1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. توسعه پایدار

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

16 مرداد 1396 ساعت 18:34 شماره مسلسل: ۱۱۰۰۳۶۱

سواد محیط‌زیستی: حلقه گمشده توسعه

سواد محیط‌زیستی: حلقه گمشده توسعه

سواد محیط‌زیستی را میتوان ظرفیت فهم و درک سلامت نسبی نظام‌های محیط‌‌زیستی و اقدام مناسب برای حفظ، بازیابی و یا بهبود سلامت این نظام‌ها تعریف کرد. سواد محیط‌زیستی درک روابط میان نظام‌های طبیعی و نظام‌های اجتماعی انسان است.

قرن بیست‌ویکم را قرن دانایی دانستهاند. قرنی که از صنعتی‌بودن به فراصنعتی‌شدن رو آورده و در آن، اطلاعات، دانش و آگاهی، اساسیترین دارایی ملتها و جوامع بشر به شمار میآیند. با رشد و گسترش فناوری اطلاعات و کوتاهتر شدن چرخه اقتصاد، داراییهای ناملموس بهویژه علم و دانایی از اهمیت بسیار برخوردار شدهاند. بیتردید، امروزه سلسلهمراتب توسعهیافتگی کشورها، بر مبنا گذر آنها به جامعه دانایی محور و به میزان نقشی که هر یک از آنها در تولید اطلاعات ، جریان سرمایه و مدیریت دانش ایفا میکنند، وابسته است.

در قرن دانایی، محیطزیست ایران با ادعای جامعهای باسواد در وضعیت بحرانی به سر میبرد. جزئیات و بزرگی مسائل و مشکلهای محیطزیست کشور در اسناد دولتی مانند گزارشهای ملی ارزیابی توسعه پایدار کشور، راهبردهای افزایش آگاهی‌های محیطزیستی و گزارش وضعیت محیطزیست و غیره گزارش شده است. اغلب این اسناد و گزارشها دارای بخش آموزشی هستند و ضرورت افزایش آگاهی و آموزش محیطزیست در آنها بهعنوان یکی از مهمترین راهحلهای مسائل و چالش‌های محیطزیستی عنوان شده است. در این اسناد، آموزش محیطزیست به همراه عبارتی همچون قانونگذاری محیط‌زیست، مدیریت پایدار، توسعه پایدار و فعالیتهای خردمندانه بهعنوان چارچوب سیاسی کارآمد برای محافظت و مدیریت محیطزیست آورده شده است.

فرد برخوردار از سواد محیط‌زیستی، دارای هنر حل مسئله، تفکر نقدگرایانه و مهارت‌های تصمیم‌سازی کارآمد برای سنجش تمام جنبه‌های یک مسئله محیط‌زیستی است.

به همین دلیل، هر ملتی نیازمند حصول اطمینان از تمام جنبههای آموزش مادامالعمر شهروندان خویش است، تا به وسیله آن بتواند به اهداف آموزش محیطزیست کارآمد و آموزش برای توسعه پایدار دست یابد. حال سواد محیطزیستی بهعنوان مفهومی مهم، بهعنوان خروجی آموزش محیطزیستی در جهان شناخته میشود که بهتازگی وارد ادبیات سیاسی و محیطزیستی ما شده است. پیش از ورود به بحث لازم است و درک درستی از این مفهوم به دست آورده و اجزای این مفهوم که دارای چارچوب و تعریف خاصی است بهروشنی بیان شود.

سواد محیطزیستی دارای تفاوت اساسی ولی نامحسوسی با آموزش محیطزیست است. آموزش محیطزیست، فرایندمحور است و اهداف محیطزیستی خروجی را مبنا قرار می‌دهد. سواد محیطزیستی را میتوان ظرفیت فهم و درک سلامت نسبی نظامهای محیطزیستی و اقدام مناسب برای حفظ، بازیابی و یا بهبود سلامت این نظامها تعریف کرد. سواد محیطزیستی درک روابط میان نظامهای طبیعی و نظامهای اجتماعی انسان است. بر اساس این تعریف، فردی دارای سواد محیطزیستی است که دارای هنر حل مسئله، تفکر نقدگرایانه و مهارتهای تصمیمسازی کارآمد برای سنجش تمام جنبههای یک مسئله محیطزیستی است. این فرد میتواند رفتار مسئولانهای برای حل مسائل محیطزیستی داشته باشد چراکه مهارتهای شناختی را برای تصمیمات خردمندانه را به دست آورده است.

بر همین اساس، در منابع مختلف، چهار جزء دانش، مهارت، تمایل و رفتار را برای سواد محیطزیستی برشمردهاند. سواد محیطزیستی مبتنی بر مدلهای بومشناختی و توانایی درک نظامهای طبیعی است بهنحویکه منجر به انجام کارهایی میشود که حفاظت، بهسازی و اصلاح نظامهای طبیعی را در پی دارد. سواد محیطزیستی دارای شش بخش دانش بومشناختی، دانش اجتماعی-سیاسی، دانش مسائل محیطزیستی، تمایل (احساس)، مهارتهای شناختی و رفتار مسئولانه محیطزیستی است.

دانش بومشناختی، دانش مفاهیم اصلی بومشناختی است، که به درک و فهم سازوکارهای نظامهای طبیعی منجر شده و کنشگاههای نظامهای طبیعی و نظامهای اجتماعی را مشخص میسازد. دانش اجتماعی-سیاسی، به درک رابطه بین اعتقادات، نظامهای سیاسی و ارزشهای محیطزیستی در فرهنگهای مختلف میپردازد. که شامل درک فعالیتهای فرهنگی انسانی (بهعنوانمثال، اعتقادات، اقتصاد، سیاست، اجتماع و غیره) می‌شود که از جنبه نظر بومشناختی محیطزیست را تحت تأثیر قرار میدهد.

دانش مسائل محیطزیستی، به درک مسائل محیطزیستی در نتیجه تعاملات انسان با محیطزیست میپردازد. که در این حیطه، دانش مسائل محیطزیستی دربردارنده راهحلهای جایگزین برای مسائل مربوط به محیطزیست و مسائل آن می‌شود. رفتارهای شناختی، دربردارنده توانایی تجزیهوتحلیل، سنتز و ارزیابی اطلاعات مربوط به مسائل محیطزیستی است و شامل ارزیابی مسائل بر مبنای شواهد و ارزشهای فردی میشود. این بخش از سواد محیطزیستی همچنین شامل تواناییهای ضروری برای انتخاب رفتار مناسب، خلق، ارزیابی و اجرای یک نقشه راه میشود. تمایل (احساس)، عاملی است که در افراد این اجازه را به آنها میدهد که موضوعات محیطزیستی را در سطح درون فردی منعکس کند و بر مبنای آن در رابطه با یک مسئله واکنش مناسب را نشان دهد.

رفتار مسئولانه محیط‌زیستی، پیش فرضی است که در آن فرد دارای مسئولیت فردی است و شامل عمل و مشارکتی میشود که منجر به حل مسئله و رفع یک مشکل محیطزیستی شود. طبقهبندیهایی که برای رفتار مسئولانه محیطزیستی انجام شده است، دربرگیرنده رفتار مصرفکننده، مدیریت بوم‌شناختی، رفتار سیاسی و رفتار قانونی است.

امروز که در آستانه شروع به کار دولت دوازدهم هستیم، ما ایرانیان انتظار داریم که در انتخاب وزیران، شهرداران و تصمیم‌گیران امر تحول اساسی صورت گیرد و در شیوه برخورد با مسائل محیطزیست شاهد دگرگونیهای بنیادین باشیم و بهجای ادامه شیوه رایج و متداول در برخورد با مسائل و موضوعات محیطزیستی (شیوهای که پیشرفتهای مقطعی، اما پسرفتهای فراوان به بار آورده است) شیوهای نویدبخش برای حل موفقیتآمیز و دیرپای مشکلات زیستمحیطی در دستور کار خود قرار دهند، بهنحویکه نگاه مدیریتی ما بهجای مقابله و مداخله به همکاری و تنظیم‌گری در بومسازگانهای این مرزوبوم تغییر یابد. اگر مردم و بهویژه مسئولان امر نظر خود را نسبت به محیطزیست تغییر ندهند چیزی از این کهن بوم و بر نخواهد ماند. فقر آموزشهای محیطزیستی در ایران، بالأخص آموزشهایی که منجر به سواد محیطزیستی شود باعث شده است که مدیران، سیاستگذاران، تصمیمسازان ما با سعی و خطا برنامههای شبهتوسعهای خود را پیش ببرند.

علاوه بر نکات گفته شده، میبایست نقشه‌راهی برای سواد محیطزیستی با همکاری سازمان حفاظت محیطزیست، وزارت علوم و آموزشوپرورش تدوین شود که دارای برنامههای آموزشی مناسب، توسعه حرفهای، چارچوبهای آموزشی و روشهای ارزیابی باشد تا بتوان بهواسطه آن بتوان جامعهای باسواد محیطزیستی در ایران متصور بود. به امید آن روز که تمامی تصمیم سازان ایران دارای دانش بومشناختی برای درک رابطه بین انسان و محیطزیست، دانش اجتماعی-سیاسی برای درک ارتباط متقابل مسائل اجتماعی و سیاسی با محیطزیست، دانش شناخت مسائل محیطزیستی، حس تعلق به سرزمین و مهارت‌های شناختی و رفتار مسئولانه محیطزیستی باشند تا رونق به این کهن بوم و بر برگردد.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.