اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار.و مقابله با آثار زیانبار آن.(1160-1151.pp) اهواز.

3.حکیمی بافقی، سمیه السادات و افضلی, سیدفخرالدین.(1390). اثر مالچ تهیه شده از ضایعات سنگبری بر میزان فرسایش بادی. در اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن. اهواز، صفحات 975–982..

4.درویشی‌بلورانی، علی و نبوی، امید و عزیزی، رسول و دهقانی, م.(1390). تعیین کانون‌های گرد و غبارهای غرب میانی ایران با استفاده از تکنیک سنجش از دور، رهگیری باد و بررسی ویژگی‌های محیطی منطقه. در اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن. اهواز، صفحات: 7–18.

5.زلقی، الهه؛ گودرزی، غلامرضا(1390).آنالیز ذرات گرد و غبار و اثرات بهداشتی آن بر ساکنین در استان خوزستان.اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن(صفحات 1080-1061).

6. .سرلک، منصوره؛ سهراب‌پور، مصطفی.(1390) . مدلسازی انتشار ذرات معلق در شهر صنعتی اراک از طریق AERMDD و مقایسه نتایج با اندازه‌گیری‌‌های INAA و AAS در شرایط عادی و زمان ورود ریزگرد. اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن.صفحات 1167-1161.اهواز.

7 شاهسونی، عباس؛ یاراحمدی، مریم؛ مصداقی‌نیا، علیرضا؛ یونسیان، مسعود؛ جعفرزاده، حقیقی‌فرد، نعمت‌الله؛ صولت، محمدحسین؛ سلیمانی، زهرا؛ ندافی، کاظم.(1391).اثرات طوفان‌های گرد و غباری بر سلامت و محیط‌زیست.اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن.صفحات 1138-1123.

8. فقیهی‌نیا، مائده و افضلی، سیدفخرالدین و مسعودی، مسعود و فلاح شمسی و س.ر.(1390). اثر فرسایش بادی بر هدر رفت کربن‌آلی خاک(مطالعه موردی:حوضه دژگاه، شهرستان فراشبند، استان فارس) در اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن. اهواز، صفحات:. 1041–1049.


[1] Carbon Sequestration

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.