1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. توسعه پایدار

نوع مطلب: مرور سیاست

1 اردیبهشت 1397 ساعت 14:38 شماره مسلسل: 1100557

ابزارهای سیاست‌‌گذاری و نوآوری محیط‌زیستی

ابزارهای سیاست‌‌گذاری و نوآوری محیط‌زیستی

بهبود کیفیت اقتصاد باید از «بهره‌‌وری نیروی کارگری» به سمت «بهره‌‌وری محیط زیستی» تغییر پیدا کند. بهره‌‌وری محیط زیستی میسر نخواهد شد، مگر اینکه نوآوری‌‌های محیط‌‌زیستی جایگاه شایسته خود را در اقتصاد ایران به‌‌دست آورد.

در چند دهه اخیر، ایران دستاوردهای اقتصادی به نسبت خوبی به‌‌دست آورده است، اما این دستاوردها به قیمت ازدست‌‌رفتن منابع و تخریب محیط زیست بوده است. اکنون، با مشکلات متعدد محیط زیستی همچون آلودگی هوا، فرسایش خاک، آلودگی آب، بیابان‌‌زایی و مصرف منابع تجدیدناپذیر مواجه‌‌ایم و وخامت‌‌شان فردا بیشتر از امروز خواهد بود. این «عدم توازن محیط زیستی» به صورت مستقیم زندگی مردم را نشانه رفته و توسعه پایدار جامعه را به‌‌خطر انداخته است. باید پذیرفت که انگاره توسعه اقتصادی از «منابع تمام‌‌نشدنی» به «استفاده دقیق و خردمندانه از منابع» تغییر یافته است. بهبود کیفیت اقتصاد باید از «بهره‌‌وری نیروی کارگری» به سمت «بهره‌‌وری محیط زیستی» تغییر پیدا کند. بهره‌‌وری محیط زیستی میسر نخواهد شد، مگر اینکه نوآوری‌‌های محیط‌‌زیستی جایگاه شایسته خود را در اقتصاد ایران به‌‌دست آورد. نوآوری‌‌های محیط زیستی 2 جنبه دارد یعنی درحالی‌‌که می‌‌تواند توسعه اقتصادی را به همراه داشته باشد، اثرات محیط‌زیستی را نیز کاهش می‌‌دهد. برهمین‌‌اساس، تسریع توسعه نوآوری‌‌های محیط زیستی دستورکار بسیار مهمی برای ایران به حساب می‌‌آید.

نوآوری‌های محیط‌زیستی درحالی‌‌که می‌‌تواند توسعه اقتصادی را به همراه داشته باشد، اثرات محیط‌زیستی را نیز کاهش می‌‌دهد.

ابزارهای سیاستی محیط زیستی و نوآوری

ابزارهای سیاستی محیط زیستی توسط دولت‌‌ها برای حل مشکل آلودگی هوا، آب‌‌وخاک، پسماندهای جامد، مصرف منابع طبیعی و دستیابی به حکمرانی محیط زیستی درپیش گرفته می‌‌شوند. می‌‌توان ابزارهای سیاستی محیط زیستی را به 3 بخش کنترل و فرماندهی، بازاربنیان و داده‌‌بنیان تقسیم کرد.

الف) ابزارهای کنترل و فرماندهی و نوآوری محیط زیستی

ابزارهای سیاستی کنترل و فرماندهی، ابزارهایی بوده که بر اساس قوانین و استانداردها، مسئولان امر می‌‌توانند برخی از آلاینده‌‌ها را ممنوع یا محدود کنند و یا روش‌‌هایی برای کنترل فرایندهای تولید و تولیدکننده ها وضع کنند و به ‌‌این شیوه، بر رفتار آلوده‌‌کنندگان تاثیر بگذارند. شیوه‌‌های به‌‌کارگیری ابزارهای کنترل و فرماندهی متفاوت است. برای مثال، می‌‌توان یک سری پیش‌‌نیازها را بر فناورهای به‌‌کارگرفته‌‌شده توسط شرکت‌‌ها به منظور کاهش غلظت آلاینده‌‌ها وضع کرد یا برای محصولاتی که اثرات محیط زیستی دارند، محدودیت تولید قایل شد. در عین حال که ابزارهای کنترل و فرماندهی ذات اجباری دارند، پیش‌‌شرط‌‌های واضحی بر فرایندهای تولید شرکت‌‌ها وضع می‌‌کنند. هر تولیدکننده‌‌ای که از این قوانین تخطی کند، با مجازات‌‌های قانونی مواجه خواهد شد.

بر همین اساس، تحت چنین فشار نهادی برای برآورده‌‌سازی پیش‌‌شرط‌‌های قانونی و به منظور کاهش هزینه‌‌های مربوط به فعالیت‌‌های غیرقانونی، شرکت‌‌ها مجبور خواهند بود فرایندهای تولید خود را اصلاح و مصرف انرژی و انتشار آلاینده‌‌ها را کاهش دهند. به‌‌علاوه، در چنین شرایطی، از آنجا که دولت‌‌ها این قدرت را دارند تا با تخصیص منابع، بر بقا و توسعه شرکت‌‌ها اثرگذار باشند، شرکت‌‌ها مجبور به قبول استفاده از نوآوری‌‌های محیط‌زیستی و برآورده‌‌سازی انتظارات بوده و بر همین اساس، ارتباط خوبی با نهادهای نظارتی به منظور کسب منابع دولتی برقرار خواهند کرد. غالب قوانین و مقررات محیط‌زیستی ایران از این دست ابزارها هستند. در چنین شرایطی، سازمان متولی طبیعت ایران باید با فشاری که بر شرکت‌‌ها وارد می‌‌کند، آن‌‌ها را به سمتی که منجر به محیط‌زیستی پایدار می‌‌شود، به‌‌اصطلاح «هل» دهد. بسیاری از شرکت‌‌ها به واسطه شرایط بازار، میلی به رفتن به این سمت ندارند و در بسیاری از موارد به دنبال فرار از قوانین و مقررات هستند.

ب) ابزارهای مبتنی بر بازار و نوآوری‌‌ محیط زیستی

ابزارهای مبتنی بر بازار، اقدام به درونی‌‌سازی آلودگی‌‌های محیط زیستی بیرونی می‌‌کنند. در چنین حالتی، کنترل و حکمرانی آلودگی محیط‌زیست از طریق اعمال جرایم فاضلاب، یارانه‌‌های محیط‌زیستی، تجارت انتشار و دیگر ابزارهای بازار اعمال می‌‌شود. اجرای درست ابزارهایی مانند وضع مالیات آلایندگی و محدودیت‌‌های انتشار هزینه اجتناب از کنترل آلودگی را افزایش می‌‌دهد و شرکت‌‌های آلوده‌‌کننده را مجبور به اصلاح عملیات‌‌های تولید به منظور کاهش آلودگی می‌‌کند. بر اساس هزینه- فایده‌‌ای که شرکت‌‌ها انجام می‌‌دهند، آن‌‌ها اقدام به جایگزینی فناوری‌‌های جدید با قدیمی می‌‌کنند. به این شکل، چنین ابزارهایی شرکت‌‌ها را برای به‌‌دست آوردن سود خالص بیشتر و رهایی از هزینه‌‌های تحمیلی به سمت اصلاح یا به‌‌کارگیری فناوری‌‌های جدید دوستدار محیط زیست می‌‌برد. در چنین شرایطی، ممکن است تصور شود وضع چنین ابزارهایی منجر به شکست بازار خواهد شد، اما به صورت همزمان می‌‌توان یارانه‌‌های محیط‌زیستی همچون کمک‌‌های مالی، وام‌‌های کم‌‌بهره، تخفیف‌‌های مالیاتی را به شرکت‌‌هایی محیط‌زیستی اعطا کرد تا از شکست جلوگیری شود. بر همین اساس، ابزارهای مبتنی بر بازار منجر به شکست بازار نوآوری‌‌های محیط‌زیستی نخواهد شد و در عوض، هزینه‌‌های فناوری شرکت را کاهش خواهد داد و آن‌‌ها را مشتاق به‌‌کارگیری چنین فناوری‌‌هایی خواهد کرد.

ذی‌‌نفعان می‌‌توانند با استفاده از فشار اجتماعی باعث کاهش اثرات محیط‌زیستی شرکت‌‌ها شوند.

پ) ابزارهای داده‌‌بنیان و نوآوری محیط زیستی

ابزارهای داده‌‌بنیان به نوعی قوانین غیررسمی محیط‌زیستی به حساب می‌‌آیند. این ابزارها اجباری به صورت مستقیم بر شرکت‌‌ها تحمیل نمی‌‌کنند. آ‌‌ن‌‌ها شرکت‌‌ها را ملزم می‌‌کنند به دولت و عموم اطلاعات خاصی در خصوص میزان انتشار آلاینده‌‌ها و سهم‌‌ در آلایندگی، تهدیدهایی که به‌‌واسطه فعالیت‌‌شان ایجاد می‌‌شود و دیگر جنبه‌‌های محیط‌زیستی ارایه دهند. ابزارهای داده‌‌بنیان مجموعه‌‌ای از ابزارها بوده که دولت، شرکت‌‌ها و داوطلبان مردمی در اجرای آنها مشارکت می‌‌کنند. زمانی که داده‌‌های محیط زیستی در خصوص اثرات محیط زیستی شرکتی منتشر می‌‌شود، گروه‌‌های ذی‌‌نفع، رسانه‌‌ها و حتی دیگر شرکت‌‌ها می‌‌توانند به‌‌راحتی و در هر زمانی بر اثرات محیط‌زیستی شرکت‌‌ها نظارت کنند. در عین حال، ذی‌‌نفعان می‌‌توانند با استفاده از فشار اجتماعی باعث کاهش اثرات محیط‌زیستی شرکت‌‌ها شوند و به‌‌کارگیری فناوری‌‌های مربوط را برای دستیابی به اهداف محیط‌زیستی موجب شوند. این ابزارها می‌‌توانند خودانگیزاننده باشند و حکمرانی محیط زیستی در کنترل آلایندگی را تقویت کنند. در ضمن، منجر به ایجاد تقاضا برای فناوری‌‌های محیط زیستی می‌‌شوند و شرکت‌‌ها را در سازوکاری مبتنی بر بازار ملزم به کاریرد آن فناوری‌‌ها می‌‌کنند. همچنین، دغدغه‌‌های عموم از طریق اطلاعاتی که به آنها ارایه می‌‌شود، منجر به افزایش آگاهی از مسایل محیط زیستی و چگونگی رفع آن‌‌ها می‌‌گردد و این انگیزه را در آنها القا می‌‌کند که در حکمرانی محیط زیستی همراه دولت‌‌ها باشند.

سخن آخر

در عین‌‌ حال که ترکیبی از 3 ابزار در کنترل اثرات محیط زیستی تولید لازم است، اما بر اساس تجربه‌‌های جهانی، 2 ابزار مبتنی بر بازار و داده نسبت به ابزار کنترل و فرماندهی (که در حال حاضر در ایران اجرا می‌‌شود) برتری محسوسی در کنترل آلایندگی و به‌‌کارگیری فناوری دارند. برای دولت‌‌ها، ابزار کنترل و فرماندهی نیازمند حجم بالایی از قوانین و مقررات است و همین امر هزینه تصدی‌‌گری دولت را افزایش می‌‌دهد و اثر آن متناسب با وقت و هزینه‌‌ای که صرف آن می‌‌شود، نیست. ابزارهای مبتنی بر بازار اهداف اقتصادی را دنبال می‌‌کنند و این اختیار را به شرکت‌‌ها می‌‌دهند که متناسب با منافع خود در انتخاب رفتار محیط زیستی مختار باشند. به شکل موازی، ابزارهای مبتنی بر داده فشار را بر شرکت‌‌ها از طریق افکار عمومی افزایش می‌‌دهند و همین امر منجر به کاربرد فناوری محیط زیستی می‌‌شود. به‌‌منظور دستیابی به فناوری‌‌های محیط زیستی در کشور، باید ترکیبی از 3 ابزار را به کار برد تا هزینه‌‌های دولت (به‌‌خصوص سازمان حفاظت محیط زیست) کاهش یابد و اثربخشی سیاست‌‌گذاری را افزایش داد.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.