1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: مرور سیاست

18 آذر 1396 ساعت 12:21 شماره مسلسل: 1100431

مسائل بدخیم محیط‌زیست ایران

مسائل بدخیم محیط‌زیست ایران

ما با مسئله آب، فرسایش خاک، ریزگردها، آلودگی کلان‌شهرها، از بین رفتن گونه‌های گیاهی و جانوری و چندین مسئله دیگر روبرو هستیم. نمی‌توان برای این مسائل بدخیم، نسخه خاصی پیچید چراکه پیچیدگی این مسائل چنین امکانی را در اختیار ما قرار نمی‌دهد.

مفهوم "مسائل بدخیم" (Wicked problems) از دهه 1970 در ادبیات علوم اجتماعی، اقتصادی و مدیریت به کار برده شده است. به نظر می‌رسد امروز همین مفهوم در محیط‌زیست ایران مصداق پیدا کرده است. نوع مسئله ما با محیط‌زیستمان از جنس "مسائل بدخیم" است. پیش از ورود به بحث لازم است توضیحی در خصوص اینکه "مسائل بدخیم" چیست و چه ویژگی‌هایی دارد، ارائه شود. در مسائل بدخیم، ما هیچ صورت‌بندی مشخصی از تعریف مسئله نداریم. تعریف مسئله، خود مسئله است. کسی نمی‌تواند آن را تعریف و سپس حل کند. راه‌حل‌ مسئله بدخیم درست یا غلط نیست، بلکه"خوب" یا "بد" است. مسائل بدخیم، پیچیده‌اند، چندبعدی‌اند، راه‌حل آسان ندارند، و اغلب تعریف آن‌ها سخت-تر از خود مسئله است. البته لازم به ذکر است که استفاده از واژه بدخیم در اینجا بیانگر وضعیت بسیار بد و یا پیامدهای بسیار بزرگ یک مسئله نیست.

برای درک بهتر مسائل بدخیم، میتوان از مسائل خوش‌خیم یا Tame problems نام برد. این مسائل، دارای پاسخهای واضح هستند و اثرات آن‌ها را میتوان تا حد زیادی پیشبینی کرد. ساخت یک آزادراه و یا افزایش حقوق در سال آینده نمونه-ای از مسائل خوشخیم است. حل این مسائل به‌مانند حل یک مسئله ریاضی و یا تعیین ترکیب شیمیایی یک ماده است. در این مسائل جوابهای درست و نادرست تعریف شده است و با یک معیار مشخص میتوان بین آن‌ها تمایز قائل شد. اما در مسائل بدخیم وضعیت کاملاً فرق می‌کند. اگر از منظر محیطزیستی بخواهیم دو مثال از این دو مسئله ذکر کنیم میتوان به نازک شدن لایه ازون و تغییر اقلیم اشاره کرد. در خصوص مسئله نازک شدن لایه ازون، اصلی‌ترین عامل مسئله انتشار گازهای کلروفلوئوروکربن از وسایل سرمایشی است. این مسئله را میتوان با هزینه کمی حل کرد، چراکه با تعداد کمی از نقشآفرینان مواجه هستیم. در این مورد ما با تولیدکنندگان و مصرفکنندگان وسایل سرمایشی طرف هستیم. منشأ مشخص این گاز، هزینه پایین کاهش استفاده از آن و تعداد کم ذی‌نفعان (گروداران) درگیر در این فرایند منجر به اجرای موفقیتآمیز راه‌حلی شد که طی پروتکل مونترال ارائه شد.

در بحث تغییر اقلیم، انتشار گازهای گلخانهای از منابع مختلفی (همچون تولید برق، حمل‌ونقل و صنایع) است که بنیان جامعه صنعتی امروزی را شکل میدهد. بخشهای دیگری همچون کشاورزی و منابع طبیعی نیز در این فرایند دخیل هستند. بر همین اساس، ارائه یک راه‌حل برای حل مسئله تغییر اقلیم، فرایندی پیچیدهای است که در دل خود مسائل مرتبط بسیار زیادی دارد، هزینه بسیار بالایی میطلبد و با عدم قطعیت بالای راهحلهای پیشنهادی روبرو است. جای تعجبی نیست که دنیا نتوانسته است پیشرفت چندانی در راستای مقابله با اثرات تغییر اقلیم نسبت به نازکشدن لایه ازون داشته باشد.

اکنون ایران ما با مسئله آب، فرسایش خاک، ریزگردها، آلودگی کلان‌شهرها، از بین رفتن گونههای گیاهی و جانوری و چندین مسئله دیگر روبرو است. این مسائل را میتوان جز مسائل بدخیم محیط‌زیست ایران قلمداد کرد. نمیتوان برای این مسائل نسخه خاصی پیچید چراکه پیچیدگی این مسائل چنین امکانی را در اختیار ما قرار نمیدهد. در این مسائل، مسئله ذات تکاملی دارد و به‌طور کامل حل نمیشوند و ارائه هر راه‌حلی برای آن‌ها میتواند تنها مسکن موقتی برای تسکین درد باشد. مسائلی که محیطزیستی ایران با آن دست‌به‌گریبان است را میتوان ترکیبی از چندین مسئله مختلف دانست. هریک از مسائل مختلف در یک ارتباط شبکهای برهمکنش دارند. در این مسائل گروهها و ذینفعان مختلف با منافع مختلفی وجود دارند که بر خود مسئله و همچنین راه‌حل آن تأثیر می‌گذارند. بر همین اساس، ارائه هر راه‌حلی برای مسائل محیطزیستی ایران اثرات بازخوردی مختلفی دارند. کما اینکه میبینیم در سطح جامعه متخصصین محیط‌زیست ایران راهحلهای مختلفی برای نجات محیطزیست ارائه میکنند. هریک نسخه نجات‌بخش خود را ارائه داده و نسخههای ارائه‌شده دیگران را قبول ندارند. ازآنجاکه ذات این مسائل این است که راه‌حلهای بی‌شماری برای آن‌ها وجود دارد، هر کسی یک راه‌حل را درست پنداشته و آن را تبلیغ میکند. شایستگی و موثربودن این راه‌حلها نیز بر اساس قضاوت و حمایت ذینفعان مختلف است. غافل از اینکه ذات این مسائل این است که فرصت برای آزمون‌وخطا به ما نمی‌دهند و هر بار تلاش ناموفق برای حل مسئله، ضربات سهمگینی بر پیکره نیمه‌جان محیط‌زیست ایران وارد میآورد.

به‌طورکلی مسائل بدخیم از فرموله شدن میگریزند (ذات فرمول این است که ما را به یک جواب واحد می‌رساند). پیچیدگی نهفته در مسائل محیط‌زیستی به شکلی است که ایده شما برای حل مسئله، خود مسئله شما را می‌سازد. مسئله بدخیم تعریفش مشخص نیست و راهکار حل مسئله بر روی تعریف مسئله اثر دارد. در شرایط عادی هر مسئله یک راهکار مشخص دارد. اما در مسئله بدخیم، بسته به اینکه چه راهکاری برای حل مسئله در نظر بگیرید، مسئله عوض می‌شود. اگر به مسائل محیط‌زیستی کنونی ایران بنگریم درخواهیم یافت که این مسائل از تعریف دقیق میگریزند. این مسائل نشئت‌گرفته از شبکه پیچیدهای از مسائل پنهاناند و بسیاری از این مسائل نهفته ارتباطات درونی با یکدیگر دارند و همین امر خود لایه دیگری از مسائل را ایجاد میکند. از عمده دلایل چنین پیچیدگی میتوان به ضعف قانونگذاری محیطزیستی به خاطر نبود قوانین و ظرفیت نهادی لازم برای اجرای آن‌ها، رشد اقتصادی در دیگر بخشها که مستلزم استفاده و یا آلوده کردن منابع است، رشد جوامع شهری و فقر اشاره کرد. این در حالی است که میتوان لیستی بی‌پایان از این دلایل تهیه کرد.

یافتن راه‌حل برای مسائل بدخیم به‌واسطه طبیعت پویای آن‌ها کار سخت و پیچیدهای است. این مسائل منتظر ما نمیمانند. آن‌ها در قامت یک مسئله بدخیم در طی زمان تغییر ماهیت میدهند و با ما بزرگ میشوند. برداشت بی‌رویه آب را از یک آبخوان را در نظر بگیرید. عوامل مختلفی همچون رشد جمعیت و اثرات اقلیمی ممکن است باعث برداشت بی‌رویه باشد. عوامل دیگری نیز همچون تقاضا برای محصولات کشاورزی (سیب و چغندر)، یارانههای انرژی و غیره در وقوع چنین وضعیتی دخیل باشند. تلاش در جهت تعدیل کردن هرکدام از این عوامل، نوع مسئله ما را تغییر میدهد. تا اینجا مسئله ما جلوگیری از اضافه برداشت از سفره آب زیرزمینی است. اگر روند اضافه برداشت ادامه پیدا کند و سفره آب زیرزمینی به‌طور کامل خشک شود، مسئله بدخیم به مسئله بزرگ‌تری تبدیل خواهد شد. در چنین شرایطی مدیریت و توسعه منابع جایگزین، تأمین معیشت کشاورزان، مهاجرت و غیره به مسائل قبلی اضافه خواهد شد. همین وضعیت برای مسائلی همچون آلودگی هوا، تخریب زیستگاه‌ها و غیره صادق است. در بهترین حالت سیاست-های کارآمد میتوانند به بهبود موقتی مشکل کمک کنند (مثلاً انتقال آب بین حوضه‌ای). این در حالی است که در اغلب موارد سیاستهای به کار گرفته شده منجر به حادتر شدن، پیچیدهتر شدن و در کل سختتر شدن مسئله شده است.

مسائل بدخیم دارای وابستگی درونی هستند و همان‌طور که مسائل مختلفی را شامل می‌شوند، مسائل بدخیم گروه‌های مختلف را نیز درگیر خواهد کرد. به‌عنوان‌مثال ساخت یک سد در یک استان تصویب میشود. از مزایای احداث سد، تأمین انرژی برای شهرها، روستاها و صنایع عنوان میشود و به‌طور غیرمستقیم گروههای مختلف از توسعه صنعتی که در منطقه اتفاق میافتد منتفع میشوند. از طرف دیگر، حذف خدمات محیطزیستی رودخانه میتواند به ماهیگیران، کشاورزان و گردشگری و به‌طور غیرمستقیم بر امنیت غذایی مردم در استان تأثیرگذار باشد. هر راه‌حلی بر این گروهها تأثیرگذار خواهد بود، و ممکن است واکنش برخی گروهها را در پی داشته باشد. برای مثال، ممکن است برای جامعه روستایی که خانههایشان در اثر ساخت سد به زیرآب میرود، خانه‌ها و شرایط رفاهی بهتر در طی اسکان مجدد در نظر گرفته شود، ولی تمام این‌ها به هزینه از دست دادن بخش عمدهای از درآمدی میشود که در به دست آوردن آن تخصص داشتهاند. در اینجا گروهها بر اساس منافعی که در طی یک راه‌حل پیشنهادی به دست میآورند واکنش نشان میدهند. اجرای هر راه‌حل، بازخوردهای خاص خود را به دنبال خواهد داشت. بر همین اساس سیاست‌گذاران قادر به سنجش دقیق سیاست خود نخواهند بود.

مدیریت مسائل بدخیم محیط‌زیست ایران

ویژگی اساسی جوامع انسانی است که قادرند با مسائلی که در نظام‌های اجتماعی و اقتصادی‌شان به وجود می‌آید سازگار شوند. مسائل محیط‌زیستی پیش روی ایران مثالی از این دست چالش‌ها است. نوشتار حاضر نشان داد که مسائل بدخیم محیط‌زیست ایران به سمت سخت‌تر شدن پیش می‌روند. ولی بدین معنی نیست که این مسائل حل نخواهند شد و یا نمی‌توان آن‌ها را حل کرد. منابع محیط‌زیستی بخش اساسی از رفاه انسان و فعالیت‌های اقتصادی را تشکیل می‌دهد و درنتیجه تخریب آن پاسخ‌هایی را به همراه خواهد داشت.

اصلی‌ترین نتیجه این نوشتار تا اینجا این است که مسائل ما از راه‌حل‌های ساده‌شده و از قبل تعیین‌شده گریزان‌اند. مسائل بدخیم محیط‌زیستی نیازمند مجموعه‌ای از اهداف سیاسی کلی‌اند تا به‌وسیله آن‌ها بتوان مبنایی برای حل تمام مسائل در سطح ملی و محلی ساخت. در ادامه هفت حوزه راهبردی معرفی می‌شود که مدیریت مسائل محیط‌زیستی ایران به‌واسطه آن‌ها تسهیل خواهد شد.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.