1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. امنیت منطقه‌ای و تهدید افراط‌گرایی

نوع مطلب: مرور سیاست

13 آذر 1396 ساعت 10:55 شماره مسلسل: 3300429

کشتار خونین مسجد الروضه: رویارویی مابین القاعده و دولت اسلامی؟

کشتار خونین مسجد الروضه:  رویارویی مابین القاعده و دولت اسلامی؟

در کل می‌توان گفت حمل اخیر به مسجد الروضه در سینا دو مسئله را افشا می‌سازد: ضعف دولت مصر در ایجاد امنیت برای این منطقه، و به دنبال آن، خطرآفرین بودنِ این بخش از قلمرویِ قابل‌نفوذ و مرکزی برای سایر نقاط در منطقه.

به دنبالِ شدیدترین حمله تروریستی در تاریخِ مدرنِ مصر، قاهره برای رسیدگی به یک تهدید تروریستیِ به‌سرعت در حال تحول و روبه‌رشد در این کشور با آینده‌ای دشوار مواجه است. در 24 نوامبر سال 2017 به دنبالِ یک بمب‌گذاری و سپس حمله مسلحانه در مسجد الروضه در شهرستان بئرالعبد در شمال شبه‌جزیره سینا حداقل 305 نفر کشته و ده‌ها تن دیگر مجروح شدند؛ جایی که دولت مصر سال‌ها هم با دولت اسلامی عراق و شام و هم با گروه‌های تروریستی وابسته به القاعده مبارزه کرده است. (Emam, 2017)

همان‌طور که از تعداد تلفات از این حمله تروریستی توسط دولت اسلامی آشکار است، جهان دوباره با شواهد قریب‌الوقوعی از عزمِ جدیِ گروه‌های تروریستی برای زنده ماندن و بقا فراتر از محدوده خلافتِ روبه‌زوال خود روبروست. با توجه به گزارش‌های اخیر از مرکز تروریسم و شورش جین ، روندی از خشونت اسلامی برای حداقل 12 ماه قبل از این حمله ویرانگر در مصر در حال انجام بوده است. این مرکز گزارش می‌دهد که بین اکتبر 2016 و سپتامبر 2017، دولت اسلامی 5349 حمله در سراسر جهان را صورت داده که در مجموع به 8139 تلفات غیرنظامی منجر گردیده است. بدین ترتیب می‌توان گفت با توجه به شواهدی از مرکز جین، این گروه در حال تطابق برای گذاری از به راه انداختن جنگ متعارف در عراق و سوریه به سمتِ انجامِ یک مبارزه جهانی از ترور و شورش تحت نظارت یک دولت جدید سایه فارغ از محدودیت‌هایی از هر مکان جغرافیایی هستند.( Cordall, 2017)

به گفته مصری‌ها، مهاجمینِ حمله به مسجد الروضه پرچم داعش را به همراه داشتند، گروهی که ثابت کرده در مواجهه با تلاش‌های ارتش مصر برای نابودیِ آن‌ها در چهار سال گذشته هم بی‌رحم و هم انعطاف‌پذیر بوده است. این مسجد به‌واسط یک جماعت بزرگ صوفی که از جانب گروه‌های شبه‌نظامی به‌عنوان مرتد در نظر گرفته می‌شوند، شناخته شده‌اند. از یک سو انصار بیت‌المقدس، یک گروه تروریستی که به شاخه‌ای وابسته به دولت اسلامی در شبه‌جزیر سینا تبدیل گردید، پیش از این زیارتگاه‌های صوفی در سینا را هدف قرار داده و یک شیخ از بزرگان صوفیه(به نام شیخ سلیمان ابو حراز) را نیز در نوامبر 2016 اعدام کرد. از دیگرسو دولت اسلامی با بمب‌گذاری در یک کلیسا پیش از این نیز مکان‌های عبادت مسیحیان در مصر را هدف قرار داده است. در نهایت حمله 24 نوامبر نیز کمتر از دو هفته پس از آن روی داد که گروه وابسته به تشکیلات القاعده یعنی جندالاسلام، در روز 11 نوامبر 2017 یک نوار صوتی منتشر و مسئولیت مرگ چندین مبارز داعش و عملیاتی نظامی علیه طرفداران داعش را در یک حمله اعلام کرد. (Emam, 2017)

همچنین در این بیانیه از عناصر داعش خواسته شده که توبه کنند و از ابوبکر بغدادی جدا شوند چراکه بغدادی مسلمانان را از هم جدا کرده و بدون دلیلِ شرعی خون آن‌ها را مباح کرده است. همچنین جندالاسلام داعش را تهدید کرده است که اگر از جنایات و گمراهی خود برنگردند ریشه آن‌ها را از سینا خواهد کند. این بیانیه نشان‌دهنده منتقل شدن رقابت بین دو گروه تروریستی القاعده و داعش از سوریه و عراق به سینا و انتقال جنگ به خاک مصر است. در واقع این رقابت پس از تسلط القاعده بر تعدادی از گروه‌های تکفیری که تحت عناوین مختلف همچون «توحید و جهاد» یا «ارتش آزاد اسلام»، فعالیت می‌کردند، رخ داد.(مسلمنا، 1396)

شاید بتوان گفت این رویداد که، چشم‌اندازی از یک منازعه مابین القاعده– دولت اسلامی در همان زمانی است که ارتش مصر در حال مبارزه با هر دو گروه است؛ بسیاری از سؤال‌ها را درباره آنچه در آینده برای شبه‌جزیره سینا وجود خواهد داشت، مطرح می‌کند. چراکه تاریخچه گروه‌های جهادی در شبه‌جزیره سینا فرایند پیچیده‌ای است که تجربیات و برداشت‌های مختلفی از اتحاد، تجزیه و دوباره شکل‌دهی القاعده و گروه‌های وابسته به دولت اسلامی را دربرمی‌گیرد. بدین ترتیب یک درگیریِ بین جهادیِ کوتاه‌مدت حاکی از تقویت و تحکیم موضع دولت اسلامی در سینا است؛ چنانچه گروه‌های وابسته به القاعده اخیراً به مصر پیش روی کرده و با این رویه، تحلیلگران هشدار می‌دهند که این امر می‌تواند آغاز یک درگیری گسترده‌تر میان دو گروه جهادی باشد. چراکه در این بیانیه جندالاسلام، دولت اسلامی را در سینا به‌عنوان "خوارج" توصیف می‌کند. اعتقاد برخی تحلیلگران بر آن است که این تجدید خصومت میان دو گروه جهادگرایِ رقیب بیشتر بر سر مسائل ایدئولوژیک است. چنانچه منیر ادیب ، کارشناس مسائل مرتبط با گروه‌های اسلام‌گرا و شبه‌نظامی این‌گونه بیان کرده است که: "این رویه در مورد رقابت برای قدرت و کنترل با داعش است،"و "شکاف‌های ایدئولوژیک بین داعش و القاعده دشمنی و برخورد آن‌ها را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد". چراکه تفاوت‌های عمد ایدئولوژیکی و تاکتیکی بین دولت اسلامی و القاعده وجود دارد. درحالی‌که (به لحاظ ایدئولوژیک) دولت اسلامی عراق و شام در موردِ اعلام "خلافت اسلامی" در هر کجا که فعالیت می‌کند ترسی نداشته، اما این همان چیزی است که القاعده معتقد است باید برای آن منتظر بوده و تأمل کرد. همچنین از نظر تاکتیکی، دولت اسلامی برای هدف قرار دادن غیرنظامیان تردیدی به خود راه نمی‌دهد درحالی‌که گروه‌های مرتبط القاعده به دنبال تمرکز آتش خود بر دستگاه‌های امنیتی مصر هستند. (Emam, 2017)

اما نکت قابل‌تأمل در اینجا آن است که قتل‌عام مسلمانان در سینا برای گروه القاعده بیش‌ازحد افراطی بود. واکنش این حمله چنان شدید بوده است که بسیاری از گروه‌های ستیزه جوی اسلام‌گرا در محکومیت آن سخن گفته‌اند. در همین رابطه می‌توان گفت، دولت اسلامی در شمال سینا، وابسته به دولت اسلامی عراق و شام و قوی‌ترین گروه جهادی در مصر است – اما این گروه تنها گروه اسلام‌گرا در این منطقه نیست. جندالاسلام، که به‌عنوان گروه وابسته به تشکیلات القاعده در نظر گرفته شده است اعلام کرد که این حمله "یک گناه و عصیانی بزرگ به نقض مقدسات مسلمانان است." یکی دیگر از گروه‌های شبه‌نظامی- انصارالاسلام– نیز به خانواده‌های قربانیان این قتل‌عام تسلیت گفته و بیان کرده که، خداوند عذابی را برای هر کسی که یک مسلمان را به‌ناحق می‌کشت وعده داده است. بدین ترتیب شاید بتوان گفت این محکومیت حمله دولت اسلامیِ در سینای شمالی ، نشان‌دهنده دشمنی فزاینده‌ای بین سلول‌های وابسته به داعش و گروه‌های الهام گرفته از القاعده است. چراکه می‌توان گفت، داعش در رابطه با تعریف خود از مسلمانان واقعی متعصب است و اغلب هشدار داده بود که جامعه صوفی را هدف قرار خواهد داد. چنانچه سخنگوی داعش سال گذشته در نشری وابسته به خود ؛«النبأ » بیان کرد که: "تمرکز ما بر جنگ علیه شرک و ارتداد، و در میان (کسانی با اعتقادِ) تصوف، جادوگری و پیش‌گویی است." در این بیانیه حتی به مسجد الروضه نیز اشاره گردیده، لیکن به نظر می‌رسد که این مسجد از حفاظت کمی برخوردار بود. به‌طورکلی می‌توان گفت برخلاف دولت اسلامی عراق و شام، رهبری اصلی القاعده جوامع صوفی را برای حمله انتخاب نکرده است. این گروه همچنین خود را از مبارزات فرقه‌ای از خشونت علیه شیعیان، به‌ویژه توسط ابومصعب الزرقاوی در طی شورش عراق بین سال‌های 2004 و 2006 دور ساخته است. اما شعارهای القاعده و گروه‌های وابست آن علیه شیعیان در سال‌های اخیر در میان آنچه برخی ناظران یک جنگ داخلیِ چندجانبه در داخل اسلام می‌نامند، سخت‌تر شده است. (Lister, 2017)

تقویت جندالاسلام: منازعه بین صوفی‌ها و دولت اسلامی

به نظر می‌رسد ارتش مصر از یک مشکل عمده ناشی از تأمین امنیت اطلاعات در مقابله برای جنگ علیه تروریسم در سینا رنج می‌برد. بدین صورت که، سازمان‌های تروریستی که تعداد آن‌ها بین 2000 تا 3000 نفر است، می‌توانند در داخل جمعیت ادغام شوند. آن‌ها از حمایت‌های مالی و عرض منظمِی از سلاح بهره‌مند می‌شوند که با توجه به سیستم اطلاعاتی مصر، از سمت قطر می‌آیند. مقامات امنیتی مصر می‌گویند که شواهد نشان می‌دهند که این حملات از نظر مالی و منطقی توسط قطر و ترکیه پشتیبانی می‌شود و مصر برای شکست دادن آن با مشکل مواجه است. دولت اسلامی همچنان به دنبال استراتژی خود برای بی‌ثبات کردن مصر و از پای درآوردن نیروهای امنیتی مصر است. تشکیلات امنیتی مصر معتقد است که شاخه دولت اسلامی در منطقه سینا؛ به‌تازگی توسط تروریست‌های در حال فرار از عراق و سوریه در پی شکست این سازمان در آن مناطق، تقویت شده است. مقامات مصری بر این باورند که صوفیان در منطقه سینا، اکنون به قبیل بادیه‌نشین بزرگِ «الترابین » خواهند پیوست. این قبیله یک عضو از سازمان جندالاسلام در صحرای سینا است، که به القاعده وابسته است. بدین ترتیب علاوه بر آنکه به‌تازگی حملاتی از جانب جندالاسلام بر ولایت سینا از دولت اسلامی آغاز شده، تمایل صوفیان به انتقام در برابر دولت اسلامی برای قتل‌عام در مسجد الروضه، به احتمال زیاد به تشدید درگیری در شمال سینا بین گروه‌های مختلف مسلح، از جمله قبایل بدوی و شاخ دولت اسلامی در منطقه سینا منتهی گردد.( Menachem, 2017) چنانچه پیش از این نیز به گزارش اسکای نیوز عربی، منابع امنیتی مصر افزودند: نیروهای قبیله الترابین چهار خودروی متعلق به تروریست‌های وابسته به ولایت سینا (شاخه داعش در مصر) را در جنوب شهر رفح متوقف کرده و بعد از درگیری با آن‌ها هشت تروریست تکفیری را کشتند. (جباری،1396)

به‌طورکلی همان‌طور که تلفاتِ رو به افزایش از خشونت در شمال سینا نشان می‌دهد، این یک بحرانی است که طی چند دهه ایجاد و در سال‌های اخیر شتاب گرفته است. چنانچه این منطقه در طی زمان به حاشیه رانده شده، مورد غفلت واقع شده، تحت فشار قرار داشته، و جایگاهی از پرورش خشم و نفرت گردیده است. برخی از عوامل تأثیرگذار و یاری‌دهنده در این زمینه، شاملِ : رقابت بین دولت اسلامی و القاعده؛ فروپاشی کشور همسایه لیبی، جایی که گزارش شده دولت اسلامی در آنجا تجدید قوا و تجدید ساختار کرده؛ نابودی خلافت "دولت اسلامی" در عراق و سوریه؛ و به دنبال آن مهاجرت متعاقب مبارزان و تسلیحات است. تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد به‌ندرت توضیحی ساده برای رادیکالیزه شدن وجود دارد. این مسئله همچنین وسوس دولت‌ها در تعجیل برای اقدامات شگفت‌آوری از محدودیت‌های شدید تا استفاد بی‌رحمانه از زور در رفع حملات تروریستی را، برجسته می‌کند. چنین اقداماتی نه‌تنها با ارزش‌هایی که درصدد تقویتشان هستند در تضاد است، بلکه همچنین می‌تواند در دامن زدن به نارضایتی‌ها و تقویت گروه‌های شبه‌نظامی نیز معکوس عمل کند.

در کل می‌توان گفت حمل اخیر به مسجد الروضه در سینا دو مسئله را افشا می‌سازد: ضعف دولت مصر در ایجاد امنیت برای این منطقه، و به دنبال آن، خطرآفرین بودنِ این بخش از قلمرویِ قابل‌نفوذ و مرکزی برای سایر نقاط در منطقه. اگرچه مقیاس این حمله تروریستی بی‌سابقه بود، لیکن لازم به ذکر است که منطق سینا اگر نه برای دهه‌ها، اما برای سال‌ها با عدم مدیریت مواجه بوده است. در همین زمینه بسیاری از کارشناسان امنیتی بر این باورند که بخش‌های بزرگی از این منطقه برای تعریف یک "فضای بدونِ حاکمیت/یا دولت " متناسب است: بدین معنا که، انحصار قدرت یا نیرویی که دولت مصر باید در این منطقه اعمال سازد، یا ضعیف بوده و یا وجود ندارد. بدین ترتیب این ضعف باعث می‌شود سینا به قلمرویی ایدئال برای گروه‌های شبه‌نظامی جهادی خشونت‌آمیز تبدیل گردد. کمیسیون‌های مختلف دولتی غربی، از جمله کمیسیون 11 سپتامبر، دریافته‌اند که گروه‌های تروریستی جهادی مانند القاعده و داعش، از مناطقی که قدرت دولتی شکننده هستند، بهره‌برداری کرده و خود را سازمان‌دهی می‌کنند. بدین صورت در فضاهایی این‌چنینی، مهاجمان می‌توانند آموزش دیده و حملاتی را برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی کنند. (به‌طور مشابه در بخش‌های "فاقد حاکمیت" در عراق و سوریه که شاهدِ تحمیلِ حکومت دولت اسلامی در قالب خلافت خودخوانده بودیم). منطق سینا نیز مانند بسیاری از فضاهای بدون حکومت، از دخالت خارجی و کنترل ضعیف دولت بر مرزها رنج می‌برد. این منطقه همچنین میزبان عناصری جهادی است که سال‌هاست دولت مصر، به‌ویژه نیروهای امنیتی این کشور را تحت نظر قرار داده‌اند. در میان آن‌ها، القاعده در شبه‌جزیره سینا، الجماعه الاسلامیه و جهاد اسلامی مصر است. دلایل دیگری نیز وجود دارند که نشان می‌دهند چرا منطق سینا همچون زمینی حاصلخیز برای گروه‌های جهادی در نظر گرفته شده است، عواملی مبتنی بر شمار زیادی درآمدهای غیرقانونی: اخاذی، آدم‌ربایی برای باج‌گیری، شبکه‌های جنایی از جمله قاچاق مواد و قاچاق انسان و رژیم‌های مالیاتی محلی. همچنین از دیگر سو می‌توان گفت، این تصویر با پویایی پیچیده‌ای از مردم محلی، به‌ویژه در قبایل بدوی پیچیده‌تر می‌شود. این امر لزوماً بدان معنا نیست که وجود چنین قبایلی فضا را برای استخدام و جذب نیرو از جانب جهادگرایان آسان می‌سازد. زیرا درحالی‌که برخی قبایل انواع مختلفی از شیوه‌های زندگی با جهادگرایان حولِ فعالیت‌های خاص را تشکیل می‌دهند، برخی دیگر نیز علیه قاهره و شبه‌نظامیان محلی به‌طور یکسان عمل می‌کنند. رؤسای جمهور مصر، از جمله حسنی مبارک، محمد مرسی و اکنون عبدالفتاح السیسی، همه تلاش خود را برای کنترل این منطقه انجام داده‌اند. اما برای السیسی، این چالش به‌ویژه حادتر است. چراکه از زمانی که وی در سال 2013 قدرت گرفت، جهادگرایانِ مستقر در سینا دست کم ده‌ها مورد حملات تروریستی را علیه نیروهای امنیتی مصر راه‌اندازی کرده و به‌طور مداوم زیرساخت‌های امنیتی فیزیکی را با حمله به پایگاه‌های نظامی و ایستگاه‌های بازرسی تضعیف ساختند. آن‌ها همچنین حملات عمد متعددی از جمله بمب‌گذاری یک هواپیمای مترو جت پرواز 9268 روسیه در اکتبر 2015 و حمله به گردشگران در شرم‌الشیخ را با تمرکز بر اهداف غیرنظامی صورت دادند. در نهایت باید در نظر داشت که منطق سینا یک پیوند و لینک ارتباطیِ مهمی در ایجادِ یک کریدورِ جهادی از آسیا به آفریقا است. جهادگرایان از عراق و سوریه می‌توانند از طریق سلول‌های مستقر سینا به لیبی و سایر نقاط شمال آفریقا و ساحل حرکت کنند. چنانچه در سال 2013، کارشناسان سازمان ملل متحد هشدار دادند که سلاح‌هایی از لیبی از طریق سینا به مناطق دیگر در خاورمیانه جریان دارد. (Milton-Edwards, 2017)

جمع‌بندی

بدین ترتیب می‌توان گفت، اگرچه حمله خونینِ مسجد الروضه اولین حمله‌ای نیست که دولت اسلامی در مصر انجام داده است، لیکن مقیاس آن می‌توان حاکی از یک استراتژی جدید ناشی از شرایطی جدید، و روندی مرتبط با تمایل این گروه جهت رسیدن به موفقیت‌های تازه در پی ضرر و زیانِ واردشده از عراق و سوریه باشد. لیکن شاید بتوان گفت که در منطق سینا دولت اسلامی یک دلیلی خاص برای تحت تأثیر قرار دادنِ طرفداران و وفاداران خود داشته و این شامل "مبارزه با القاعده" است، که در صحرای سینا به‌عنوان جندالاسلام (ارتش اسلام) شناخته شده است؛ بدین ترتیب به نظر می‌رسد ظهور مجدد جندالاسلام نیز قطعاً وضعیت در شبه‌جزیره سینا را پیچیده خواهد کرد، چراکه همان‌گونه که مطرح شد القاعده و داعش به لحاظ تاکتیکی و ایدئولوژیک دارای اختلافاتی هستند. لیکن با توجه به عواملی چون: تهدیداتِ تحمیل‌شد پیشین از جانب دولت اسلامی بر جوامعِ صوفی، قبطی و مسیحی، احتمال تجدید منازعات میان گروه‌های اسلام‌گرای افراطی در این کشور، تهدیداتی مبنی بر انتقال بی‌ثباتی و نفوذ از جانب گروه‌های افراطیِ کشور همسایه لیبی، و اشاع تفکر جهادگرایی بدون توجه به محدودیت‌های جغرافیایی، لازم است دولت مصر در زمین امنیتی تدابیر بیشتری ارائه کنند. اگرچه السیسی اقدامات ضد تروریستی قوی شامل یک حمله نظامی عمده در سینا، از حملات هوایی تا منع رفت‌وآمد، را برای امنیت کشور وعده داده است؛ با این حال، همان‌طور که قتل‌عام 24 نوامبر2017 صورت گرفت، رویکردِ «امنیت سختِ » وی به نظر نمی‌رسد که کارگشا باشد. در عوض، تهدید افراط‌گرایی اسلامی در حال رشد است، و می‌توان به آشفتگی و آشوبی که خاورمیانه و شمال آفریقا مستعد آن است دامن بزند.

منابع

-جباری، علیرضا، (1396)، "کشته شدن 8 تروریست در درگیری‌های شمال سینا در مصر"، مترجم: محسن عزیزی، قابل دسترسی در: http://www.irna.ir/fa/News/82514030

- مسلمنا، (1396)، "انتقال دامنه ی نزاع بین القاعده و داعش به صحرای سینا."، منبع: بوابه الحرکات الاسلامیه، قابل دسترسی در: http://muslimna.ir/jariyan-shenasi/2061-2017-11-15-12-00-38

- Cordall, Simon S, (2017), "Long shadow of the Islamic State’s crumbling caliphate falls upon Egypt", The Arab Weekly, 4, November 26

- Emam, Amr, (2017), "After mosque attack, Sinai more dangerous", The Arab Weekly, 4, November 26

- Lister, Tim, (2017), "Why the massacre of Muslims in Sinai was too extreme for al Qaeda", CNN, Access at: http://edition.cnn.com/2017/11/27/middleeast/egypt-sinai-attack-isis-al-qaeda/index.html

- Menachem, Yoni Ben, (2017), "The “Black Friday” Massacre in the Sinai Mosque", Jerusalem Center for Public Affairs, 26 Nov, Access at: http://jcpa.org/black-friday-massacre-sinai-mosque/

-Milton-Edwards, Beverley, (2017), "Egypt mosque attack: new level of horror in decades-long struggle to control Sinai", Brookings, Access at:https://www.brookings.edu/opinions/egypt-mosque-attack-new-level-of-horror-in-decades-long-struggle-to-control-sinai

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.