1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی
  6. >
  7. امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مطلب: مرور سیاست

11 تیر 1397 ساعت 15:34 شماره مسلسل: 3300621

واکاوی نفوذ نرم عربستان در عراق

واکاوی نفوذ نرم عربستان در عراق

تشکیل دولت جدید عراق بستری مناسب برای عربستان فراهم کرد تا رویکرد خصمانه خود را که کارآمدی لازم در به‌ثمررساندن اهداف عربستان در عراق نداشت، تغییر دهد و با حمایت مالی در عمران و بازسازی این کشور نفوذی نرم را آغاز کند تا بتواند در درازمدت بر ساختار سیاسی این کشور به نفع خود تأثیر بگذارد.

مقدمه

دگرگونی اوضاع و برهمخوردن وضع موجود پس از سرنگونی صدام حسین، برای عربستان سعودی که کشوری محافظه‌کار و به دنبال حفظ وضع موجود است، چالش‌برانگیز بود. این چالش با ظهور شیعیان در ساختار سیاسی عراق شدیدتر شد و عربستان را بر آن داشت تا به طرق مختلف از نهادینهشدن و تثبیت قدرت در این کشور جلوگیری کند. تشکیل دولت جدید عراق بستری مناسب برای عربستان فراهم کرد تا رویکرد خصمانه خود را که کارآمدی لازم در بهثمررساندن اهداف عربستان در عراق نداشت، تغییر دهد و با استفاده از مشترکات قومی، مذهبی و فرقه‌ای و با حمایت مالی بسیار در عمران و بازسازی این کشور نفوذی نرم را آغاز کند تا بتواند در درازمدت بر ساختار سیاسی این کشور به نفع خود تأثیر بگذارد.

رویکرد عربستان نسبت به عراق؛ پس از حمله آمریکا

سقوط رژیم بعث عراق نگرانی عربستان سعودی را به همراه داشت؛ زیرا سبب شد شیعیان عراق که اکثریت جمعیت این کشور را تشکیل می‌دانند و برای دهه‌ها به حاشیه رانده‌شده بودند، در ساختار حکومتی این کشور وارد شوند. پیش از حمله آمریکا به عراق و تنها پس از 2 سال که از پایان جنگ ایران و عراق می‌گذشت، ارتش عراق در سال 1990م به کویت حمله کرد که سبب شد سفیر عربستان به نشانه اعتراض این کشور را ترک کند و تا پایان ژانویه 2012م سعودی‌ها از گشایش سفارت‌خانه خود در بغداد امتناع کردند؛ چراکه در ادامه، ظهور جمهوری فدرال عراق با اکثریت شیعی را تهدیدی بالقوه برای امنیت و موازنه قدرت پیشین منطقه می‌دانستند (1). در ابتدا، حضور شیعیان در ساختار سیاسی سبب شد تا عربستان به‌منظور جلوگیری از نفوذ ایران در منطقه و بهخصوص عراق، در سیاست خارجی خود نسبت به عراق تجدیدنظر کند. سیاست خارجی عربستان ایجاد موازنه قدرت در قبال افزایش نفوذ ایران در عراق و سوریه است و در همین راستا استراتژی‌های متفاوتی نظیر حمایت از سنی‌ها و تلاش برای رویکارآوردن بعثی‌های بهحاشیهرانده عراق، حمایت از تروریست‌های تکفیری، ائتلاف‌های منطقه‌ای و کمک‌های مالی به این کشور در کار بوده است (2). در همین راستا، پس از خروج رسمی آخرین تیپ رزمی آمریکا در 19 اوت 2010م و حمایت نخست‌وزیر اسبق عراق، نوری المالکی، از ایران و دادن اجازه به آن برای انتقال تسلیحات به خاک سوریه از طریق قلمرو زمینی و هوایی عراق، مداخله عربستان در عراق به طرق مختلف شکل گرفت (3).

الف) ایجاد بی‌ثباتی در عراق

تلاش برای تطویل و یا عدم تثبیت قدرت سیاسی در عراق از راهکارهای عربستان سعودی برای بی‌ثباتی این کشور بود. به این منظور، سعودی‌ها با حمایت از باقیمانده بعثی‌ها، گروهای تکفیری و جریانات معارض در استمرار ناامنی در عراق کوشیدند. دخالت در انتخابات عراق، دامنزدن به تنش‌های شیعی-سنی، تحریک اقلیت‌های افراطی موجود در عراق که منجر به برکناری نوری‌المالکی شد، تسهیل ورود تروریست‌ها به خاک عراق، حمایت مالی و تسلیحاتی از شورشیان داعشی، فشار بر مسئولان عراقی با حمایت آمریکا برای بازگرداندن بعثی‌های خلعیدشده به حکومت، اعلام عدم رضایت خود از روابط ایران و عراق و یا روابط عراق و سوریه از جمله اقدامات سعودی‌ها بوده است (4). بر همین اساس، دولت عراق مدعی است که اطلاعات مهمی در دست دارد که نشان می‌دهد عربستان امکانات مالی و تسلیحاتی به داعش داده است تا عراق را ناامن کند. در اصل، دولت عربستان برای ناامنکردن عراق برنامه‌ریزی مبسوطی را در دست اجرا داشته است از جمله؛ گسترش تفکر تکفیری و فراهمآوردن بستر فکری برای اشاعه این تفکرات که با حمایت بندر بن سلطان، دبیر مجلس امنیت ملی عربستان و رئیس سرویس اطلاعاتی و امنیتی، از لحاظ مالی و نظامی همراه بود. امکانات وسیع مالی عربستان سبب شده این کشور بتواند بر سنی‌های عراق تأثیر بگذارد. تشکیل و تأسیس بسیاری از نهادهای سنی در عراق که مجهز به سیستم ماهواره‌ای و شبکه‌های تلویزیونی هستند، با بودجه سعودی‌ها صورتگرفته است (5).

ب) تغییر سیاست عربستان نسبت به عراق؛ سعی بر عادی‌سازی روابط و نفوذ نرم

در فوریه 2012م، سعودی‌ها به‌طور رسمی رویکرد خصمانه خود را نسبت به عراق تغییر دادند و اولین سفیر خود با نام «فهد بن عبدالمحسن الزید» را به بغداد گسیل داشتند. تغییر رویکرد عربستان پس از سالها تلاش این کشور برای ناامنی عراق و تشدید فرقه‌گرایی فصل جدیدی از اجرای سیاست خارجی جدید عربستان نسبت به بغداد است تا با تغییر رویه پیشین خود بتواند اهداف ازپیشتعیین‌شده را عملی سازد. بنابراین، عربستان با برقراری ارتباط و انجام کار فرهنگی و نزدیکی به اهل سنت این کشور سعی در تسهیل اهداف خود در عراق دارد. از سویی، این تغییر رویکرد به دلیل بستر مناسب در بین گروه‌های شیعه نیز صورت گرفته است؛ به‌طوری‌که در برخی از گروه‌های شیعه نوعی گرایش ملی‌گرایانه شیوع یافته که نشانه‌هایی از حفظ موازنه رابطه با ایران یا اظهار صریح عدم تمایل به شکل‌گیری حزب‌الله دوم در عراق هست. به‌عنوان‌مثال، عمار حکیم و حامیان وی خواهان کاهش نفوذ ایران در عراق هستند یا مقتدی صدر که هویت عربی را ارجح بر هویت اسلامی می‌داند، خواستار حفظ فاصله با ایران است. در این رویکرد، بر افزایش روابط عراق و عربستان در حوزه همکاری‌های نظامی، سیاسی و اقتصادی و تأثیرگذاری آن تأکید شده است. افزایش روابط عراق و عربستان می‌تواند نفوذ عربستان در عراق را افزایش دهد و در نهایت، به تضعیف ایران در عراق منجر شود (6).

پ) اقدامات فرهنگی، عمرانی و بازسازی عربستان در عراق و مهار ایران

در بعد فرهنگی با توجه به تجربه زیاد عربستان در فرهنگ‌سازی وهابیت در منطقه، این کشور می‌تواند از طریق مؤلفه اقتصادی و کمک مالی به عراق در مناطق سنینشین شمال غربی چون؛ تأسیس مدارس وهابیت نفوذ خود و وهابیت را تثبیت و هژمونی شیعیان را در ساختار حکومتی تضعیف کند، هرچند این امر نیاز به برنامه‌ریزی درازمدت دارد (7). با ازسر‌گیری روابط دو کشور، خطوط هواپیمایی عراق و عربستان با 140 پرواز در ماه کار خود را از سرگرفت. در فوریه 2018م در کنفرانس کویت، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، عادل الجببر، قول 1 میلیارد دلار وام و 500 میلیون دلار به صورت اعتبار صادراتی برای حمایت از بازسازی عراق پس از جنگ با داعش داد. در 3 ژوئن 2018م تیم فوتبال عربستان و عراق دیداری دوستانه داشتند که در آن عراق 4 بر 1 به پیروزی رسید. ملک سلمان ضمن تبریک پیروزی تیم عراق و اهمیت تقویت روابط دوجانبه عراق و عربستان، اعلام کرد به همین مناسبت یک ورزشگاه به عراق هدیه می‌کند. این اقدام ولیعهد عربستان موجی از شادی در میان جوانان شیعه و سنی عراق که سالها با تبعات منفی جنگ در ارتباط بودند، ایجاد کرد (8). اقدامات عمرانی عراق از سوی عربستان سعودی، با ازسرگیری روابط دیپلماتیک عربستان و عراق در سال 2015م آغاز شد. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، مرزهای عربستان با عراق را دوباره باز کرد و میزبان مقتدا صدر، روحانی شیعه و قسیم الاراجی، وزیر کشور عراق، شد. بیشترین تمرکز عربستان بر بصره، ثروتمندترین استان عراق، هست و پروژه‌های زیادی را برای آن در نظر گرفته است نظیر؛ طرح پتروشیمی بصره که به کاهش واردات فرآورده‌های ایران کمک زیادی می‌کند، احیای زمین‌های بیکشت نواحی مرزی با آب‌های زیرزمینی و تبدیل آن‌ها به مزارع حاصلخیز، تأمین مالی خطوط راه‌آهن در این منطقه و بازسازی و راه‌اندازی لوله‌های نفت عراق به دریای سرخ. در همین راستا، فرماندار استان جنوب غربی استان انبار، سحاب الراوی، گفت: «این یک شروع عالی برای همکاری آینده بین عراق و عربستان سعودی است و دولت عراق نیروهای نظامی را برای حفاظت از مسیر بیابانی به سوی آرار اعزام کرده است.» استان انبار توسط گروه تکفیری داعش سالها خسارات زیادی دیده است. عربستان با بازکردن مرزهای مشترک خود و عراق نوید استفاده زائرین حج را برای اعمال مذهبی خود داده است. تمام این تلاش‌ها برای بهبود روابط دو کشور در چارچوب دکترین بن سلمان که در مهار ایران در منطقه خلاصه می‌شود، صورت گرفته است (9).

نتیجهگیری

با سقوط رژیم بعث عراق، نفوذ شیعیان در ساختار حکومتی عراق و ارتقای جایگاه منطقه‌ای ایران، چالش بزرگی در روابط بین عراق و عربستان به وجود آمد که سبب شد عربستان رویکرد خود را نسبت به عراق تغییر دهد. بر این اساس، سعودی‌ها، نخست، تلاش کردند تا فرایند نهادینهشدن قدرت سیاسی در عراق را با تمهیداتی چون؛ حمایت از گروه‌های تکفیری، جریانات معارض و حمایت مالی از آنان خدشه‌دار کنند. پس از سالها ناکارآمدی این اقدامات و با ازسرگیری مجدد روابط دو کشور، اینک، عربستان استراتژی خود را تغییر داده و با رویکردی متفاوت به اقدامات عمرانی و فرهنگی دست‌زده است تا بتواند در درازمدت بستر مناسب فرهنگی برای نفوذ هر چه بیشتر در این کشور را فراهم سازد که به نظر می‌رسد این رویکرد مؤثر واقع شود.

منابع
1- پشنگ، اردشیر (1389). عربستان- عراق؛ تداوم یک قرن خصومت خاموش، مرکز بین‌المللی مطالعات صلح IPSC www.peace-ipsc.org
2- هدایتی‌ شهیدانی، مهدی و مرادی، سجاده (1396). تبیین سیاست خارجی عربستان سعودی در قبال تروریسم تکفیری در عراق و سوریه، فصلنامه تحقیقات سیاسی بین‌المللی دانشگاه آزاد اسلامی- واحد شهرضا، شماره 30، صص 111
3- ستوده، علی‌اصغر و خزایی، جعفر (1395). ماهیت فرقه‌گرایی عربستان سعودی علیه ایران، فصلنامه علمی-تخصصی حبل‌المتین، سال پنجم، شماره 11، صص 86-66.
4- مؤدب، محمد (1389). رویارویی تلویحی؛ تحول اصلاحی در عراق، تهدید امنیتی عربستان، مرکز بین‌المللی مطالعات صلح IPSC www.peace-ipsc.org
5- رویوران، حسین، (1392). نفوذ عربستان در عراق، از دخالت غیرمستقیم تا حضور علنی، مرکز بین‌المللی مطالعات صلح IPSC www.peace-ipsc.org
6- آزاد، حامد (1394). تعیین سفیر و گامهایی برای عادی‌سازی روابط عراق و عربستان، مرکز بین‌المللی مطالعات صلح IPSC www.peace-ipsc.org
7- هانی‌زاده، حسن (1395). بسترهای نفوذ و نوع کنش و ارتباط عربستان با جریان‌های شیعه عراقی، مرکز بین‌المللی مطالعات صلح IPSC www.peace-ipsc.org

8- https://ir.sputniknews.com/near_east/201803063367906
9- http://www.shiitenews.org/index.php/iraq/item/30085-saudi-iraqi-border-crossing-reopens-after-27-years

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.