1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست خارجی
  4. >
  5. مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی
  6. >
  7. امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مطلب: مقاله سیاستی

19 بهمن 1396 ساعت 10:15 شماره مسلسل: ۳۳۰۰۴۸۲

امکان‌‌سنجی بازآفرینی داعشی جدید در عراق

امکان‌‌سنجی بازآفرینی داعشی جدید در عراق

این نوشتار در صدد پاسخگویی به این سوال‌‌ مهم است که آیا امکان بازآفرینی داعش و شکل‌‌گیری داعشی جدید در عراق وجود دارد؟

مقدمه

گروه تروریستی «دولت اسلامی عراق و شام» موسوم به «داعش» یکی از مهم‌‌ترین پدیده‌‌های دهه دوم قرن 21 است. این گروه تروریستی بیش از همه با تهاجم به عراق در ژوئن 2014 شناخته شده است. با این حال، عمر داعش در عراق که داعیه خلافت و جغرافیا داشت تنها سه سال بود. در نوامبر 2017 و پس از آزادسازی شهر راوه در استان الانبار پایان سازمان دولتی داعش در عراق نیز اعلام شد.

۱. مهم‌‌ترین علل ظهور داعش در جغرافیای عراق

داعش یکی از انشعابات القاعده و به طور مشخص‌‌تر یکی از انشعابات جبهه النصره که شاخه‌‌ای از القاعده بود و در سوریه فعالیت می‌‌کرد، است. (سنایی و کاویان‌‌پور، 1395: 147) داعش متشکل از سه عنصر است: نیروی انسانی فراملیتی، دولتی بدوی و ایدئولوژی سیاسی با ریشه‌‌های دینی. (Cockburn, 2015: 5) علل متعددی را می‌‌توان درباره ظهور داعش در جغرافیای عراق در سال 2014 مطرح کرد، اما برخی از مهم‌‌ترین این علل عبارتند از:

  • بحران نفوذ و اقتدار دولت عراق در مناطق سنی‌‌نشین

دولت عراق در زمره دولت‌‌های ورشکسته و دولت‌‌های ضعیف قرار دارد که از مهم‌‌ترین ویژگی چنین دولت‌‌هایی این است که در مقابل ساختار دولت مرکزی، مقاومت وجود دارد و حاکمیت دولت مرکزی به رسمیت شناخته نمی‌‌شود. علت اساسی چنین موضوعی نیز این است که در عراق پساصدام دولتی مبتنی بر وحدت ملی شکل نگرفته است. علاوه بر نقش منفی دولت آمریکا در امور داخلی عراق، دولت نوری المالکی نیز در ایجاد اتحاد میان شیعیان و اهل تسنن به نحوی که خود را در قدرت سهیم بدانند، ناموفق بوده است. از دید منتقدان مالکی، سیاست‌‌های فرقه‌‌گرایانه و استبدادی وی سبب شد که داعش در عراق ظهور کند. (آذین و سیف‌‌زاده، 1394: 36-34) از این رو، یکی از مهم‌‌ترین دلایل ظهور داعش در عراق شکنندگی ساختارهای نظامی و سیاسی در این کشور، مشکلات ناشی از انتقال قدرت به دولت جدید حیدر العبادی، عملکرد ناموفق دولت نوری المالکی در مناطق سنی‌‌نشین و بروز بحران نفوذ و اقتدار در این مناطق و همچنین در منطقه جدایی‌‌طلب کردستان بود.

از دید منتقدان مالکی، سیاست‌‌های فرقه‌‌گرایانه و استبدادی وی سبب شد که داعش در عراق ظهور کند.
  • فروپاشی ارتش عراق

عراق به همراه کشورهای مصر، سوریه و عربستان سعودی چهار کشوری بودند که به دلیل داشتن ارتشی قوی در زمره قدرت‌‌های عربی محسوب می‌‌شدند. در واقع؛ یکی از مهم‌‌ترین فاکتورهای قدرت عراق در نیمه دوم قرن 20، ارتش این کشور بود. با این حال، یکی از بروندادهای مهم جنگ سال 2003 آمریکا علیه عراق، فروپاشی ارتش این کشور بود. یکی از دلایل ظهور داعش در عراق این است که پس از حمله آمریکا به عراق در سال 2003، ارتش این کشور منحل و روند بازسازی آن با حضور مستشاران نظامی آمریکایی آغاز شد، اما مستشاران آمریکایی آموزش جدی و هدفمند به نیروهای جدید ارتش عراق ندادند. به همین دلیل ناتوانی ارتش عراق در زمینه مبارزه با تجاوزات داعش آشکار شد. (بخشی الموتی، 25 آبان 1394)

  • خیانت

یکی از مهم‌‌ترین دلایل ظهور داعش در عراق، خیانت عناصر داخلی به خصوص برخی شخصیت‌‌های اهل سنت در مناطق سنی‌‌نشین این کشور بود. یکی از نمودهای این خیانت نیز دستور مقامات موصل به خصوص استاندار استان نینوا این بود که دستور عقب‌‌نشینی نیروهای ارتش در مقابل عناصر داعش داده شد و داعش موفق شد با کمترین مقاومت موصل را اشغال کند.

  • حمایت بازیگران خارجی

بدون شک، حمایت بازیگران خارجی یکی از مهم‌‌ترین دلایل ظهور داعش در عراق بود. آمریکا که تلاش زیادی انجام داد تا پایان سال 2011 از عراق خارج نشود، با پافشاری دولت نوری مالکی در نهایت مجبور شد بخش زیادی از نیروهای خود را از عراق خارج کند. پس از این اتفاق، عملیات تروریستی و انفجاری در مناطق مختلف عراق گسترش پیدا کرد. در واقع، داعش ابزاری است که حضور آمریکا را در منطقه به ویژه عراق مشروعیت می‌‌بخشد. در عین حال، حضور داعش، 1- فروش سلاح آمریکا به خاورمیانه را تضمین می‌‌کرد، 2- افزایش تهدیدهای امنیتی در کشورهای اسلامی، افزایش امنیت رژیم صهیونیستی را در پی خواهد داشت، 3- بیداری اسلامی را منحرف کرده و عملاً آنرا با شکست مواجه می‌‌کرد. (قائم‌‌پناه و خانمحمدی، 1394: 115-114)

بازیگران منطقه‌‌ای نیز در ظهور داعش در عراق نقش داشتند. داعش حاصل رقابت‌‌های بلوغ نیافته استراتژیک بین قدرت‌‌های منطقه‌‌ای است. شیعه‌‌هراسی و ایران‌‌هراسی عامل مهمی در ظهور داعش در عراق بود که توسط عربستان و متحدان عربش و ترکیه ترویج شد. وجود پول سرشار و بی‌‌زحمت حاصل از نفت در این مسیر به کمک کشورهایی نظیر عربستان سعودی و ترکیه آمد.

افزایش تهدیدهای امنیتی در کشورهای اسلامی، افزایش امنیت رژیم صهیونیستی را در پی خواهد داشت.

بازیگران خارجی اعم از قدرت‌‌های فرامنطقه‌‌ای یا منطقه‌‌ای زمانی به مبارزه با داعش روی آوردند که این گروه تروریستی امنیت این کشورها و متحدان آنها را نیز تحت تاثیر قرار داد و از جغرافیای عراق و سوریه فراتر رفت. با این حال، این بازیگران از بین بردن داعش را پیگیری نکردند بلکه خواستار داعش تضعیف شده در خاورمیانه از جمله در عراق بودند.

۲. مهم‌‌ترین گروه‌‌های جدید در عراق پسا داعش

سال 2017، سال زوال و نابودی سازمان دولتی داعش در عراق و سوریه بود. نکته مهم این است که سازمان دولتی داعش که درصدد ایجاد جغرافیای جدید و تشکی خلافت اسلامی بود، از بین رفت، اما گروه تروریستی داعش از بین نرفته است و همچنان به عنوان یکی از مهم‌‌ترین گروه‌‌های تروریستی به فعالیت خود در مناطق مختلف از جمله عراق ادامه می‌‌دهد. یکی از نشانه‌‌های تداوم فعالیت داعش این است که این گروه تروریستی پس از از دست دادن شهر نمادین «دابق» در سوریه، به سرعت به جای عنوان مجله تبلیغاتی‌‌اش یعنی «دابق»، مجله‌‌ای با عنوان «رومیه» را منتشر کرد. این مجله عمدتاً تلاش می‌‌کند که نمادی جدید برای عناصر اروپایی داعش باشد و به چند زبان از جمله انگلیسی، عربی، فرانسه، ترکی، آلمانی، پشتو، ترکستانی، اندونزیایی و فارسی منتشر می‌‌شود. هدف این مجله احیای تبلیغات رسانه‌‌ای و تلاش بر ای افزایش روحیه اعضای داعش در پی شکست‌‌های اخیر در عراق و سوریه است. در حالی که در گفتمان «دابق»، خلاف اسلامی نقطه مرکزی بود در گفتمان رومیه «جهاد» نقطه مرکزی است. (پورسعید، 1396: 162-161) به عبارت دیگر، داعش پس از فروپاشی سازمان نظامی‌‌اش بار دیگر به رویکرد پیش از سال 2014 یعنی عملیات انفجاری و انتحاری روی آورده است و این رویکرد را در مناطق مختلف جهان به خصوص در غرب آسیا پیگیری می‌‌کند.

علاوه بر اینکه داعش در قالب جهادی به فعالیت خود ادامه می‌‌دهد در عراق پساداعش، گروه‌‌های تروریستی جدیدی نیز شکل گرفتند که رویکرد و فعالیت آنها مشابه فعالیت جهادی داعش است. برخی از این گروه‌‌های تروریستی، نوظهور هستند و برخی دیگر گروه‌‌هایی هستند که پیش از این نیز وجود داشتند، اما فعالیت آنها تحت تأثیر عملکرد داعش قرار داشته و اکنون بار دیگر مورد توجه قرار می‌‌گیرند. برخی از این گروه‌‌های تروریستی عبارتند از:

  • پرچمداران سفید یا الرایات البیض

این گروه تروریستی که اعضای آن متشکل از فراریان داعش و ساکنان محلی کرد مسلح هستند، در استان صلاح‌‌الدین بیشتر فعالیت می‌‌کنند و زمانی که این مناطق خارج از کنترل دولت عراق بودند، فعال شدند. این گروه باقیمانده گروهی به نام «انصار الاسلام» است که در سال 2005 در مناطق مرزی ایران و عراق رشد کرد. این گروه که از حمایت آمریکا نیز برخوردار هستند، تهدید جدی برای عراق پسا داعش نیستند.

  • انصارالسنه

گروه تروریستی انصارالسنه در سال 2003 تشکیل شد و نگاه ضد اشغالگری داشت. با این حال در سال‌‌های 2006 و 2007 علیه نیروهای نظامی پلیس و گروه‌‌های شبه‌‌نظامی شیعه به خصوص «جیش‌‌المهدی» که وابسته به مقتدی صدر هستند، درگیر شدند. اگرچه این گروه تروریستی مدعی است که علیه شهروندان شیعی برنامه ندارد اما تحرکات تروریستی آن علیه شیعیان عراق است. با این حال، این گروه تروریستی نیز تهدید جدی برای عراق محسوب نمی‌‌شود.

  • فدایی‌‌ها، نسل جدید تروریسم در عراق

یکی از گروه‌‌‎های تروریستی نوظهور در عراق، گروه تروریستی موسوم به «فدایی» هستند. این گروه تروریستی پس از خنثی شدن طرح همه‌‌پرسی جدایی کردستان از عراق در شمال این کشور اعلام موجودیت کرد و به خصوص در اطراف کرکوک و استان دیالی فعال هستند. مهم‌‌ترین گروه هدف این گروه، ترکمانان عراق هستند. این گروه از خنثی شدن طرح همه‌‌پرسی و از دست دادن کرکوک ناراحت هستند. حزب منحله بعث با همکاری برخی سازمان‌‌های امنیتی خارجی پشت تأسیس و مدیریت این گروه تروریستی جدید قرار دارد. ریش‌‌های بلند این افراد که تداعی‌‌کننده داعش است از ویژگی‌‌های ظاهری این گروه محسوب می‌‌شود و نیروهای کرد نیز لباس ویژه کردی دارند. به طور کلی، فدایی‌‌ها گروهی مبتنی بر عقیده و قرائت دینی نیستند بلکه بیشتر واکنشی از سر ناسازگاری در شمال عراق هستند.

  • گروه تروریستی خوبخش یا رزگاری

یکی دیگر از گروه‌‌های تقریباً شناخته شده در عراق کنونی که از حتی از دهه 1990 حضور داشت، گروه تروریستی خوبخش شاخه رزگاری است. رزگاری در زمان جنگ تحمیلی در مریوان فعالیت می‌‌کرد و اکنون خوبخش در مناطق کردنشین و در استان صلاح‌‌الدین و شهر طوزخورماتو فعالیت دارد. اعضای خوبخش شامل نیروهای احزاب و گروهک‌‌های تجزیه‌‌طلب و تروریست کرد ایرانی مثل کومله و حزب دموکرات کردستان ایران هستند. هدف این گروهک فعالیت ضد جمهوری اسلامی ایران است زیرا معتقد هستند که جمهوری اسلامی ایران مانع حضور این گروه‌‌ها در جنگ با تروریسم داعشی در قالب نیروهای پیشمرگه شد.

۳. مهم‌‌ترین نقاط قوت و ضعف گروه‌‌های جدید

گروه‌‌های تروریستی جدید نقاط ضعف و قوتی دارند که در شکل زیر برخی از مهم‌‌ترین این موارد آمده است:

به طور کلی می‌‌توان مهم‌‌ترین نقاط ضعف گروه‌‌های تروریستی جدید در عراق پساداعش را شامل نیروهای انسانی محدود (اغلب این گروه‌‌ها بین 500 تا 1000 نفر نیرو دارند، در حالی که داعش دهها هزار نفر نیرو داشت)، توانمندی مالی محدود (درحالی که داعش به منابع اقتصادی در عراق و سوریه و کشورهای دیگر دسترسی پیدا کرده بود، این گروه‌‌ها به این منابع دسترسی ندارند) و توانمندی نظامی محدود (اغلب این گروه‌‌ها صرفاً بمب‌‌های انتحاری و سلاح‌‌های کوچک در اختیار دارند) عنوان کرد. با این حال، مهم‌‌ترین نقاط قوت این گروه‌‌ها را نیز می‌‌توان در موارد زیر بیان کرد:

  • پراکندگی

داعش یک سازمان نظامی مشخص بود که هم جغرافیای مشخصی را در اختیار داشت و هم درصدد ایجاد خلافت اسلامی بود. این در حالی است که گروه‌‌های جدید، متنوع و پراکنده هستند.

  • پیچیدگی تهدیدها به خصوص فعالیت زیرزمینی

یکی از مهم‌‌ترین نقاط قوت این گروه‌‌ها این است که به دلیل فعالیت زیرزمینی که انجام می‌‌دهند و گروه‌‌هایی نظیر فدایی‌‌ها که حتی لباسی شبیه نیروهای بومی می‌‌پوشند، امکان شناسایی آنها اندک و در نتیجه تهدیدی که ایجاد می‌‌کنند، پیچیده است.

  • حمایت برخی شخصیت‌‌های داخلی از جمله کردها و برخی جریان‌‌ها به خصوص حزب بعث

اگرچه گروه‌‌های جدید مانند داعش از حمایت گسترده عوامل داخلی برخوردار نیستند، اما با توجه به ساختار موزائیکی عراق و بسترهای فرقه‌‌گرایانه‌‌ای که در این کشور وجود دارد، همچنان برخی گروه‌‌های جدید مورد حمایت شماری از شخصیت‌‌ها و گروه‌‌های داخلی قرار دارند. در این میان حزب بعث نقش زیادی در شکل دادن و هدایت این گروه‌‌ها بر عهده دارد.

  • برخورداری از حمایت سرویس‌‌های اطلاعاتی خارجی

اگرچه گروه‌‌های جدید مانند داعش از حمایت گسترده عوامل خارجی برخوردار نیستند، اما سرویس‌‌های اطلاعاتی خارجی به خصوص موساد و سیا که خواستار تضعیف دولت شیعی در عراق هستند و در عین حال علیه جمهوری اسلامی ایران نیز فعالیت می‌‌کنند، تلاش دارند ضمن شناسایی این گروه‌‌ها و اعضای آنها از آنها در موعد لازم برای ضربه زدن به دولت عراق و جمهوری اسلامی ایران و حتی ترکیه بهره گیرند.

۴. پیامدهای امنیتی شکل‌‌گیری گروه‌‌های جدید تروریستی در عراق

واقعیت این است که پیامدهایی که این گروه‌‌های تروریستی جدید برای عراق ایجاد می‌‌کنند قابل مقایسه با گروه تروریستی داعش نیست، اما با این حال حضور آنها در جغرافیای عراق موجب ایجاد پیامدهای امنیتی خواهد شد که برخی از مهم‌‌ترین این پیامدها عبارتند از:

  • پیوستن احتمالی این گروه‌‌ها به همدیگر و شکل‌‌گیری گروه تروریستی جدید

یکی از پیامدهای مهم این است که ممکن است با کمک برخی عناصر داخلی و سرویس‌‌های خارجی، این گروه‌‌ها با هم ارتباط برقرار کرده و یک گروه تروریستی جدیدی را شکل دهند. در این صورت، چنین گروهی تهدیدی به مراتب بیشتر از گروه‌‌های کوچک مجزا برای عراق خواهد بود.

  • جزیره‌‌ای عمل کردن و ایجاد ناامنی

یکی از پیامدهای این گروه‌‌ها این است که به صورت جزیره‌‌ای عمل می‌‌کنند و با حزب بعث نیز ارتباط دارند. این شکل فعالیت می‌‌توان بستر تهدیدهای امنیتی جدید برای عراق را فراهم کند.

  • تاثیرگذاری بر انتخابات پارلمانی آتی عراق

قرار است انتخابات پارلمانی عراق در ماه می 2018 برگزار شود. برخی گروه‌‌های سیاسی ویا حتی شحصیت‌‌ها می‌‌توانند با بهره‌‌گیری از گروه‌‌های تروریستی جدید بر امنیت انتخابات آتی عراق تاثیر منفی بگذارند. در واقع، عرصه انتخابات، عرصه‌‌ای است که این گروه‌‌ها می‌‌توانند سرمایه‌‌گذاری زیادی بر آن داشته و حتی مانع برگزاری انتخابات در برخی مناطق شوند، نظیر آنچه که در سال 2014 در برخی استان‌‌های سنی‌‌نشین عراق رخ داد.

۵. موانع بازآفرینی داعشی جدید در عراق

سوال مهمی که وجود دارد، این است که آیا امکان بازآفرینی داعشی جدید در عراق وجود دارد؟ یا اینکه موانع گسترده شدن فعالیت گروه‌‌های تروریستی جدید در عراق پساداعش کدامند؟ در پاسخ به این سوال‌‌ها می‌‌توان گفت به نظر می‌‌رسد که امکان بازآفرینی داعشی جدید در عراق نیست زیرا موانع مهمی در بازآفرینی داعش وجود دارد. در واقع، شرایطی که منجر به ظهور داعش در عراق شد، در عراق کنونی برای بازآفرینی داعش وجود ندارد و شرایط در سطوح سه‌‌گانه داخلی، منطقه‌‌ای و بین‌‌المللی برای حمایت از شکل‌‌گیری یا بازآفرینی داعشی دیگر تغییر کرده است. مهم‌‌ترین موانع بازآفرینی داعشی جدید در عراق را می‌‌توان در محورهای زیر بیان کرد:

  • شکل‌‌گیری حشد الشعبی

یکی از مهم‌‌ترین علل سقوط داعش در عراق، فتوای تاریخی آیت‌‌الله سیستانی، مرجع عالی‌‌قدر، برای ضرورت شکل‌‌گیری بسیج مردمی است. داعش در فضایی به وجود آمد که ارتش عراق فروپاشیده بود و نیروهای مردمی نیز سازماندهی نشده بودند، اکنون حشدالشعبی نیرویی نهادینه شده در عراق است که حتی با گذر از دغدغه‌‌های امنیتی، درصدد تاثیرگذاری بر فضای سیاسی این کشور است. بدون شک، با توجه به کارکردی که بسیج مردمی در جریان مبارزه با تروریسم داعشی در عراق داشته، اکنون حضور حشدالشعبی از مهم‌‌ترین موانع بازآفرینی داعشی جدید در عراق است.

  • بازسازی ارتش عراق

علاوه بر اینکه حشدالشعبی در عراق شکل گرفته، ارتش عراق نیز بازسازی شده است. اگرچه همچنان مستشاران آمریکایی در آموزش ارتش عراق نقش مهمی دارند، اما نیروی انسانی جدیدی به ارتش عراق اضافه شده، ارتش از وجود نیروهای بعثی تا حدود زیادی پاکسازی شده و عناصری که خیانت کردند به خصوص در رده فرماندهان شناسایی شدند. در عین حال، ارتش جدید عراق در مبارزه با تروریسم داعشی تجربه لازم را کسب کرده و می‌‌تواند حضوری کارآمدتر و تاثیرگذارتر بر عرصه امنیتی عراق داشته باشد.

  • تغییر فضای داخلی عراق و عبرت‌‌ها از تهاجم داعش

عراق کنونی در مقایسه با عراق سال 2014 از ثبات سیاسی بیشتری برخوردار است. تحرکات امنیتی و اطلاعاتی در ساختار قدرت عراق نیز افزایش یافته است. در عین حال، حضور سه ساله گروه تروریستی داعش در عراق پیامدهای سنگینی برای مردم این کشور داشته است. وقوع فجایع انسانی در مناطق مختلف عراق و به خصوص این موضوع که اهل سنت عراق مهم‌‌ترین قربانی تروریسم داعشی بودند، سبب عبرت‌‌ گرفتن گروه‌‌ها، عشایر و حتی شخصیت‌‌های ناراضی عراقی از تهاجم داعش شده است. تضعیف دولت عراق با استفاده از گروه‌‌های تروریستی کارکرد خود را در عراق از دست داده است و اکنون این هدف با ائتلاف‌‌سازی‌‌های سیاسی پیگیری می‌‌شود.

  • نبود اراده جدی بین‌‌المللی برای ایجاد داعشی دیگر

مانع دیگر این است که در سطح بین‌‌المللی اراده جدی برای بازآفرینی داعشی جدید در عراق وجود ندارد زیرا کارکرد داعش طی سه سال گذشته و گسترده شدن جغرافیای فعالیت آن به سمت کشورهای اروپایی و آمریکا و رعب و وحشتی که به خصوص در قاره سبز ایجاد شد، ثابت کرد که تروریسم، تهدیدی جهانی است و «عقلانیت امنیتی» مانع حمایت از بازآفرینی داعشی جدید می‌‌شود.

  • از بین رفتن هم‌‌پیمانی منطقه‌‌ای

در زمان ظهور داعش در عراق در سال 2014 محوری متشکل از عربستان سعودی، امارات و قطر به همراه ترکیه همسو با هم عمل کرده و منافع مشترکی در حمایت از گروه تروریستی داعش داشتند. این هم‌‌پیمانی اکنون وجود ندارد. تنش درون عربی میان عربستان، امارات و بحرین با قطر، حمایت ترکیه از قطر در جریان این تنش درون عربی، نزدیک شدن مواضع ترکیه و قطر به جمهوری اسلامی ایران و همچنین پیامدهایی که به خصوص تروریسم داعشی برای ترکیه داشته است، فضا و شرایط را برای مخالفت با بازآفرینی داعش تغییر داده است.

نتیجه

به طور کلی باید گفت؛ اگرچه گروه‌‌های جدید در عراق پساداعش شکل گرفته و برخی گروه‌‌های قدیمی نیز احیا شدند، اما:

  • در عراق ظرفیت‌‌های لازم برای ایجاد داعشی دیگر وجود ندارد.
  • گروه‌‌های تروریستی جدید می‌‌توانند در قالب فعالیت‌‌های زیرزمینی در مناطق مختلف عراق ناامنی ایجاد کنند.
  • فعالیت گروه‌‌های تروریستی گویای این است که با فروپاشی ساختار دولت داعشی، حرکت گروه‌‌های تروریستی که بازمانده‌‌های داعش نیز در آن عضویت دارند و حتی ممکن است ارتباطاتی نیز با رهبران داعش داشته باشند، از نظامی‌‌گری سازمانی به سمت امنیتی و جهادی شدن غیرسازمانی تغییر می‌‌کند. به عبارت دیگر، سبک فعالیت این گروه‌‌ها به ماقبل تهاجم داعش به عراق در سال 2014 باز می‌‌گردد.
  • امکان تاثیرگذاری این گروه‌‌ها بر امنیت انتخابات آتی عراق وجود دارد. گذار موفق دولت عراق از انتخابات پارلمانی می 2018 و توافق به موقع گروه‌‌ها برای تشکیل دولت می‌‌تواند یکی از مهم‌‌ترین موفقیت‌‌های یک دهه اخیر در عراق باشد.

فهرست منابع

1- آذین احمد و سیف‌‌زاده علی، (1394)، بررسی زمینه‌‌های اجتماعی و سیاسی ظهور داعش در خاورمیانه، فصلنامه سیاست خارجی، سال بیست و نهم، شماره 4.
2- بخشی الموتی جواد، (25 آبان 1394)، نگاهی به ارتش عراق/قدرتی که مستشاران آمریکایی نابودش کردند، خبرگزاری مهر.
3- پورسعید فرزاد، (1396)، گذار از دابق به رومیه؛ چرخش گفتمانی داعش از خلافت به جهاد، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال بیستم، شماره اول.
4- سنایی اردشیر و کاویان‌‌پور مونا، (1395)، ظهور داعش و تاثیر آن بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، فصلناامه مطالعات روابط بین‌‌الملل، سال نهم، شماره 34.
5- قائم‌‌پناه صمد و خانمحمدی فیض‌‌الله، (1394)، بررسی عوامل ظهور گروه تروریستی داعش در خاورمیانه، فصلنامه پژوهش‌‌های سیاسی و بین‌‌الملل، سال ششم، شماره 24.

6- Cockburn Patrick, (2015), the Rise of Islamic State ISIS and the New Sunni Revolution, London, Verso Books Press.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.