1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اجتماعی و فرهنگی
  4. >
  5. فرهنگ
  6. >
  7. کتاب و کتابخوانی

نوع مطلب: مقاله سیاستی

2 اسفند 1396 ساعت 12:53 شماره مسلسل: 7700498

همزمان با هشتادمین سالگرد تاسیس کتابخانه ملی:

مشکلات و چالش‌های کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

مشکلات و چالش‌های کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

انتصاب سیدمحمد خاتمی در سال 1371 به ریاست کتابخانه ملی و انتخاب وی در سال 1376 به ریاست جمهوری سبب شد تا روند انتصاب 50 ساله کتابخانه ملی تغییر کند و کتابخانه ملی شاهد حضور روسایی با پیوندهای سیاسی و جناحی باشد.

کتابخانههای ملی سمبلی از غرور ملی و به‌خصوص در کشورهای جدید نشانی از ملیگرایی هستند و ازاین‌رو تنها دغدغه کتابداران نبوده و برای سیاستمداران نیز اهمیتی ویژه دارند. اغلب کتابخانه‌های ملی شامل آثار نادر، ارزشمند و قابل‌توجه هستند و وظیفه جمعآوری و حفظ ادبیات ملی در داخل و خارج از کشور را بر عهده‌دارند.

هیچ‌کس نمیتواند بگوید چه تعداد کتابخانه ملی در دنیا وجود دارد، زیرا ارائه تعریف جامع برای کتابخانه ملی بسیار دشوار است. در جهان، حدود 100 نهاد به‌عنوان کتابخانه ملی تعیین شدهاند، اما وظایف نوعاً ملی بر عهده کتابخانههای بیشتری است. همچنین مقایسه آن‌ها از لحاظ اندازه نیز دشوار است، زیرا آمارها با مقیاسهای متفاوتی تهیه شده‌اند. [1]

اما جدا از اینکه تعریف کتابخانه ملی چیست، مسئله اصلی این است که کتابخانههای ملی چه وظایفی دارند؟ مهم‌ترین کارکرد کتابخانههای ملی هر کشوری چیست؟ و اکنون که هشتاد سال از عمر کتابخانه ملی میگذرد این سؤال مطرح است که آیا کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران در راستای اهداف خود عمل کرده است؟ آیا توانسته بعد از تغییر و تحولات فراوان کارنامه قابل قبولی ارائه دهد؟ آیا کتابخانه ملی چالشهایی برای دستیابی به اهداف و وظایف سازمانی خود دارد؟

در ادامه پس از مروری بر وظایف و مسئولیتهایی که برای کتابخانههای ملی تعریف شده است، مسائل و چالشهای مطرح درباره کتابخانه ملی ایران بیان میشود.

کتابخانههای ملی: وظایف و مسئولیتها

وظایف کتابخانه ملی نیز مانند تعریف آن دچار ابهام و عدم قطعیت است. افراد بسیاری بر مبنای فعالیتهای اصلی مشترک کتابخانههای ملی، فهرستهایی از وظایف تهیه کردهاند، تنها جنبه مشترک میان همه آن‌ها کوشش برای جمعآوری و حفاظت از منابع چاپی تولید شده در کشور متبوعشان است، تعریفی که پس از بحثهای مفصل در مذاکرات ایفلا 1973 به دست آمد. اما کتابخانههای ملی برای پاسخ به این وظیفه با چالشهای زیادی روبهرو هستند؛ چرا که در حال حاضر رسانه‌های جدید سهم بیشتری از انتشارات ملتها را به خود اختصاص میدهند. لذا برای اغلب کشورها وجود کتابخانهای جامع مطابق با روشهای کتابخانه ملی فرانسه و کتابخانه بریتانیا هدفی دستنیافتنی بود و اکنون این نوع کتابخانه ملی یا غیرممکن شده است و یا غیرضروری. [2] راهکارهای پیشنهادی این چالش انجام فعالیت مجموعهسازی با مشارکت دیگر کتابخانههای کشور و همراهی کتابخانههایی از کشورهای دیگر است.

علاوه بر «حفاظت از مجموعه انتشارات ملی یک کشور» در اغلب کشورها تفکر نیرومندی موجب شده است تا کتابخانهها به‌جای میزان مجموعه، بر اساس خدماتشان مورد قضاوت قرار گیرند. از حدود 1960 به بعد در کتابخانههای ملی، اصل خدمت به افراد جای خود را به اصل خدمت به کتابخانهها داد. در چنین شرایطی آنچه مهم است ایجاد توازن میان جمع‌آوری مجموعه و خدمات است که برحسب شرایط هر کشوری متفاوت است.

فعالیتهای متداول کتابخانههای ملی را میتوان در چهار گروه تولید ملی، خدمات ملی، برنامهریزی و نظارت ملی، رهبری ملی قرار داد: [3]

  • «تولید ملی» وظایفی مربوط به گردآوری آثار مکتوب نویسندگان کشور یا آثاری که در مورد کشور انتشار یافته، گردآوری دستنویسهایی که برای کشور مهم است و تولید کتابشناسی ملی است. در تعیین دامنه انتشارات ملی اتفاقنظر وجود ندارد. دامنه گردآوری مواد درباره کشور تا حدودی بستگی به ویژگیهای تاریخی و وسعت کشور دارد. به‌عنوان مثال کتابخانه ملی ایران علاوه بر گردآوری آثار مربوط به ایران، آثار حوزه اسلامشناسی را نیز گردآوری میکند.
  • «خدمات ملی» دربرگیرنده وظایفی مانند تهیه برگههای فهرست‌نویسی برای کتابخانهها، تأمین مدرک برای کتابخانهها، مدیریت مبادله بینالمللی انتشارات (گاهی در سطح ملی) است. ارائه خدمات به اشخاص را میتوان بخشی از فعالیتهای خدمات ملی دانست.
  • «برنامهریزی، هماهنگی و نظارت ملی» در مواردی مانند خطمشی فراهمآوری ملی، نظام امانت بینکتابخانهای، پایگاه خدمات کتابشناختی ملی، آموزش کتابداری و پژوهشهای کتابداری و اطلاعرسانی مصداق پیدا میکند. اغلب کتابخانههای ملی به‌عنوان مهمترین کتابخانه با کشورهای دیگر ارتباط برقرار میکنند و در مجامع بین‌المللی نمایندگی ملی دارند. در برخی کشورها وظیفه قانونی کتابخانه ملی طراحی نظام ملی و نظارت بر بقیه کتابخانههاست.
  • «رهبری ملی» نیز مربوط به عبارت از جمعآوری و نگهداری یک مجموعه پژوهش غنی از انتشارات جهانی و ارائه خدمات در ارتباط با این مجموعه است. نخستین کتابخانههای ملی، بزرگترین و بهترین کتابخانهها در یک کشور بودند و یا میخواستند که بزرگ‌ترین و بهترین باشند. اکنون در بسیاری از کشورها و یا در اغلب آن‌ها، برخی کتابخانههای دانشگاهی و حتی گاه کتابخانههای عمومی از کتابخانه ملی نیز بزرگتر هستند.

کتابخانه ملی ایران

ایده تأسیس کتابخانه ملی ایران در سال 1313 شکل گرفت و این کتابخانه در سال 1316 آغاز به کار کرد، این کتابخانه اکنون هشتاد ساله است و در این مدت مهم‌ترین اتفاقات آن به شرح زیر است:

  • سال 1349: تصویب قانون تأسیس سازمان اسناد ملی
  • سال 1358: ادغام مرکز خدمات کتابداری
  • سال 1369: تصویب اساسنامه کتابخانه ملی ج.ا.ا.
  • سال 1378: ادغام سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی در کتابخانه ملی
  • سال 1381: ادغام کتابخانه ملی و سازمان اسناد ملی و تشکیل سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج.ا.ا.

اساسنامه مصوب سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران میگوید: «سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، موسسهای آموزشی، پژوهشی، علمی و خدماتی است که اساسنامه آن به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است و ریاست عالیه آن با رئیسجمهوری است» و وظایف زیر را بر عهده دارد:

  1. گردآوری، حفاظت، سازمان‌دهی و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مکتوب (چاپی و خطی) و غیر مکتوب در ایران و یا متعلق به ایرانیان خارج از کشور.
  2. گردآوری، حفاظت، سازمان‌دهی و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مکتوب (چاپی و خطی) و غیر مکتوب درزمینهٔ ایرانشناسی و اسلامشناسی، خصوصاً انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی.
  3. گردآوری، حفاظت، سازمان‌دهی و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مکتوب (چاپی و خطی) و غیر مکتوب معتبر علمی، فرهنگی و فنی از کشورهای دیگر.
  4. پژوهش و برنامهریزی علمی کتابداری و اطلاعرسانی و شرکت در تحقیقات و فعالیتهای بینالمللی ذی‌ربط.
  5. اتخاذ تدابیر و اخذ تصمیمات لازم برای صحت، سهولت و سرعت امر تحقیق و مطالعه در همه زمینهها به‌منظور اعتلای فرهنگ ملی و انجام تحقیقات مربوطه.
  6. انجام مشاوره، نظارت، هدایت و ارائه خدمات فنی و برنامه‌‌ریزی و سازمان‌دهی کتابخانههای کشور.
  7. ارائه روشهای مطلوب به‌منظور هماهنگ کردن خدمات و فعالیتهای کتابخانههای عمومی و تخصصی جهت تسهیل مبادله اطلاعات. [4]

کتابخانه ملی ایران: مشکلات و چالشهای مطرح

هرچند مطلوب است که در این گزارش بتوانیم ارزیابیای از عملکرد کتابخانه ملی ارائه کنیم اما به دلیل عدم هماهنگی و در مواردی تعارض میان گزارش عملکردهای منتشر شده از سوی کتابخانه ملی و اظهارنظرهای پیرامون کتابخانه ملی نمیتوان با قطعیت ارزیابیای ارائه کرد. همچنین تهیه شاخصهای معتبر و قابل اعتماد برای سنجش عملکرد که برای هر کتابخانه‌ای دشوار است، برای کتابخانههای ملی دشوارتر است؛ زیرا در کتابخانههای ملی تعیین اهداف ملی و گردآوری داده در مورد آن‌ها دشوارتر است. برای مثال برای مواردی مانند حفاظت و نگهداری مجموعه، نتیجه فعالیت پس از چندین سال مشخص میشود.

ضروری است کتابخانه ملی نقطه تعادلی میان خدمات عمومی و خدمات کتابخانه‌ای تعیین کند.

در گزارشی که در تابستان 1395 توسط رئیس وقت سازمان به هیئت دولت ارائه‌شده، «عقبماندگی سازمان نسبت به همتایان بینالمللی خود در زمینه‌ی دیجیتال‌سازی منابع و نیاز به تأمین اعتبار، پیشبینی و تأمین اعتبار تجهیز مخازن سازمان، اعتبار خاص برای خرید نسخ خطی و نادر، عدم اجرای کامل قانون واسپاری توسط انتشارات و نیاز به موظف کردن دانشگاهها به واسپاری پایاننامهها، عدم تمکین دستگاهها در خصوص شناسایی و انتقال اسناد و ایجاد مراکز اسنادی در سازمانهای دولتی» به‌عنوان نقاط ضعف و مطالبات سازمان مطرح‌شده است. علاوه بر این مشکلات و چالشها که توسط سازمان مطرح میشود، انتقاداتی نیز نسبت به عملکرد خدماتی سازمان، دیجیتال‌سازی منابع و جمعآوری اسناد توسط صاحب‌نظران حوزه کتابداری و اسناد و مراجعین مطرح‌شده است.

این گزارش سؤالات و چالشهای مطرح درباره کتابخانه ملی ایران را در سه عنوان زیر صورت‌بندی کرده است:

  1. کتابخانه ملی و خدماتدهی عمومی
  2. کتابخانه ملی و دیجیتال‌سازی منابع کتابخانهای
  3. کتابخانه ملی و انتصابات سیاسی

کتابخانه ملی و خدماتدهی عمومی: تفاوت کتابخانه ملی با سایر کتابخانههای کشور

کتابخانههای ملی در برخی کشورهای توسعه‌یافته، همچون کانادا، بر فعالیتهایی چون فراهمآوری منابع اطلاعاتی ملی و ارائه خدمات کتابشناختی توجه دارند اما در برخی کشورهای توسعهنیافته، کتابخانه ملی اداری کتابخانههای کشور، کتابخانه عمومی اصلی و اغلب مرکز ملی آموزش کتابداری است، در این کشورها نقش کتابخانه ملی با نقش کتابخانه دانشگاهی و عمومی اختلاط دارد که این موضوع در مورد ایران نیز دیده میشود.

بخش عظیمی از انتقادات نسبت به کتابخانه ملی از سوی مراجعین دانشجویی مطرح میشود، مراجعاتی که هزینه و زمان زیادی را در این کتابخانه به خود اختصاص داده است. [5] عمده مسائل مطروحه، حول چند محور زیر خلاصه شده است: [6]

  1. نبود بسیاری از آثار و به‌روز نبودن منابع مورد تقاضای مراجعین در مجموعه کتابخانه ملی
  2. در دسترس نبودن برخی از منابع به‌رغم وجود آن‌ها در بانک اطلاعاتی کتابخانه
  3. عدم سرویسدهی مناسب به پژوهشگران و محققان
  4. عدم دقت در سازمان‌دهی و فهرستنویسی منابع و در نتیجه بروز مشکل در انجام جستوجوی دقیق
  5. مشکلات دسترسی و ورود به ساختمان کتابخانه ملی

طرح این مسائل تا جایی بر روند کاری کتابخانه ملی تأثیر گذاشته است که رئیس سازمان جلسات ماهانه با مراجعین دارد تا مستقیماً در جریان مشکلات و رفع آن‌ها باشد. اما به نظر میرسد بهترین پاسخ این است که چنین انتقادات و شرایطی زاییده این است که کتابخانه ملی بار کمبود نهادهای تأثیرگذار و مرتبط با این حوزه مانند کتابخانههای عمومی و دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی (به‌ویژه آزاد) را به دوش میکشد. برخی، مراجعین را پژوهشگران حوزههای مختلف میدانند که بایستی به منابع خاصی دسترسی داشته باشند؛ اما مشاهدات نشان میدهد که بیشتر مراجعین دانشجویان ارشد و دکتری هستند و در گزارش عملکرد کتابخانه ملی زیر عنوان «خدمات ویژه» کتابخانه نابینایان و کم‌بینایان و کتابخانه کودکان و نوجوانان که در سال 1385 تأسیس‌شده است (جدول شماره دو را ببینید)، نیز وجود دارد که به‌سختی بتوان گروههای گفته‌شده را پژوهشگرانی دانست که نیاز به منابع خاص دارند.

جدول 1: مراجعه به بخش‌های مختلف اطلاع‌رسانی (نفر) در سال 1395

هرچند که ارائه خدمات در شرح وظایف کتابخانههای ملی وجود دارد اما کتابخانههای ملی باید مشخص کنند منظور از خدمترسانی کتابخانه ملی چیست؟ منظور از خدماتدهی کتابخانههای ملی، الزاماً ارائه خدمات به افراد نیست و در بیشتر تعاریف، کتابخانه ملی وظیفه ارائه خدمات به کتابخانههای کشور و برنامهریزی، هماهنگی و نظارت ملی را بر عهده دارد. لذا ضروری است کتابخانه ملی نقطه تعادلی میان خدمات عمومی و خدمات کتابخانهای تعیین کند.

نکته مهم دیگری که در مورد نسبت میان کتابخانه ملی با دیگر کتابخانههای کشور وجود دارد این است که کتابخانه ملی تنها کتابخانه موردتوجه در بودجه کشور نیست و کتابخانه‌های دیگری نیز در کشور بودجه دریافت میکنند، در کشورهای دیگر که چند کتابخانه وجود دارند هر یک بخشی از وظایف کتابخانه ملی را بر عهده‌دارند.

کتابخانه ملی و دیجیتال‌سازی منابع کتابخانهای

دیجیتالسازی منابع یکی از حوزههای نقد به عملکرد کتابخانه ملی در میان کتابداران است، تا جایی که سرپرست معاونت فناوری و منابع دیجیتال کتابخانه مرکزی، مردادماه 1396 مصاحبه در این زمینه داشت و قول داد مشکلات تا پایان شهریور ماه رفع شوند.

نمودار 1: موجودی کتابخانه دیجیتال در سال‌های 1391 تا 1395 (تعداد منبع)

نمودار شماره یک، مستخرج از گزارش عملکردی کتابخانه، رشد منابع دیجیتال افزایش کتابخانه ملی را در نیمه دهه 1390 نشان میدهد، اما اطلاعات تکمیلی نمودار شماره دو نشان میدهد که این رشد بیش از هر چیز متأثر از تغییرات منابع پایاننامهای کتابخانه ملی است.

نمودار 2: روند افزایش موجودی کتابخانه دیجیتال از 1392 تا 1395

کتابخانه ملی و انتصابات سیاسی

کتابخانه ملی طی حیات هشتاد ساله خود، بیست‌وهفت رئیس داشته است، انتصاب سیدمحمد خاتمی در سال 1371 به ریاست کتابخانه ملی و انتخاب وی در سال 1376 به ریاست جمهوری سبب شد تا روند انتصاب 50 ساله کتابخانه ملی تغییر کند و کتابخانه ملی شاهد حضور روسایی با پیوندهای سیاسی و جناحی باشد. انتصاب مدیرانی سیاسی مخالفان و موافقان خود را دارد؛ استدلال موافقان این است که حضور روسای سیاسی سبب دیده شدن کتابخانه و تسهیل امور برون‌سازمانی میشود:

تعداد چهار سند استراژیک طی هفت سال برای کتابخانه ملی محل سؤال است.

«در دنیا سنتی وجود دارد که در رأس مؤسسات فرهنگی این‌چنینی و به جهت خط‌مشی دهی و بالا بردن وزن و اعتبار، یک چهره فرهنگی- سیاسی قرار میگیرد، طبیعتاً نیروهای اجرایی هم کارهای اجراییاش را انجام میدهند؛ یعنی سمت‌وسوها را آن چهره تعیین میکند و طبیعتاً او قرار نیست وارد امور فنی کتابخانه شود. بنابراین آقای خاتمی این وزن را به کتابخانه داده بود. وقتی در جایی نام کتابخانه ملی و آقای خاتمی را میبردیم، حرف ما بیشتر شنیده و بیشتر با ما همکاری میشد؛ یعنی آقای خاتمی هدایت کلی کتابخانه و ارتقای جایگاه آن را بر عهده داشت و هر جا لازم بود، در سمتگیریها و خط-مشیگذاری‌‌ها مداخله میکرد، کارهای اجرایی هم مدیران انجام میدادند» (گفتوگو با فیضالله عربسرخی). [7]

مخالفان این روند را مخل روند کاری یک سازمان تخصصی میدانند:

«بدتر از همه این است که هیچ‌کس به خاطر این مشکلات (کتابخانه ملی) کسی را بازخواست نمیکند، دلیلی هم ندارد، اصلاً صاحبان این مراکز چه اندازه اهل کتاب هستند و اهل پژوهش که درک کنند چه مشکلی وجود دارد؟ بماند که دانشجویان و استادان هم، بسیاری ترجیح میدهند، سکوت کنند» (رسول جعفریان).

جمعبندی: کتابخانه ملی و برنامهریزی استراتژیک

بر اساس مسائل و مشکلات مطرح‌شده و با رجوع به اساسنامه و مرور اجمالی تجربه کشورهای دیگر بایستی گفت بازه وسیع و متنوع حوزه فعالیت اساسنامهای کتابخانه ملی (آموزشی، علمی، تحقیقاتی و خدماتی) سبب شده است سازمان نتواند در همه زمینههای کاری خود عملکرد موفقی داشته باشد. لذا کتابخانه ملی بایستی اهداف و مقاصد خود را به‌روشنی تعریف و مسیر دستیابی به آن‌ها را تعیین کند و با توجه به محدودیت بودجه، تعیین اولویت میان فعالیتهای موجود و محتمل ضروری است. این مسیر را کتابخانههای ملی کشورهای دیگر نیز پیمودهاند و برخی کتابخانههای ملی مانند کتابخانههای دانمارک، نروژ و ایالات‌متحده به‌طور اساسی و ریشهای فعالیتهای خود را مورد تجدیدنظر قرار دادهاند. [8]

لذا سازمان اسناد و کتابخانه ملی نیازمند سند برنامه‌‌ریزی استراتژیک است، نیازی که پیش از این نیز احساس شده است و سبب شده طی هفت سال گذشته سه سند برنامه‌‌ریزی استراتژیک تدوین و عرضه شود و اکنون نیز سند دیگری در حال نگارش دارد. تعداد چهار سند طی هفت سال با عنوان استراتژیک محل سؤال و پاسخ آن نیز در تغییرات مدیریتی سازمان است.

نخستین سند در سال 1398 با عنوان «چشماندازها، اهداف راهبردی و برنامههای کلان 4 ساله سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج.ا.ا: 1393-1389»، دومین سند در سال 1391 با عنوان «سند برنامهریزی استراتژیک» و سومین سند در زمان ریاست دکتر صالحی امیری تدوین شده است و در حال حاضر نیز سند دیگری برای سازمان در حال تدوین است در طول این بازه زمانی نیز سازمان شاهد حضور چهار رئیس بوده است.

لذا ضروری است فراتر از تغییرات مدیریتی سازمان، سند برنامهریزی استراتژیک سازمان تدوین شود. این سند میتواند منطبق بر چهار مسیر راهبردی باشد که فدراسیون بینالمللی انجمنها و مؤسسات کتابداری- ایفلا- برای دوره زمانی 2016-2021 مدنظر قرار داده است:

  1. کتابخانهها در جوامع: مبادرت به توانمندسازی کتابخانهها به‌منظور ساختن جوامعی فعال، آگاه و باسواد. در این مسیر، راهبردها و ابزارهایی به کار گرفته میشود تا کتابخانهها به‌عنوان پدیدآورندگان اطلاعات، آموزش، پژوهش، فرهنگ و مشارکت اجتماعی بتوانند ایفای نقش کنند.
  2. اطلاعات و دانش: تهیه چارچوبی برای ترغیب و تشویق دسترسی برابر به اطلاعات و دانش به هر شکلی و در هر مکانی، ایجاد ظرفیتهایی برای کتابخانهها تا به نوآوری بپردازند، قادر باشند محتوا تولید کنند و استفاده مجدد از محتوا توسط جوامعشان را تسهیل کنند.
  3. میراث فرهنگی: حمایت از کتابخانهها و همکاری نزدیک با آنان در حفظ و حراست از میراث مستند و مضبوط در اشکال گسترده آن، اعم از میراث فرهنگی معاصر یا تاریخی، سنتی و بومی.
  4. ظرفیتسازی: افزایش توانمندی اعضای ایفلا برای حمایت مؤثر از کتابخانهها به‌عنوان بازیگران سیاسی، اقتصادی و تغییرات اجتماعی» (اردشیری، 1396: 204-203).

چهار مسیر راهبردیای که ایفلا برای کتابخانه‌ها در بازه زمانی 2016-2021 مطرح ساخته به‌علاوه ارزیابی دقیقی درباره نسبت میان خدمات و وظایف سازمان و همچنین بودجه میتواند مبنای مطمئنی برای نگارش سند برنامه‌‌‌ریزی استراتژیک باشد.

اما مهم‌ترین پیشنهاد و راهبرد سیاستی این است که قبل از تدوین هر برنامه و سیاستی کمیتهای خارج از سازمان، عملکرد سازمان را ارزیابی کنند. همان‌طور که عملکرد برخی کتابخانههای ملی مانند کتابخانههای استرالیا و فرانسه، از سوی مراکز خارج از سازمان مورد تحقیق و تفحص قرار میگیرند. [9]


[1]http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D9%85%D9%84%D9%8A.aspx

[2] http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D9%85%D9%84%D9%8A.aspx

[3]http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D9%85%D9%84%D9%8A.aspx

[4] http://rc.majlis.ir/fa/law/print_version/91829

[5]http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D9%85%D9%84%D9%8A.aspx

[6]https://www.cgie.org.ir/fa/news/128566

[7]http://tarikhirani.ir/fa/news/30/bodyView/6006/%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C.%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87.%D9%85%D9%84%DB%8C.%D8%B1%D8%A7.%D9%85%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84.%DA%A9%D8%B1%D8%AF.html

[8]http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D9%85%D9%84%D9%8A.aspx

[9]http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%20%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D9%85%D9%84%D9%8A.aspx

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.