1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست بهداشت و سلامت
  4. >
  5. بهداشت و پیشگیری
  6. >
  7. غذا و تغذیه

نوع مطلب: مقایسه سیاستی

2 اردیبهشت 1398 ساعت 23:39 شماره مسلسل: ۳۳۰۰۸۰۳

مرور استراتژی‌های پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت، مقایسه آنها با استراتژی‌های فائو و بررسی وضعیت ایران

نگاهی به مهم‌ترین چالش‌های تغذیه در سطح جهان و چرایی آنها

نگاهی به مهم‌ترین چالش‌های تغذیه در سطح جهان و چرایی آنها

در این مقاله به طور خلاصه به چالش‌های تغذیه‌ای امروز جهان و استراتژیهای کلی اتخاذ شده در سطح جهانی برای مقابله با این چالشها خواهیم پرداخت و در ادامه با مروری بر استراتژیهای فائو در این زمینه، به آمارهای سازمان بهداشت جهانی برای بررسی جایگاه کشورمان ایران در راه رسیدن به این اهداف در میان سایر کشورهای جهان می‌پردازیم و نقدی بر سیاستهای تغذیه ای ایران در جهت رسیدن به اهداف جهانی تغذیه خواهیم داشت.

مقدمه

سوءتغذیه در تمام اشکال آن یک چالش جهانی است که مانع توسعهی جوامع شده و پیامدهای انسانی جبران ناپذیری دارد. دهه ای که سازمان ملل از آن با عنوان "دههی اقدام تغذیه ای" و رسیدن به اهداف توسعه ی پایدار نام برده است، یک انگیزهی جهانی و ملی برای پرداختن به سوءتغذیه و پیشرفت سریع جهت کاهش بار جهانی تمام اشکال آن است. گزارشهای فائو حاکی از آن است که میزان گرسنگی در سطح جهان پس از یک دوره کاهش، بار دیگر رو به افزایش گذاشته است. بار سوءتغذیه در سراسر جهان بطرز غیر قابل قبولی بالاست و پیشرفت در جهت کاهش آن بسیار کند است. سوءتغذیه یک مشکل بسیار پرهزینه برای جوامع و دولتهاست. هزینههای مرتبط با چاقی به تنهایی شامل 2 تریلیون دلار در سال است که معادل 8/2 درصد از درآمد سرانه ی افراد جهان است. پیش بینی شده از سال 2011 تا 2025 بار اقتصادی بیماریهای غیرواگیر بویژه در ارتباط با بیماریهای قلبی-عروقی تا 7 تریلیون دلار نیز خواهد رسید که این واقعیت به معنای یک بار اقتصادی هولناک است. استراتژیهای جهانی در جهت خاتمه دادن به تمامی اشکال سوءتغذیه، از جمله گامهای موثر در زمینه هزینه-اثربخشی است بطوریکه هر یک دلار هزینه در این مورد, 16 دلار صرفه جویی در سرمایه ها را بدنبال دارد (1). در مقاله ای که پیش روست، به طور خلاصه به چالش‌های تغذیه‌ای امروز جهان و استراتژیهای کلی اتخاذ شده در سطح جهانی برای مقابله با این چالشها خواهیم پرداخت و در ادامه با مروری بر استراتژیهای فائو در این زمینه، به آمارهای سازمان بهداشت جهانی برای بررسی جایگاه کشورمان ایران در راه رسیدن به این اهداف در میان سایر کشورهای جهان می‌پردازیم و نقدی بر سیاستهای تغذیه ای ایران در جهت رسیدن به اهداف جهانی تغذیه خواهیم داشت.

الف) چالش‌های تغذیه‌ای حال حاضر و پیش روی جهان ما

طبق گزارش جهانی تغذیه در سال 2018 مهم ترین چالشهای تغذیه ای حال حاضر و پیش روی جهان ما که عمدهی آن در بر گیرنده ی اشکال مختلف سوءتغذیه است, به شرح زیر است:

  1. سوءتغذیه و ارتباط آن با علل مرگ و ناتوانی
  2. سوءتغذیه ی کودکان
  3. چاقی و اضافه وزن بزرگسالان
  4. سوءتغذیه ی ویتامین و مواد معدنی (شامل آنمی فقر آهن, کمبود ویتامین آ, کمبود ید)
  5. تغذیه ی نوزادان و کودکان زیر 5 سال
  6. سوءتغذیه ( در مفهوم کم غذایی یا undernourishment) (2)

برای اینکه دریابیم چرا جهان امروز به این موارد به عنوان چالش های اصلی تغذیه پرداخته است، باید نگاهی به وضعیت فعلی تغذیه و گرسنگی در جهان بیندازیم. گرسنگی در دهه های اخیر، در جهان کاهش داشته است اما از سال 2016 تعداد افرادی که گرفتار سوءتغذیه (در مفهوم کم غذایی یا undernourishment) بودند در جهان افزایش یافته است. بویژه آمار کوتاه قدی در کودکان زیر 5 سال در جهان نگران کننده است (151 میلیون کودک) چرا که این موضوع از جمله پیامدهای برگشت ناپذیر تغذیهی ناکافی و درگیری مکرر با بیماریهاست. همه میدانیم که سوءتغذیه و بیماری های عفونی دو بخش از یک چرخهی معیوبند که در آن سوءتغذیه منجر به استعداد ابتلا به بیماری های عفونی و ابتلا به بیماری های عفونی منجر به افزایش شانس سوءتغذیه در بیمار میشود. داده های اخیر نشان میدهد که کوتاه قدی در کودکان رو به کاهش است ولی این کاهش به اندازه ی کافی سریع نیست. توجه به این امر بسیار حیاتی است چرا که کوتاه قدی در سنین کمتر از 2 سال میتواند منجر به پیامدهای شناختی و ذهنی و در نتیجه مشکل یادگیری و آموزش در سالهای آتی زندگی شود. همچنین کودکان کوتاه قد در معرض خطر پیشرفت چاقی و بیماریهای غیرواگیر در سالهای بعدی زندگی هستند. بیش از 2 میلیارد نفر در سراسر جهان تحت تاثیر کمبود ویتامین و مواد معدنی هستند. این کمبودها اصطلاحا "گرسنگی پنهان" نامیده میشوند چرا که در این شرایط افراد به ظاهر سالم بنظر میرسند و بطور آگاهانه گرسنگی ندارند ولی پیامدهای این اتفاق بسیار متاثر کننده است. بعنوان مثال آنمی بیش از 613 میلیون زن را در سن باروری در سراسر جهان گرفتار کرده و بطور معناداری در ارتباط با مرگ مادران باردار است. در میان علل متنوع آنمی, تخمین زده میشود که نیمی از موارد ابتلا به دلیل کمبودهای تغذیه ای آهن, B12 یا فولات است. آنمی مادر خطر تولد نوزاد مرده, مرگ مادر و نوزاد, مرگ و میر اوایل کودکی, وزن کم تولد و رشد ضعیف کودکان را بدنبال دارد. همچنین منجر به نقص عملکرد فیزیکی در بزرگسالان میشود (1).

در سراسر جهان نزدیک به 2 میلیارد بزرگسال دچار اضافه وزن وجود دارد که 172 میلیون نفر از آنها چاق هستند. چاقی در تمام نقاط جهان در حال افزایش است. در برخی نواحی همچون افریقا این موضوع با سرعت بیشتری در حال رشد است. این تنها در مورد بزرگسالان صدق نمیکند. 38 میلیون کودک زیر 5 سال در سال 2017 در سراسر جهان مبتلا به چاقی بودند. این آمار را با رقم 8 میلیون کودک در سال 2000 مقایسه کنید! اضافه وزن و چاقی عوامل خطر بسیاری از بیماریهای غیرواگیر همچون بیماری قلبی, سکته، دیابت نوع 2 و برخی سرطانهاست که این بیماریها از نظر هزینه برای سیستمهای بهداشتی جوامع بسیار گران تمام میشوند. لذا این مشکلات تغذیه ای عامل توجه و نگرانی جهانی را فراهم کرده اند. جهان بدنبال یک اقدام فوری و افزایش ظرفیت تغذیه توسط کشورها و هم پیمانان آنها در همراهی با تعهدات بین المللی ایجاد شده در دومین کنفرانس بین المللی تغذیه ی 2014، دهه ی اقدام تغذیه ای سازمان ملل (2016-2025) و دستورالعمل توسعه ی پایدار 2030 است (1).

ب) سیاستهای کلی سازمان جهانی بهداشت در مقابله با چالشهای تغذیه‌ای

اقدامات در جهت ارتقا و گسترش مداخلاتی که اولویتهای موثر در تغذیه هستند باید شامل سرمایه گذاریهای اختصاصی و حساس به تغذیه در سطح سیاستگذاری و سیستم بهداشتی و جامعه باشد و از طریق راهکارهای بین بخشی برای رسیدن به این اهداف انجام شود. اقدامات سیاست بنیادین باید در جهت رسیدن به تمام این 6 چالش جهانی تغذیه انجام شود. لیست کلی اقدامات و استراتژیهای پیشنهادی از طرف WHO به شرح زیر است:

  • تنظیم اهداف کشوری شامل کاهش سالانه و مطلوب میزان آمارهای مربوط به اختلالات یاد شده در اهداف سازمان بهداشت جهانی
  • ارزیابی منابع در دسترس برای حصول پیشرفت به سمت اهداف تعیین شده که شامل:
  • ایجاد یک طرح مناسب در جهت به حرکت درآوردن منابع ضروری (جلب حمایت مالی)
  • هدایت منابع به سمت مشکلات تغذیه ای دارای اولویت
  • فراهم کردن منابع مالی و انسانی کافی برای اجرای مداخلات تغذیه ای
  • حصول اطمینان در مورد توسعه ی سیاستها و برنامه های تغذیه ای با یکپارچه کردن خروجیهای تغذیه ای از خلال چندین بخش همچون بخش سلامت, سیستمهای غذایی, آّب, بهداشت و سیستمهای مرتبط با ارائه خدمات برای بهبود تغذیه در سراسر جمعیت.
  • ایجاد همکاری بین عاملان دولتی و غیردولتی برای الزام و تعهد مالی و ایجاد محیطهای حمایتی برای اجرای سیاستهای جامع در جهت اقدامات اختصاصی و حساس به تغذیه.
  • توسعه ی یک چهارچوب سیاسی جامع و پیاده سازی و اجرای آن در مقیاس کوچکتر برای ارتقای دسترسی عادلانه به مداخلات توصیه شده
  • توسعه و اجرای پایش مناسب و ارزیابی مکانیسمها و توسعه و تقویت سیستمهای پایش برای جمع آوری اطلاعات در مورد داده های موردنظر و شاخصهای اثربخشی و پیامدهای آنها.

بدین منظور و برای کمک بیشتر به دولتها و سیاستمداران در جهت بررسی رسیدن به اهداف تعیین شده, WHO یک ابزار پرسشنامه ای مجازی در سایت خود طراحی کرده است که به سیاستگذاران, کارکنان و عموم کاربران این امکان را میدهد که سناریوهای مختلف مرتبط با میزان پیشرفت مورد نیاز برای تامین اهداف تا سال 2025 را بررسی و پیگیری نمایند (3).

ج) نگاه فائو به وضعیت موجود تغذیه ی جهان

فائو (سازمان جهانی غذا وکشاورزی) بنا به ماهیت خود با نگاهی غذا محور به موضوع تغذیه ی جهانی مینگرد. آنچه در این میان باید به آن پرداخت، سیستمهای غذایی است. سوءتغذیه در تمام اشکال آن دلایل متنوعی دارد که یکی از مهمترین آنها رژیم غذایی با کیفیت پایین است. محیط غذایی در واقع فضایی است که در آن مصرف کنندگان در تعامل با سیستم غذایی برای تصمیم گیری درباره ی تامین, تهیه و مصرف مواد غذایی هستند. این سیستم انتخابهای غذایی افراد را شکل میدهد و بر شرایط تغذیه ای آنها تاثیر میگذارد. هر سیستم غذایی توسط زیر-سیستمهای آن تحت تاثیر قرار میگیرد. بعنوان مثال, محصولات غذایی فرایند شده با سطح پایین ویتامین و مواد معدنی و چگالی بالای انرژی, بسیار راحتتر در دسترس تر بوده و اغلب ارازنتر از غذاهای غنی از مواد مغذی هستند.در نتیجه ی پیشرفتهای تکنولوژی و آزادسازی بازار, تولید صنعتی غذا نیز منجر به مصرف گسترده ی مواد شیمیایی کشاورزی و آنتی بیوتیکها شده که میتواند تاثیرات نامطلوب سلامتی در پی داشته باشد. سرعت بالای شهری شدن که اغلب همراه با تقاضای رو به افزایش غذاهای آماده و فراوری شده است, تنها این روند را بدتر کرده است. تغییرات آب و هوایی نیز به همین ترتیب تهدیدات جدی در کنار کل سیستم غذایی را بر جهان ما تحمیل میکند (1).

فائو استراتژیهای خود را در زمینه ی غذا و تغذیه در قالب سه بخش کلی ارائه میکند که این سه بخش شامل: 1) مرحله ی تولید غذا (در سطح مزرعه), 2) مرحله ی مزرعه تا خرده فروش و 3) مرحله ی مصرف کننده است.

مرحله اول:

  • ایجاد سیاستهای غذا و تغذیه در جهت ارتقای دسترسی افراد, استطاعت مالی, کیفیت و تنوع غذایی.
  • تحقیقات تغذیه گرا در زمینه ی دام, محصولات کشاورزی و سیستم های تولید
  • ارتقا و رونق باغچه های خانگی و مدارس

مرحله دوم:

  • تنظیم و مالیات گذاری برای ارتقای کارایی, سلامتی, کیفیت و تنوع محصولات غذایی
  • تحقیق و ارتقای نوآوری در فرمولاسیون, فرآیند و انتقال مواد غذایی

مرحله سوم:

برنامه های کمک غذایی شامل دادن اطلاعات تغذیه ای به مصرف کنندگان و بررسی ادعاهای سلامتی محصولات غذایی

از جمله استراتژیهای پیشنهادی فائو در این زمینه است.

در واقع میتوان گفت که سیاستها و استراتژیهای پیشنهادی فائو, راهکار توسعه ی کشاورزی حساس به تغذیه را در اولویت توجه قرار داده است. فائو با تمرکز بر ارتباط بارز بین کشاورزی, غذا و تغذیه به شکل فعالی در جهت حمایت, ارتقا و بهبود سیستمهای مبتنی بر غذا عمل میکند تا بتواند به راه حلهای پایدار برای تضمین امنیت غذا و تغذیه، مقابله با کمبودهای ریزمغذیها, بهبود رژیم غذایی و شرایط تغذیه در جهت اهداف توسعه ی هزاره که مرتبط با تغذیه هستند دست پیدا کند (4).

د) نگاهی به پیشرفتهای ایران در جهت اهداف تغذیه‌ای جهانی و چالشهای پیش روی سیاستگذاری تغذیه در ایران

گذار تغذیه ای در ایران در بستری از تغییرات سریع دموگرافیک، شهری شدن و توسعه ی اجتماعی پس از انقلاب اسلامی ایران در سال 1979 میلادی، در غیاب رشد پایدار و قابل توجه اقتصادی اتفاق افتاد. شهری شدن، رشد جمعیت، تغییرات عمده در رژیم غذایی و کاهش فعالیت فیزیکی منجر به تسریع گذار تغذیه ای مردم ایران در طی دهه ی 1980 میلادی شد و تاثیرات سلامتی قابل پیش بینی آن در طی دهه ی 1990 بروز پیدا کرد. بطوریکه مشکلات سوءتغذیه و کمبود ریزمغذیها هنوز از جمله مشکلات غالب در حوزه ی تغذیه ی سالم همگانی است. پروفایل رژیمی مردم در طی دهه های 1990 و 2000 میلادی از یک سو با اختصاص یارانه های غیرهدفمند به برخی اقلام غذایی با چگالی انرژی بالا و از طرف دیگر با افزایش قیمت برخی مواد غذایی همراه شد که نتیجه مهم آن دسترسی به مقادیر کافی انرژی (تا 80 درصد انرژی موردنیاز) در سطح خانوار اما تغییر ویژگیهای الگوی رژیمی توسط مصرف زیاد غذا در سطوح درآمدی بالاتر و چگالی کم موادمغذی در رژیم غذایی تمام طبقات جامعه بود. با نگاهی به آمارهای سازمان جهانی بهداشت، امروز ایران را در ردیف کشورهایی میبینیم که با بار دوگانه یا مضاعف تغذیه در زمینه ی اضافه وزن و آنمی در کنار 54 کشور دیگر همچون اردن, عمان, قزاقستان, لبنان و کویت دست و پنجه نرم میکند (5و6).

هرچند جداول و نمودارهای مربوط به داده های ایران در گزارش 2018 سازمان جهانی بهداشت درمورد پیشرفت کشورها در جهت اهداف جهانی تغذیه کامل نیست ولی با نگاه به همان بخشهای ثبت شده میتوان دریافت که وضعیت ایران درمورد کم خونی زنان در سنین باروری از سال 1999 تا 2015 تغییری نداشته و حتی درمورد چاقی و دیابت مردان و زنان در مقایسه با سال 1999 اوضاع در سال 2015 وخیم تر نیز شده است. این در حالی است که در مورد کوتاه قدی کودکان زیر 5 سال, کم وزنی و اضافه وزن زیر 5 سال و تغذیه انحصاری با شیر مادر نیز داده ای در گزارش 2018 سازمان ملل از ایران ثبت نشده است (7).

آنچه روشن است سیاستهای غذایی در ایران نتوانسته به اندازه ی کافی در برابر چالشهای تغذیه ای کشور پاسخگو باشد. در واقع سیاستهای تغذیه ای در ایران تاکنون با درجات متنوعی از موفقیت و سطوح متفاوتی از همکاریهای بین بخشی همراه بوده است. یکی از دلایل این امر آن است که تغذیه, اولویت برنامه های سیاستگذاران نیست و بسیاری از سیاستها در زمینه ی تغذیه با مشکل فقدان اختصاص منابع کافی و ساز و کارهای مناسب مواجه است. همکاری بین بخشی برای حل مشکلات تغذیه ای در ایران گاهی ناکارآمد و ناکافی است. به بیان دیگر میتوان ضعفهای سیاستی ایران در زمینه ی تغذیه را در 4 سطح کلی تقسیم کرد: تعریف مشکل, راه حل سیاسی, اجرای سیاست و ارزیابی آن. در جدول خلاصه ی سیاستهای چالشهای تغذیه ای ایران که به نگارش معصومه گشتایی و همکارانش در سال 2016 به چاپ رسیده است عواملی همچون نگاه بالینی سیاستگذاران به مسئله ی تغذیه (به جای نگاه پیشگیرانه), نبود مطالعات ملی کافی در جهت ارزیابی موفقیت برنامه های اجرا شده, ضعف جلب حمایت و مذاکره در زمینه ی سیاست تغذیه، نبود سیستم پایش تغذیه ای کافی, عدم بررسی سیستماتیک تاثیر سیاستها و برنامه های اجرا شده, منابع محدود مالی و انسانی, عدم همکاری مناسب بین بخشی, نبود سیاستگذاری مبتنی بر پژوهش, کمبود مطالعات کمی و کیفی در زمینه ی تغذیه و گاهی اوقات به روز نبودن مطالعات و ضعف توافق درون هسته ی جامعه ی سیاسی در مورد اولویت و توالی دادن به مداخلات و نقشهای سازمانی و مسئولیتها از جمله نقصهای مهم در سیاستهای تغذیه ای ایران ذکر شده است (8).

نتیجه‌گیری

سیاست های تغذیه در تمام نقاط جهان باید رژیم متنوع، متعادل و سالم را در تمام مراحل زندگی ترویج کند. به ویژه باید توجه ویژه ای به 1000 روز اول از آغاز بارداری تا دو سالگی شود, چرا که بر اساس نظریه ی بارکر (1939) (9) بیماریهای پرفشاری خون، قلبی-عروقی و دیابت غیر وابسته به انسولین در سالهای میان سالی، ریشه در تغذیه ی مادر و کودک در 1000 روز اول زندگی دارد. اهمیت ارائه ی تعریف جدید از علم تغذیه که در بیانیه ی Giessen مطرح شده است (10) در مواجهه با چالشهای تغذیه ای قرن 21 تجلی بیشتری پیدا میکند. این تعریف گسترده، علم تغذیه را در موقعیتی قرار می دهد تا بتواند به حل مسائل قرن بیست و یکم کمک کند. اصول کلی تعریف جدید علم تغذیه، نقش سنتی علم تغذیه ) بیولوژیکی ( را به عنوان یک رشته بیولوژیک، که با سیستم های غذایی، غذاها و نوشیدنی ها و مواد مغذی و سایر اجزای آن مرتبط است را تأیید می کندولی علاوه بر آن بر پیوستگی تعاملات درونی علم تغذیه با همه سیستم های بیولوژیک، اجتماعی و محیطی تاکید دارد. دهه ی اقدام تغذیه ای از افزایش سرمایه گذاری در زمینه تغذیه و اقدامات اجرایی سیاسی و برنامه ها در جهت امنیت غذایی و تغذیه حمایت میکند. این دهه, جهانی را پیش بینی میکند که تمام عاملین سیستمهای غذایی با همکاری هم به دسترسی تمام افراد در تمام زمانها و تمام مراحل زندگی به رژیم غذایی سالم, ایمن, پایدار, مقرون به صرفه و متنوع کمک کنند.

منابع

1. The Nutrition Challenge nad Food System Solution. 2018
2. Global nutrition policy review: what does it take to scale up nutrition action? (World Health Organization 2013)
3. Global Nutrition Targets 2025 Policy Brief Series
4. The State of Food and Agriculture. 2013
5. Hossein Ghassemi, Gail Harrison and Kazem Mohammad. An accelerated nutrition transition in Iran2005. Public Health Nutrition: 5(1A), 149–155.
6. Global nutrition report 2018. Shining a light to spur action on nutrition
7. 2018 Nutrition country profile | globalnutritionreport.org
8. Massomeh Goshtaei, Hamid Ravaghi, Ali Akbari Sari, Zahra Abdollahi. Nutrition policy process challenges in Iran. Electronic Physician.2016:8(2);1865-1873.
9. Kara Calkins and Sherin U. Devaskar. Fetal Origins of Adult Disease. Curr Probl Pediatr Adolesc Health Care. 2011 Jul; 41(6): 158–176.
10. The Giessen Declaration.2005

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.