1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

3 مهر 1396 ساعت 21:02 شماره مسلسل: ۱۱۰۰۳۸۴

آسیب‌شناسی ارزیابی اثرات زیست‌محیطیِ طرح‌های عمرانی و توسعه‌ای

آسیب‌شناسی ارزیابی اثرات زیست‌محیطیِ طرح‌های عمرانی و توسعه‌ای

از سال 1373 ارزیابی پروژه‌های توسعه‌ای، صنعتی جنبه قانونی به خود گرفت. در این مسیر، ضعف‌ها و چالش‌هایی وجود دارد و ضرورت توانمندسازی نظام ارزیابی در تمام سطوح و رفع چالش‌های پیش روی آن بر کسی پوشیده نیست.

همگام با توسعه کشورها و افزایش فعالیت‌های اقتصادی، عمرانی و صنعتی به‌منظور رفع معضلات بیکاری و افزایش درآمد سرانه کشورها، آثار و پیامدهای نامطلوب برنامه‌های مخرب بر اجزای محیط‌زیست و محیط پیرامون نمایان شد که موجبات تدوین روش‌ها و متدولوژی‌های متعدد ارزیابی اثرات محیط‌زیستی را به وجود آورده است.

کشور ما ایران نیز از این قاعده مستثنا نبوده و از سال 1373 ارزیابی پروژه‌های توسعه‌ای، صنعتی جنبه قانونی به خود گرفت. در این مسیر، ضعف‌ها و چالش‌هایی وجود دارد و ضرورت توانمندسازی نظام ارزیابی در تمام سطوح و رفع چالش‌های پیش روی آن بر کسی پوشیده نیست.

آنچه در دهه‌های اخیر شاهد آن بوده‌ایم بروز تغییرات اقلیمی عظیمی است که در کره زمین در حال وقوع است و سبب تحمیل مشکلات زیست‌محیطی فراوانی در سطح گسترده جهانی در اثر فعالیت‌های جاه‌طلبانه انسانی به محیط‌زیست شده است، در این میان انسان به آثار تخریبی عملکرد خود بر محیط‌زیست آگاه شده و پس از آن دولت‌ها و مسئولین کشورها تصمیم گرفته‌اند قوانینی وضع نمایند که با اجرای صحیح این قوانین از مشکلات ناشی از طرح‌های توسعه‌ای ، اقتصادی و صنعتی کاسته شود و به‌نوعی از تعادل و پایداری در زمینه مدیریت محیط‌زیست برسند. اینجاست که ارزیابی اثرات زیست‌محیطی به‌عنوان یک روش کارآمد با شناسایی توأمان محیط، آثار و پیامدهای ناشی از فعالیت‌های یک طرح یا پروژه بر اجزای محیط‌زیست، نقشی اساسی بر خود گرفته و نتایج حاصل از آن راهکارهایی برای ارتقای سازگاری و دستیابی به اهداف توسعه پایدار فراهم می‌کند.

در برخی موارد، حتی اگر سازمان حفاظت محیط‌زیست مخالفت خود را از نظر ارزیابی زیست‌محیطی اعلام کند، باز هم ملزم به صدور مجوز می‌شود.

در کشور ما، تقریباً در چند دهه‌ای که از کاربرد و روش‌های ارزیابی اثرات زیست‌محیطی به‌عنوان یک ابزار برنامه‌ریزی در دسترس مدیران و تصمیم گیران برای اجرای پروژه‌ها می‌گذرد همواره سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان تنها مرجع تأیید یا عدم‌تأیید این ارزیابی‌ها با چالش‌هایی روبرو بوده و موجبات دستیابی به اهداف کامل و جامع ارزیابی تاکنون فراهم نشده است .

مشکلات پیش رو عبارت‌اند از: کمبود اطلاعات پایه و معتبر محیط‌زیستی، عدم استقلال و رتبه‌بندی مشاوران برای تهیه گزارش‌های طرح‌ها و همچنین عدم ارائه گزارش‌های جامع و واقع‌بینانه از طرف آنان ، عدم آشنایی کامل مجریان پروژه‌ای عظیم و بزرگ اقتصادی‌صنعتی به وضعیت محیط‌زیست پیرامونی آن‌ها و همچنین اظهارنظرهای غیرکارشناسی و منطبق با نگاه‌های محدود استانی و منطقه‌ای، تأثیرات اهرم‌های سیاسی، عدم وجود برنامه‌های مدون برای نظارت و پایش محیط‌زیستی از پروژه‌های دارای مجوز زیست‌محیطی، عدم وجود شیوه‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های تخصصی برای انواع پروژه‌های مشمول ارزیابی زیست‌محیطی و همچنین ضعف قوانین ناظر بر حسن اجرای طرح‌ها و عدم دخیل نمودن درست نظرات مردمی منطقه در فرایند ارزیابی اثرات زیست‌محیطی پروژه‌های عظیم. یک مشکل دیگر، شروع عملیات عمرانی پروژه‌هایی است که به دلیل اصرار دستگاه‌های دولتی و بدون طی فرایند قانونی و اخذ مجوزهای زیست‌محیطی، موجب ایجاد مشکلات برای تصمیم‌گیران و بروز معضلات زیست‌محیطی در آینده خواهند شد و از همه مهم‌تر عدم توازن در حق رأی اعضای کارگروه کمیته ماده 2 در جهت منافع محیط‌زیستی ذی‌نفعان است که در صورت موافقت دو عضو کارگروه که از نمایندگان دستگاه‌های دولتی هستند و از اخذ مجوز زیست‌محیطی اجرای پروژه‌ها منتفع می‌شوند. حتی اگر سازمان حفاظت محیط‌زیست مخالفت خود را از نظر ارزیابی زیست‌محیطی اعلام کند، باز هم ملزم به صدور مجوز می‌شود و لذا ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و فرایند صدور مجوز زیست‌محیطی در سازمان متولی (سازمان حفاظت محیط‌زیست)، خالی از ضعف و اشکال نیست .

مطالعه تطبیقی گزارش‌های ارزیابی واصله به سازمان حفاظت محیط‌زیست حاکی از آن است که اطلاعات ارائه‌شده در گزارش‌های ارزیابی از کیفیت کمی برخوردار بوده و بیشتر در جهت همسو نمودن مطالعات ارزیابی برای تأمین منافع کارفرمایان و مجریان پروژه‌های عظیم تهیه می‌شود که این امر از ضمانت اجرایی پروژه‌ها در راستای اهداف محیط‌زیست کاسته و نتایج تخریب منابع طبیعی و محیط‌زیست در محدوده پروژه‌ها را به همراه داشته و موجبات تنزیل شاخص‌های توسعه پایدار را فراهم می‌کند. از این رو به‌منظور برون‌رفت از این وضعیت و کاهش معضلات و هدایت پیامدهای منفی ارزیابی اثرات زیست‌محیطی به سمت‌وسوی توسعه پایدار ، ضرورت تغییر و برطرف نمودن این چالش‌ها احساس می‌شود. بنابراین سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌بایست در راستای دستیابی به اهداف سازمانی که همانا حفظ منابع طبیعی و محیط‌زیست و پیشگیری از تخریب آن است و برای اخذ نتیجه مطلوب از ارزیابی‌های صورت گرفته برای پروژه‌های بزرگ ، اقداماتی به دور از نگاه‌های تعصبی و دستگاهی را در دستور کار خود قرار دهد:

گزارش‌های ارزیابی عمدتاً در جهت تأمین منافع کارفرمایان و مجریان پروژه‌های عظیم است.

1- تقویت قوانین و ضوابط زیست‌محیطی بازدارنده از طریق مجلس شورای اسلامی .

2- به دلیل ضعف در قوانین جهت نظارت بر حسن اجرای طرح‌ها برای هموارسازی مسیر دستیابی به اهداف ارزیابی صحیح زیست‌محیطی بازنگری و اصلاح آیین‌نامه ارزیابی زیست‌محیطی در هیئت دولت برای درج جرائم زیست‌محیطی سختگیرانه که موجبات کاهش تخریب‌ها را به دنبال داشته باشد ضروری است.

3- اطلاع‌رسانی و سهولت دستیابی مجریان و ذی‌نفعان به قوانین ارزیابی اثرات محیط‌زیست .

4- بهره‌گیری از تجربه‌های عدم وجود نگرش سیستمی و آگاهی از ارزش منابع طبیعی و محیط‌زیست در بین مسئولین که موجبات پافشاری غیرکارشناسی برای اجرای پروژه‌های مخرب محیط‌زیست همچون احداث سد گتوند را به دنبال داشت و انجام اقدام بایسته برای آموزش و تغییر نگرش سیاست‌گذاران و تصمیم گیران کشور و ارتقای سطح دانش زیست‌محیطی آنان .

5- ایجاد مراکز جمع‌آوری داده‌های پایه محیط‌زیست با همکاری سازمان‌ها و دستگاه‌های دولتی برای بهره‌مندی از آن مطالعات در ارزیابی و آمایش سرزمین بطوریکه با اشراف کامل بر محیط‌زیست منطقه تدوین شده باشد .

6- ایجاد سامانه متمرکز رتبه‌بندی مشاوران ارزیابی اثرات محیط‌زیست پروژه‌ها و سروسامان دادن به وضعیت آنان .

7- معرفی قانونی و سیستماتیک مشاوران با توجه به نوع پروژه‌ها به کارفرمایان طی فرایندهایی که با واریز حق‌الزحمه مشاوره به صندوق ملی محیط‌زیست، موجبات استقلال آنان را فراهم آورد.

8- تشکیل کارگروه‌های تدوین دستورالعمل‌ها، شیوه‌نامه‌ها و آئین‌نامه‌های خاص برای انواع طرح‌ها و پروژه‌های مشمول ارزیابی با همکاری سایر دستگاه‌های دولتی و ذی‌نفعان.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.