1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اقتصادی
  4. >
  5. كشاورزی

نوع مطلب: یافته‌های‌ پژوهشی سیاستی

22 شهریور 1396 ساعت 10:14 شماره مسلسل: 1100378

رهیافتی برای دستیابی به توسعه پایدار

پیوند آب، غذا و انرژی

پیوند آب، غذا و انرژی

رویکرد پیوند آب، انرژی و غذا یک چشم‌انداز کلی از پایداری است که تلاش می‌کند تا تعادل میان اهداف مختلف، منافع و نیازهای مردم و محیط‌زیست را بر اساس کمی‌سازی روابط آب، انرژی و غذا از طریق مدل‌سازی‌های کیفی و کمی و همچنین پیشبرد تحقیقات برای مدل‌سازی یکپارچه و مدیریت برای ارائه استراتژی‌های مهم توسعه پایدار در جهان پویا و پیچیده امروز را برقرار سازد.

چکیده

با افزایش جمعیت رو به رشد جهان تأمین آب غذا و انرژی یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش رو خواهد بود. کشاورزی به‌عنوان مهم‌ترین بخش تولیدکننده مواد غذایی نه‌تنها مصرف‌کننده آب و انرژی است بلکه مهم‌ترین عرضه‌کننده انرژی نیز محسوب می‌شود. در نتیجه باید تعادل و توازنی بین جریان برداشت و بهره‌برداری از منابع تولید و میزان تولید محصولات کشاورزی ایجاد شود. بر اساس اهداف هزاره سوم سازمان ملل دستیابی به توسعه پایدار درازمدت جوامع انسانی و تضمین فراهمی غذا، آب و انرژی به منظور پایداری برای نسل‌های آینده در دستور کار این سازمان قرار دارد. در راستای عملیاتی کردن این اهداف محققان چارچوب‌ها و رهیافت‌های میان‌رشته‌ای و تخصصی متعددی را برای دستیابی به‌نوعی توازن و تعادل پویا و بهینه در تولید و مصرف منابع ارائه کرده‌اند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها پیوند آب، انرژی و غذا است. رویکرد پیوند آب، انرژی و غذا یک چشم‌انداز کلی از پایداری است که تلاش می‌کند تا تعادل میان اهداف مختلف، منافع و نیازهای مردم و محیط‌زیست را بر اساس کمی‌سازی روابط آب، انرژی و غذا از طریق مدل‌سازی‌های کیفی و کمی و همچنین پیشبرد تحقیقات برای مدل‌سازی یکپارچه و مدیریت برای ارائه استراتژی‌های مهم توسعه پایدار در جهان پویا و پیچیده امروز را برقرار سازد. نظر به وجود بحران‌های محیط‌زیستی و آبی که امنیت غذایی و انرژی کشور را به مخاطره انداخته است؛ مدیریت پیوند آب، انرژی و غذا با توجه به نیازها و مشارکت تمام ذینفعان می‌تواند این تغییرات را کنترل و تعادلی در بخشهای مختلف ایجاد کند.

واژگان کلیدی

پیوند آب، انرژی و غذا، مدل‌سازی یکپارچه، توسعه پایدار، امنیت غذایی

مقدمه

بخش کشاورزی به‌عنوان مهم‌ترین بخش تولیدکننده مواد غذایی کشور نه‌تنها مصرف‌کننده انرژی است بلکه مهم‌ترین عرضه‌کننده انرژی نیز محسوب می‌رود. نظر به اینکه بخش کشاورزی ازیک‌طرف با محدودیت منابع تولید روبه‌رو بوده و از سوی دیگر تأمین‌کننده امنیت غذایی جمعیت در حال رشد است، باید تعادل و توازنی بین جریان برداشت و بهره‌برداری از منابع تولید و میزان تولید محصولات کشاورزی ایجاد شود. درواقع روند استفاده از منابع تولید باید به شکل پایدار و در راستای توسعه پایدار باشد. توسعه پایدار بر اساس تعریف در سال 1992 در «کنفرانس زمین» عبارت است از «رفع نیازهای نسل حاضر بدون مصالحه با نسل‌های آینده در راستای تأمین نیازهایشان». طبق برآوردهای فائو، بخش کشاورزی برای تأمین نیاز افزایش جمعیت تا سال 2050 باید تولیدات خود را تا 60 درصد افزایش دهد. همچنین بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (2010 IEA,) مقدار مصرف انرژی تا سال 2035 حدود 50 درصد افزایش خواهد یافت. همچنین بر اساس پیش‌بینی‌های فائو تا سال 2050 حدود 10 درصد مصرف آب آبیاری افزایش خواهد داشت. درنتیجه با رشد تقاضا رقابت بر سر منابع نیز افزایش خواهد یافت. تضمین فراهمی

آب، انرژی و امنیت غذایی عناصر کلیدی کانونی برای کاهش فقر با تضمین منابع کافی برای حفظ و بهبود معیشت از راه عادلانه است.

آب، غذا و انرژی و امنیت هر سه بخش بدون کاهش منابع طبیعی به‌عنوان یک چالش بزرگ در منطقه آسیا شناخته می‌شود. بدین‌جهت از سال 2015 به بعد سازمان ملل متحد مجموعه‌ای از اهداف را موسوم به SDGs باهدف دستیابی به توسعه پایدار درازمدت جوامع انسانی و تضمین فراهمی غذا، آب و انرژی به منظور پایداری برای نسل‌های آینده در دستور کار خود قرار داد (,UN 2015). در راستای عملیاتی کردن این اهداف محققان چارچوب‌های و رهیافت‌های میان‌رشته‌ای و تخصصی متعددی را برای دستیابی به‌نوعی توازن و تعادل پویا و بهینه در تولید و مصرف منابع ارائه کرده‌اند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها همبسته یا پیوند آب، انرژی و غذا است (شکل 1). بر اساس این رهیافت آب، انرژی و امنیت غذایی عناصر کلیدی کانونی برای کاهش فقر با تضمین منابع کافی برای حفظ و بهبود معیشت از راه عادلانه است؛ که به‌طور هم‌زمان، حفظ اکوسیستم برای حفظ محیط‌های طبیعی سالم و بهره‌برداری از اکوسیستم را از طریق تأمین ارائه خدمات به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم برای امرار معاش لازم و ضروری میداند (MEA، 2005). نظر به وجود بحران‌های محیط‌زیستی و آبی که امنیت غذایی و انرژی کشور را به مخاطره انداخته است. می‌توان استنباط کرد که این رهیافت می‌تواند رهنمودی برای سیاست‌گذاری توسعه پایدار در کشور باشد. بر این اساس، در ادامه ضمن تبیین وضعیت موجود مؤلفه‌های این رهیافت، به بیان ضرورت توجه به این رهیافت به‌عنوان یک استراتژی مناسب سیاستگذاری برای توسعه پایدار پرداخته خواهد شد.

شکل 1: رابطه پویا بین بخش‌های آب، انرژی و مواد غذایی

وضعیت منابع آبی، انرژی و غذایی

بنا به روایت سومین گزارش بحران آب اساساً بحران حکمرانی است و جوامع برای چگونگی حکمرانی کاراتر آب با چالش‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی روبه‌رو هستند (توسعه جهانی آب سازمان ملل ،2009). حکمرانی آب، انرژی و غذا همان رفتار کنترل‌کننده‌ای است که از طریق اقدامات مدیریتی و یا با وضع مقررات مطلوب در طیف وسیعی از سیستم‌های سیاسی، اجتماعی، زیست‌محیطی، اقتصادی و اداری به کار گرفته می‌شود و نهایتاً منجر به تنظیم «تخصیص» و بهبود شرایط «بهره‌برداری» از سه مؤلفه بالا می‌گردد. حکمرانی خوب می‌تواند به‌عنوان یک ابزار ضروری برای توسعه پایدار در بخش انرژی، ظرفیت‌های کشورهای در حال توسعه را برای جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی جذب کند و سبب توسعه اقتصادی شود (آژانس بین‌المللی توسعه USAID,). موضوع حکمرانی در بخش انرژی از سه جنبه توانمندسازی ساختارها، ترتیب نهادها و فرآیند هماهنگی، مورد مطالعه آژانس بین‌المللی انرژی قرار گرفته است .(IEA. 2010) هر کدام از سه بخش اشاره‌شده شامل زیر بخش‌هایی هستند که مفهوم حکمرانی را در حوزه انرژی دربر می‌گیرند. با توجه به تقابل شکل موجود توسعه با پایداری منابع طبیعی، به‌ویژه منابع آب - انرژی و ابعاد گسترده آن در اغلب کشورهای جهان، ازجمله ایران، اصلاح یا بازسازی نظام حکمرانی در اغلب کشورها برای رفع این تقابل به‌عنوان راه‌حل اساسی و ریشه‌ای برای برون‌رفت از بحران پیش روی مدیران و سیاست‌گذاران ضروری است. در این رابطه رهیافت پیوند آب، انرژی و غذا با عنوان مفهوم نوین و نوظهور سعی در بیان پیچیدگی‌ها و وابستگی‌های سیستم‌های منابع جهانی برای ما دارد. در این رهیافت نوظهور بحث امنیت آبی با امنیت انرژی عجین است که به در دسترس بودن مستمر انرژی به ‌صورت فیزیکی باقیمت مقرون‌به‌صرفه و احترام به نگرانی‌های محیط‌زیستی اتلاق می‌شود. بر این اساس می­توان نتیجه گرفت که بخش زیادی از حکمرانی نامناسب، به نبود رابطه­ای پویا و دینامیک بین میزان، نحوه و روش استفاده از آب در تولید غذا و تولید غذا با انرژی بسیار مرتبط است. از این رو بیش از پیش به مکانیسم و رهیافتی برای دستیابی به این پویایی نیاز است.

ضرورت پیوند آب، غذا و انرژی

بر اساس تعریف (Grey and Sadoff, 2007) امنیت آب عبارت است از «یک کمیت و کیفیت قابل‌قبول از آب برای سلامت، معیشت، تولید قابل‌قبول و اکوسیستم همراه با سطح مور قبولی از خطرات آب برای مردم، محیط‌زیست و اقتصاد» در حالت ایدئال، تخصیص آب بایستی از نظر اقتصادی، کارآمد و از نظر فنی، عملی و همچنین ازنظر اجتماعی، عادلانه باشد. مجمع جهانی اقتصاد مشکل امنیت آب، غذا و انرژی را بدین‌صورت بیان می‌کند که سرعت‌بالای افزایش جمعیت و رشد اقتصادی باعث فشارهای غیرقابل‌تحمل بر منابع است. تقاضا برای آب انرژی و مواد غذایی انتظار می‌رود 30 تا 50% در دو دهه آینده افزایش یابد، درحالی‌که نابرابری‌های اقتصادی و تشویق به پاسخ کوتاه‌مدت در تولید و مصرف باعث تضعیف در پایداری درازمدت می‌رود. کمبود منابع می‌تواند بی‌ثباتی اجتماعی و سیاسی، درگیری ژئوپلیتیک و آسیب‌های زیست‌محیطی جبران‌ناپذیری به وجود آورد. تمرکز بر روی یکی از بخش‌های ارتباط آب، انرژی و مواد غذایی بدون در نظر گرفتن روابط بین آن‌ها خطرات جدی و عواقب ناخواسته را متحمل خواهد شد (World Economic, 2011; hoff, 2011). مفهوم آب انرژی مواد غذایی (WEF) در جامعه بین‌المللی در پاسخ به تغییرات آب‌وهوا و تغییرات اجتماعی از جمله رشد جمعیت، جهانی‌شدن، رشد اقتصادی، شهرنشینی رشد نابرابری و نارضایتی اجتماعی پدید آمده است (Hoff, 2011). رویکرد پیوند آب، انرژی و غذا یک چشم‌انداز کلی از پایداری است که تلاش می‌کند تا تعادل میان اهداف مختلف، منافع و نیازهای مردم و محیط‌زیست برقرار سازد.

مدلهای ارزیابی پیوند آب، انرژی و غذا

برای محاسبه ردپای پیوند آب، انرژی و غذا دو روش اصلی به‌طور گسترده موجود است این روش¬ها به ترتیب روش پایین به بالا و بالا به پایین نام دارند (Böhringer and Rutherford2008, ). روش پایین به بالا کمیت ردپای منابع از محصولات و همچنین تجزیه‌وتحلیل فرآیندهای کلیدی را برای کاهش ردپای محصولات حیاتی مدنظر قرار می‌دهد. بااین‌حال، رویکرد مبتنی بر پردازش پایین به بالا، بین کاربران متوسط و نهایی ازلحاظ مصرف آب تشخیص قائل نیست؛ بنابراین، نمی‌تواند توضیح جامعی از زنجیره‌های عرضه بیان کند. (Feng et al, 2011). همچنین مدل‌های انرژی پایین به بالا، نماینده توازن جزئی در بخش انرژی هستند. این مدل‌ها با جایگزینی حامل‌های انرژی در سطوح اولیه و نهایی انرژی به‌منظور فرآیند جایگزینی یا بهبود کارایی سیستم مورداستفاده قرار می‌گیرند. (Böhringer and , Rutherford2008). رویکرد پایین به بالا، با برآورد ردپای آب از طریق محاسبه محتوای آب مجازی کالاها و خدمات بازرگانی بین‌المللی به‌وسیله پردازش دقیق داده‌ها از محبوب‌ترین روش‌های مطالعات ردیابی آب است. در مقابل،

بحران آب اساساً بحران حکمرانی است و جوامع برای چگونگی حکمرانی کاراتر آب با چالش‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی روبه‌رو هستند.

رویکرد بالا به پایین از روش «تصویر بزرگ » با مدل‌سازی سهم منابع و جریان سیستم آب، انرژی و غذا در یک سیستم اقتصادی استفاده می‌کند؛ درواقع با مدل‌سازی جریان مواد و شکستن آن‌ها به واحدهای کوچک‌تر به پتانسیل کاهش رد پای پیوند آب، انرژی و غذا کمک می‌کند. مدل‌های بالا به پایین، یک دیدگاه اقتصادی را با توجه به آشفتگی بازار اولیه، نقاط ضعف مالی و تأثیرات درآمدی بر عوامل مختلف اقتصادی مانند خانوارها یا دولت‌ها اتخاذ می‌کنند. مدل‌های بالا به پایین معمولاً جزئیات دقیق در مورد گزینه‌های تکنولوژیکی فعلی و آینده را در نظر می‌گیرند؛ بنابراین دو روش بالا تمایل به واگرایی نسبت به هم دارند یکی از بالا به پایین و در سطح کلان و ملی و دیگر روش در سطح مطالعات کوچک‌تر و محصولات خاصی استفاده می‌شود. شایان‌ذکر است روش‌های پایین به بالا و بالا به پایین دارای نقاط قوت و محدودیت‌های خاص خود در برآورد مطالعات مختلف عملکردی هستند به‌طوری‌که شکاف بین برخی نتایج درزمینهٔ امنیت غذایی و آب در بعضی مواقع به 48 درصد هم می‌رسد (Feng et al, 2011).

شکل 2: رهیافت فائو در پیوند آب، انرژی و غذا

نتیجه‌گیری

همبستگی ذاتی از سه بخش، نیازمند همکاری و اعتقاد ذینفعان در بخش‌های دولتی و خصوصی به مدل و مدیریت مسائل پایداری به شیوه‌ای نظام‌مند و جامع است. بر این اساس یکی از راهبردهای پیشنهادی توسعه نهادی برای سیاست‌گذاری و گفتمان بخش‌های مختلف درگیر در این همبسته برای دستیابی به اجماع و اساس مشترک است. در این بین وزارتخانه‌های نیرو، کشاورزی و صنعت، معدن و تجارت نقش اصلی را در این میان ایفا می‌کنند. هماهنگی بین سه بخش معاونت برنامه‌ریزی و اقتصادی، معاونت امور آب و معاونت امور برق و انرژی وزارت نیرو و درگیر شدن دفتر برنامه‌ریزی راهبردی و تلفیقی به منظور تدوین طرح‌های توسعه‌ای و ساماندهی به امور مربوط و همچنین هماهنگی با معاون امور آب‌وخاک به منظور بهبود بهره‌وری آب و ساماندهی مصرف آب در بخش کشاورزی لازم به نظر می‌رسد. پایش تولید مواد غذایی و نظارت بر صنایع کشور نیز به منظور استفاده بهینه از انرژی و منابع آب کشور باید مد توجه قرار بگیرد. توسعه صنایع کشور بر اساس اقتصاد محیط‌زیستی و کالای پاک نیز مؤثر است. مجلس شورای اسلامی با تدوین قوانین بالادستی در زمینه توسعه صنایع، استفاده از منابع انرژی و آبی و همچنین هماهنگی بین ارگان‌های مسئول و تعیین نقش هر نهاد در رسیدن به توسعه پایدار نقش بسیار مهمی دارد.

بازیگران مربوط

سازمان‌ها

عملکردها

وزارتخانه‌ها

وزارت نیرو

وزارت کشاورزی

وزارت صنعت و معدن و تجارت

مجری طرح‌های آب و برق کشور

مجری بخش کشاورزی و بهبود امور آب‌وخاک

تولید مواد غذایی و همچنین نظارت بر اقدامات صنعتی و سازگار با محیط‌زیست

سایر نهادهای درگیر در فرآیند تصمیم و اجرا

وزارت اقتصاد

وزارت بهداشت

سازمان حفاظت محیط‌زیست

مجلس شورای اسلامی

تأمین مالی و بودجه

توجه به کیفیت آب و ایمنی مواد غذایی

حفظ منابع طبیعی

قانون‌گذاری در زمینه آب، انرژی و امنیت غذایی کشور بر اساس توسعه پایدار

مراکز علمی و سمن‌ها

دانشگاه‌های مرتبط با کشاورزی و محیط‌زیست

انجمن‌های علمی فعال

شرکت‌های دانش‌بنیان

سازمان‌های مردم‌نهاد

آموزش عمومی

ارائه طرح و پیشنهاد‌ها

درگیر شدن در بخش اجرا

جذب سرمایه

منابع

  • Böhringer, C; Rutherford, T.F. Combining bottom-up and top-down. Energy Econ. 2008, 30, 574–596.
  • Endo, A, Burnett, K, Orencio, P. M, Kumazawa, T, Wada, C. A, Ishii, A, & Taniguchi, M. (2015). Methods of the water-energy-food nexus. Water, 7(10), 5806-5830.
  • Energy-Smart Food at FAO: An Overview; Food and Agriculture Organization of the United Nations: Rome, Italy, 2012.
  • FAO. 2011b. Energy-smart food for people and climate. Issue Paper. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
  • Feng, K; Chapagain, A; Suh, S; Pfister, S; Hubacek, K. Comparison of bottom-up and top-down approaches to calculating the water footprints of nations. Econ. Syst. Res. 2011, 23, 371–385.
  • Flessa, H; Ruser, R; Dörsch, P; Kamp, T; Jimenez, M.A; Munch, J.C; Beese, F. Integrated evaluation of greenhouse gas emissions (CO2, CH4, N2O) from two farming systems in southern germany. Agric. Ecosyst. Environ. 2002, 91, 175–189.
  • HlPE, 2015. Water for Food Security and Nutrition. A Report by the High Level Panel of Experts on Food Security and Nutrition of the Committee on World Food Security. HPLE Report No. 9. Rome.
  • Hoff, H. (2011). Understanding the nexus (Background paper for the Bonn2011 Nexus Conference).
  • IEA. 2010. World Energy Outlook 2010. Paris: OECD/ International Energy Agency
  • MEA (Millennium Ecosystem Assessment), 2005. Ecosystems and Human Well- Being. World Resources Institute, Washington, DC.
  • Sadoff, C. W, Hall, J. W, Grey, D, Aerts, J. C. J. H, Ait-Kadi, M, Brown, C, Cox, A, Dadson, S, Garrick, D, Kelman, J, McCornick, P, Ringler, C, Rosegrant, M, Whittington, D. and Wiberg, D. 2015. Securing Water, Sustaining Growth: Report of the GWP/OECD Task Force on Water Security and Sustainable Growth. UK, University of Oxford. http://www.water.ox.ac. uk/wp-content/uploads/2015/04/SCHOOL-OF-GEOGRAPHY-SECURING-WATER-SUSTAINING-GROWTH-DOWNLOADABLE. Pdf
  • Summit, E. (1992). Agenda 21. The United Nations programme for action from Rio. (United States Congress, 1990. Food, Agriculture, Conservation, and Trade Act of 1990, Public Law 101-624. Title XVI, Subtitle A, Section 1603. Washington,DC: US Government)
  • The State of the World’s Land and Water Resources for Food and Agriculture; The Food and Agriculture Organization of the United Nations: Rome, Italy, 2011.
  • World Economic Forum WEF. (2011) Global risks 2011. 6th Edition. World Economic Forum, Cologne/Geneva
استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

مطالب مرتبط

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.