1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی
  6. >
  7. امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مطلب: مرور سیاست

19 آذر 1397 ساعت 00:11 شماره مسلسل: ۳۳۰۰۷۳۶

بررسی روابط روسیه و اروپا در سایه تنش‌های سیاسی- امنیتی

دیپلماسی بلندگو

دیپلماسی بلندگو

اگرچه اتهام مسمومیت اسکریپال پس از گذشت نزدیک به ۷ماه از سوی دولتمردان روسیه به‌صراحت رد می‌شود اما حساسیت دولت انگلیس و بدنبال آن مانور کشورهای دیگر اروپایی نظیر فرانسه و آلمان در این موضوع نشان دهنده وجود اهداف پیدا و پنهانی‌ست که اروپاییان به سردمداری دولت انگلستان با فشار به روسیه بدنبال تحقق آن هستند. در این نوشتار تلاش شده است ضمن ارائه برشی سیاسی- اقتصادی از روابط اروپا و روسیه اهداف بازی‌های امنیتی اروپا علیه روسیه مورد واکاوی قرار گیرد.

خبر مسمویت فردی که به جاسوسی دوجانبه برای روسیه و انگلستان متهم بود موجی از تنش‌ها را میان این دو کشور به‌همراه داشت. اسکریپال نام فردی است که در روز ۴مارس زمانی که منزل خود را بهمراه دخترش در منطقه سالزبوری انگلستان ترک می‌کرد دچار مسمومیت شدید با ماده مشکوکی شد. اسکریپال آنچنان که در رسانه‌ها گفته شد مدتی زیادی در سرویس‌های اطلاعاتی ارتش روسیه خدمت کرده بود اما در سال ۲۰۰۴ به اتهام فروختن اطلاعات سری به سرویس جاسوسی انگلستان(mi6)دستگیر و به ۱۳ سال حبس محکوم شد. وی در سال ۲۰۱۰ مشمول حکم عفو مدمدوف قرار گرفت و در قالب مبادله اسرا در سال ۲۰۱۰به انگلستان پناهنده شد اما این فرجامی آرام برای مهره روسی-انگلیسی نبود.

مارک سدویل مشاور امنیت ملی انگلستان معتقد است که هدف روسیه از مبادله اسکریپال در سال۲۰۱۰ جاسوسی غیر مستقیم از انگلستان بوده است. او در نامه‌ای به دبیرکل ناتو می‌نویسد :« ایمیل‌های اسکریپال از سال ۲۰۱۳ میلادی از سوی متخصصان سایبری سرویس اطلاعات نظامی اداره کل اطلاعات روسیه هدف قرار گرفته شده بودند». طرح این اتهام و مسمومیت اسکریپال بستر لازم را برای محکوم شدن دولت روسیه در نزد افکار عمومی انگلیس و اروپا فراهم کرد اتهام او فروش ۲۰هزار سند امنیتی حساس نظامی و سیاسی دولت روسیه به انگلستان است.

اگرچه اتهام مسمومیت اسکریپال پس از گذشت نزدیک به ۷ماه از سوی دولتمردان روسیه به صراحت رد می‌شود اما حساسیت دولت انگلیس و بدنبال آن مانور کشورهای دیگر اروپایی نظیر فرانسه و آلمان در این موضوع نشان دهنده وجود اهداف پیدا و پنهانی ست که اروپاییان به سردمداری دولت انگلستان با فشار به روسیه بدنبال تحقق آن هستند. در این نوشتار تلاش شده است ضمن ارائه برشی سیاسی- اقتصادی از روابط اروپا و روسیه اهداف بازی‌های امنیتی اروپا علیه روسیه مورد واکاوی قرار گیرد.

روسیه و نفوذ سیاسی در اروپا

تلاش‌های هماهنگ اروپایی‌ها در راستای سد نفوذ روسیه به یک سنت سیاسی- تاریخی در قاره سبز تبدیل شده است. اروپایی ها همواره با نگاه تردید امیز به لبخند کرملین و کمک‌های مالی آن‌ها نگاه کرده اند. حمایت‌های مالی و تبلیغاتی اخیر به احزاب محافظه کار اروپا از سوی روسیه واکنش‌های تلخ‌ مقامات اروپایی را برانگیخت. شورای آتلانتیک در گزارشی مدعی شد :«در سال ۲۰۱۴، جبهه ملی در فرانسه ۹ میلیون یورو وام از بانک روسیه پول دریافت کرده است. در سال ۲۰۱۶ مارین لوپه رئیس جبهه ملی از روسیه درخواست ۲۷ میلیون یورو برای آماده شدن در مبارزات انتخابات ریاست جمهوری فرانسه کرد. این ادعا حقیقت دارد که روسیه برنامه ای مدون برای کمک های مالی به احزاب اروپایی طرفدار روسیه دارد».

اگرچه حمایت های مالی بطور ضمنی از سوی کرملین تایید شده است و تقریبا شکل رسمی دارد اما با این وجود در میان صاحبنظران دانشگاهی روسیه نیز این اقدام دولت مخالفینی دارد. ولادیمیر مالاخوف استاد دانشگاه روسیه معتقد است :« حمایت دولت روسیه از احزاب راست گرای اروپا منجر به مخدوش شدن چهره روسیه در اروپا می‌شود و جز ضرر آورده‌ای برای روسیه نخواهد داشت » از نظر این استاد دانشگاه و برخی کارشناسان روسی حمایت روسیه از احزاب راست‌گرا نمی‌‌تواند به نفوذ دولت کرملین در اروپا کمکی کند زیرا احزاب مورد حمایت روسیه در اروپا جز احزاب ضعیف بشمار می‌آیند. از این رو کارشناسان تاکید می‌کنند که دولت روسیه باید از کمک به احزاب راست‌گرای اروپا پرهیز نمایند. اما همچنان این کمک ادامه پیدا کرده است و شکاف بین دولت‌های اروپایی و روسیه عمیق ساخته است و اروپا از هرفرصتی استفاده می‌کند تا با زیر فشار قرار دادن روسیه در افکار عمومی مردم اروپا مانع از ادامه یافتن کمک‌های روسیه به برخی از احزاب شود.

کلاه جاسوس‌ها بر روابط روسیه و اروپا

اولین بار نیست که حاشیه‌های پرونده یک جاسوس به تنش‌های عمیق میان روسیه و اروپا دامن می‌زند. سایه جاسوسان در روابط رسمی بین اروپائیان و روس ها به گذشته‌های دور می‌رسد. مهمترین برنامه سرویس‌های خارجی ک.گ.ب در دوران شوروی استخدام زبده‌ترین جاسوس‌ها برای نفوذ در قاره سبز بود تا در اوج برخود تضاد مارکسیست و لیبرالیسم نقاط آسیب پذیر کشورهای اروپایی شناسایی شود تا در فرصت مناسب وارد ساختن ضربه‌های مهلک به دولت‌های اروپایی وجود داشته باشد.

اگرچه با فروپاشی شوروی و تغییر ساختارهای امنیتی روسیه جاسوسی به شکل گذشته ادامه پیدا نکرد اما با این حال هرازچندگاهی حضور جاسوس‌های مرموز روسیه و ادعای شناسایی و دستگیری‌ آن‌ها؛ حافظه تاریخی اروپاییان را از اقدامات جاسوسی ک.گ ب زنده نگاه داشته است. نباید از این نکته غافل شد که جاسوسی فقط از سوی روسیه روی نداده است و کشورهای اروپایی نیز با جاسوسی بدنبال روزنه نفوذ به بدنه اطلاعاتی روسیه بوده اند.

صدراعظم اتریش روز (۹ نوامبر ۲۰۱۸) در یک کنفرانس خبری از دستگیری سرهنگ بازنشسته ای گفت که از سال ۱۹۹۰ میلادی تاکنون با روسیه ارتباط داشته و اقدام به انتقال اطلاعات امنیتی از کشورش به سرویس امنیتی روسیه کرده است و این اتفاق موجب شد تا وزیر خارجه اتریش سفرش به روسیه را لغو نماید. با فرض درست بودن اتهام جاسوسی دولت روسیه از اتریش بنظر می‌رسد واکنش‌های دیپلماتیک نمی‌تواند در عمل بر روی رفتار روس‌ها تغییری ایجاد کند چرا که پیش از این اتفاق امریکا و غرب در اقدامی هماهنگ و دیپلماتیک بیش از ۶۰ دیپلمات روس بعلت مشارکت دولت روسیه در ترور اسکریپال از اروپا و آمریکا اخراج کردند. این اقدام اگرچه بعنوان « بزرگترین اقدام ضد جاسوسی غرب علیه روسیه» پس از جنگ سرد لقب گرفت اما با این وجود روس‌ها هیچ تغییر خاصی در رفتار دیپلماتیک با اروپا و غرب صورت ندادند و تنها وعده دادن که پاسخی سخت و خشن در راه است.

از آخرین واکنش سخت و خشن روسیه به اروپا تقریبا ۱۱ سال می‌گذرد. در سال ۲۰۰۶ دولت وقت روسیه روابطش را در تمام عرصه‌ها با انگلستان به صفر رساند؛ دلیل این رویداد مهم در روابط روسیه و انگلستان واکنش به قتل مشکوک فردی بنام الکساندر لیتویننکو بود. وی جاسوس روسیه بود که از دولت انگلستان پناهندگی گرفت و پس از مدتی به شکلی کاملا مرموز با میزان بالایی از اورانیوم دچار مسمومیت و فوت شد. هیئت تحقیق و تفحص دولت انگلستان سال ۲۰۱۶ اعلام کرد که قتل لیتویننکو با دستور مستقیم پوتین انجام شده است درحالیکه روس‌ها سال ۲۰۰۶ انگیزه اصلی قطع رابطه با لندن را دست داشتن دولت انگلستان در قتل مشکوک لیتویننکو اعلام کردند. اما دیگر نه قتل‌ها و بازداشت‌ روس‌تبارها در اروپا با واکنشی مشابه سال۲۰۰۶ از سوی دولت روسیه مواجه شده است و نه اروپاییان واکنش درخورد توجهی به این اقدامات داشته اند. کلید حل رفتارهای معماگونه متقابل روسیه و اروپا چیست؟

وابستگی متقابل اقتصادی

بر اساس جدیدترین آمار انتشار یافته در سال ۲۰۱۸م ، کشور روسیه جایگاه پانزدهم از کل اقتصاد جهان را به خود اختصاص داده است. اقلام اساسی درآمدزا اقتصاد روسیه عبارتند از : گاز، نفت، فرآورده‌های نفتی، فلزات، چوب، مواد شیمیایی و تسلیحات نظامی.پس از چین مشتری اصلی اقلام صادراتی روسیه بویژه گاز و نفت، کشورهای اروپایی هستند. نبض حیات و مرگ صنایع کشورهای هلند، آلمان ، انگلیس و فرانسه در گرو واردات انرژی از فدراسیون روسیه است.

(نمودار مستخرج از گزارش بانک جهانی(WITS) از میزان صادرات روسیه به اروپا در سال ۲۰۱۶)

(نمودار مستخرج از (WITS) آمار صادرات انرژی از روسیه به کشورهای عمده خریدار اروپایی از سال۲۰۱۴ تا فوریه ۲۰۱۶م)

پس از تحریم‌ اروپا علیه روسیه بیشترین اسیب به بخش سرمایه گذاری اقتصاد این کشور وارد شده است. روند رو به کاهش سرمایه گذاری کشورهای اروپایی در بخش زیرساخت روسیه و همچنین بخش های اکتشاف و تخلیه نفت با سرعت زیادی روند کاهنده‌ای را طی می‌کند.انتون سیلوانف وزیر دارایی روسیه می‌گوید : «تحریم ها بر بخش سرمایه‌گذاری روسیه تاثیر گذاشته است و در ضمن کاهش ارزش اوراق بهادر روسیه امکان هرگونه دریافت وام از طریق کشورهای اروپایی برای بخش زیر ساخت روسیه غیر ممکن کرده است».

بیشترین محدودیت بر کالاهای وارداتی روسیه پس از تحریم‌های اتحادیه اروپا سال۲۰۱۴م. مربوط به واردات بخش محصولات کشاورزی است که آسیب بسیاری به اقتصاد کشورهای صادر کننده‌ی حوزه بالتیک وارد آورده است. تحریم فروش محصولات کشاورزی به روسیه از سوی اتحادیه اروپا منجر به از دست رفتن بازار پر سود ۷۰۰ هزار تنی محصولات غذایی در روسیه شد. این اتفاق باعث شد تا دولت روسیه تصمیم بگیرد درهای بازار غذایی خود را به روی کشورهای آسیا میانه، ترکیه و ایران باز نماید تا خلاء واردات از کشورهای اروپایی جبران کند.

(گزارش رسمی اتحادیه اروپا از روند افزایشی صادرات روسیه به اروپا از سال ۲۰۱۷ نسبت به سال قبل از آن)

تحریم‌ها تحمیلی اروپا علیه روسیه بدلیل تنش‌ها ژئوپلیتیک( الحاق کریمه ) تنش‌های سیاسی امنیتی باعث شد تا در کوتاه مدت روند رو به کاهش صادرات اترژی از روسیه در سال ۲۰۱۶ به اوج رسید اما صنایع بزرگ اروپا از کاهش واردات انرژی تاب نیاوردند و روند افزایش واردات انرژی از روسیه از فوریه ۲۰۱۶ تا به امروز ادامه داشته است. بنا به گفته مسئولین روسی صادرات گاز به کشورهای اروپایی با شتاب زیادی در سال‌های پیشرو به روند رو به افزایش خود ادامه می‌دهد.الکساندر مدمدوف مدیرعامل شرکت نفت گازپروم روسیه می‌گوید :« قصد داریم در سال ۲۰۱۸ رکورد جدیدی به ثبت برسانیم. صادرات حداقل ۱۸۰میلیارد لیتر مکعب دومین رکورد بالا نسبت به صادرات ۱۹۰میلیارد لیتر مکعبی سال ۲۰۱۷ به اروپا خواهد بود.»

براساس آمار رسمی که گمرک روسیه(FCS) منتشر کرده است میزان صادرات گاز از روسیه به کشورهای اروپا از فوریه تا ژانویه۲۰۱۸ به میزان ۲۷.۸درصد افزایش داشته است که این رقم رشد از صادرات چشمگیر انرژی از روسیه به اروپا حکایت می‌کند و بی اثر بودن تحریم‌ها بر صادرات انرژی از روسیه اثبات می‌نماید. همچنین با توجه به صرفه نبودن واردات انرژی از مسیری غیر از روسیه به اروپا و همچنین عدم توانایی تغییر لوله های گاز و نفت که به اروپا وارد می‌شود، بنظر نمی‌آید در میان مدت و بلند مدت «هیچ تنش ژئوپلیتیکی و سیاسی- امنیتی » توانایی اثرگذاری بر واردات انرژی از روسیه ندارد.

ناتو ، آمریکا و روسیه

ترامپ در تبلیغات انتخاباتی‌اش بر این ادعا پافشاری داشت که ناتو جز تحمیل هزینه فایده محسوسی برای آمریکا ندارد و از این رو ایالات متحده باید از تزریق بودجه به ناتو برای همیشه صرف نظر کند. ترامپ پس از اینکه پیروز انتخابات شد در اولین نشست پیمان آتلانتیک شمالی گفت: «ما در ناتو داریم هزینه وحشتناک امنیت آلمان و فرانسه و بسیاری دیگر از کشورها را علیه تهدید احتمالی روسیه می دهیم، آن وقت متحدان ما مهم ترین قراردادهایشان را با روسیه می بندنند. آلمان تا ۷۰ درصد از مصرف انرژی خود را به روسیه وابسته است.»

براساس آخرین آمارهای رسمی در سال ۲۰۱۷م سهم آمریکا در پرداخت بودجه به ناتو ۶.۹۸ برابر بودجه‌ای ست که انگلستان بعنوان دومین کشور با بالاترین میزان پرداخت بودجه به ناتو می‌پردازد. سهم سالانه المان با ۴۵.۴۷۲ میلیون دلار، فرانسه با ۴۵.۹۲۷میلیون دلار و انگلستان با ۵۵.۲۳۷میلیون دلار در برابر سهم آمریکا که ۶۸۵.۹۵۷میلیون دلار است انقدر ناچیز است که به چشم نمی‌اید. به همین دلیل امروز آمریکا نقش محوری در بقای پیمان اتلانتیک شمالی دارد و خروج آمریکا از ناتو این پیمان را در خطر فروپاشی قرار می‌دهد.

دولت فعلی آمریکا در مدیریت سیاست خارجی دچار دوگانگی شده است ترامپ از یک سو از دوستی با دشمن اصلی ناتو یعنی روسیه سخن به زبان می‌اورد و از سوی دیگر تحت فشار جربان‌های داخلی آمریکا معتقد است روسیه نقش مخربی در دنیا ایفا می‌کند. اروپا نیز تلاش دارد نقش روسیه بعنوان یک تهدید علیه کل اروپا به پررنگی پیش از جنگ سرد باقی نگه دارد. مانور اروپا بر اقدام روسیه در الحاق کریمه ، بازی جاسوسان روسی در اروپا و اقدامات وسیع دیپلماتیک می‌تواند مهمترین بعد از سیاست اروپا برای پراهمیت جلوه دادن خطر روسیه علیه امنیت و اقتصاد قاره سبز باشد.

منطق اقتصادی ترامپ بر دو نکته تاکید دارد که خروج امریکا از ناتو رو محتمل‌تر از گذشته بنظر می‌رساند: اولی هزینه ی بالایی ست که ناتو برای امریکا بدون هیچ آورده‌ی اقتصادی دارد و دومی قراردادهای بزرگ اقتصادی اروپا در بخش های مختلف بویژه در بخش انرژی با روسیه است که نشان می‌دهد تنش‌ها میان اروپا و روسیه بیش از یک تقابل و لفاظی دیپلماتیک نیست و روسیه خطر جدی امنیتی سیاسی علیه اروپا نمی‌تواند باشد.

نتیجه‌گیری

اتحادیه اروپا روندی رو به افول را تجربه می‌کند و خطر فروپاشی اتحادیه اروپا تبدیل به واقعیتی غیرقابل کتمان در نگاه کارشناسان شده است. امروز اروپا چاره‌ای ندارد تا روابطش با روسیه قوت ببخشد چراکه اقتصاد کشورهای بزرگ صنعتیش وابسته به انرژی روسیه -دشمن سنتی اتحادیه اروپا- است. ترامپ نیز برخورد دوگانه اروپا با روسیه برنمی‌تابد و درنتیجه همزمان با احتمال خطر فروپاشی در اتحادیه اروپا معنی وجودی ناتو نیز درحال کمرنگ شدن است. اتحادیه اروپا تلاش می‌کند تا آمریکا را مجاب به ادامه تزریق بودجه نظامی به ناتو کند اما ایالات متحده معتقد است که روسیه نمی‌تواند انگیزه کافی برای حمایت نظامی و مالی امریکا از ناتو باشد از این رو بنظر می‌رسد اروپا از تنش‌های امنیتی-سیاسی با روسیه استقبال ‌کند تا بتواند نظر امریکا برای جذب بودجه به ناتو جلب نماید؛ بحران اوکراین ، بازداشت جاسوسان روسی ، حمایت‌ مالی دولت روسیه از احزاب همفکر در اروپا، قتل‌های مشکوک از مواردی است که اروپا در مانورهای رسانه‌ای و دیپلماتیک علیه روسیه کمال بهره را می‌برد. اما این سطح از تنش‌ها به حوزه‌ حساس انرژی امتداد پیدا نخواهد کرد و در «بلندگوها» باقی خواهد ماند.

منابع

  • http://fa.euronews.com/2018/04/13/uk-russia-spied-skripal-yulia-five-years-alexander-yakovenko-russian-embassy-london
  • https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2018/03/12/753158-rossiya-ne-dolzhna
  • https://fa.euronews.com/2018/03/27/russia-s-reaction-to-biggest-concerted-action-against-russian-intelligence-since-cold-war
  • https://knoema.com/search?query=cuurent%20prices
  • https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/RUS/Year/2016/TradeFlow/Export/Partner/ECS/Product/all-groups
  • https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-12-28/russia-to-keep-its-grip-on-europe-s-gas-market-after-record-2017
  • http://import-export.ir/12/Russia.html
  • https://www.forbes.com/sites/niallmccarthy/2018/07/10/defense-expenditure-of-nato-members-visualized-infographic/#4b92a1ee14cf
استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.