1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. هوا
  6. >
  7. ریزگردها

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

4 مرداد 1394 ساعت 11:57 شماره مسلسل: 1100126

بررسی همبستگی و ارتباط تثبیت شن با حل معضل ریزگردهای ایران

بررسی همبستگی و ارتباط تثبیت شن با حل معضل ریزگردهای ایران

کانون برداشت بیش از 95 درصد از ریزگردهای ایران خارجی و 5 درصد آن داخلی می‌باشد. از 5 درصد منشاء داخلی وضعیت «تپه‌های ماسه‌ای» در مقایسه با خشک‌شدن تالاب‌ها، دریاچه‌ها و عدم‌پرداخت حقابه سدها سهمی بسیار ناچیز داشته و براساس مطالب و مبانی علمی مطرح شده به هیچ وجه بعنوان منشاء ریزگردها نمی‌تواند مطرح باشد. تثبیت شن‌های روان سال‌هاست بعنوان یکی از برنامه‌های ضروری بیابان‌زدائی انجام شده و در جای خود شایسته توجه می‌باشد اما عنوان نمودن ثثبیت تپه‌های شنی بعنوان یکی از اقدامات علیه ریزگردها درست به نظر نمی‌رسد.


مقدمه

ریزگرد یا گرد و غبار پدیده‌ای ناشی از وقوع فرآیند فرسایش بادی بوده که در علم «فرسایش و حفاظت خاک»‌(Soil erosion and conservation) بصورت کمی و کیفی و به دقت بررسی شده است(رفاهی، 1378). شاید اگر کسی می‌خواست ده سال قبل، در زمینه ریزگرد اهمیت مطلب را بیان نماید مصادیق زیادی بیان می‌نمود ولی با هجوم گسترده ریزگردها به کشورمان و مشکلات عدیده‌ای که بوجود آورده است دیگر این امر نه تنها به پدیده‌ای محسوس مبدل شده بلکه رفع این مشکل به اولویت زندگی روزمره ما تبدیل شده است(افضلی، 1391). ریزگرد، حیات جانداران و از جمله انسان را تهدید نموده و از طرفی در سایه آن فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی را دچار ضرر و زیان ساخته است. در این رهگذر تقریباً می‌توان گفت هیچ یک از مناطق کشور نیست که متأثر از این پدیده نباشد هر چند شدت آن در مناطق مرزی کشور در غرب و جنوب غرب بیشتر می‌باشد و طبیعتاً این مناطق در خط مقدم جبهه اثرات مخرب این پدیده قرار دارند. متأسفانه مناطق داخلی ایران نیز مورد تهدید قرار گرفته است که نمونه بارز آن به طوفان گرد و خاک تهران در 12 خرداد سال 1393 که همراه با خسارات جانی و مالی بود را می‌توان نام برد. این امر شدت‌یافتن تخریب و فعالیت بیشتر کانون‌های داخلی برداشت ریزگرد را نشان داده است. در عرصه تحقیقات تلاش‌هایی درجهت شناسائی منشاء (درویشی بلورانی و همکاران، 1390) و همچنین ارائه راهکارهای مبارزه و پیشگیری(فقیهی‌نیا و همکاران، 1390، حکیمی‌بافقی و افضلی،1390، افضلی، 1391) انجام شده است. اما تنها اقدام محسوس میدانی عبارت بود از تصویب 200 هزار هکتار مالچ‌پاشی که نهایتاً به دلیل گران‌شدن قیمت مالچ نفتی به 75 هزار هکتار تقلیل یافت و آخرین آمار تکمیل شده آن هنوز مشخص نیست(گرشاسبی، 1390). اما نکته اینجاست که پاشیدن مالچ نفتی بر تپه‌های شنی، تا چه میزان می‌تواند بر حل مشکل ریزگرد تاثیر داشته باشد؟ آنچه در ادامه خواهد آمد پاسخی است مبتنی بر اصول علمی که می‌تواند پیش بینی‌کننده نتیجه پاشش مالچ نفتی باشد!

1.حرکت و انتقال ذرات در اثر فرسایش بادی، تابعی از اندازه آنها

از میان سه نوع حرکت ذرات بر اثر فرسایش بادی، یعنی تعلیق‌‌‌[1]، جهش‌[2] و خزش[3]، تعلیق بیشترین تأثیر را در ایجاد ریزگرد دارد. فرسایش بادی شامل سه مرحله برداشت[4]، انتقال[5] و ترسیب[6]می‌باشد. ایجاد ریزگرد نیز مرحله‌ای از برداشت و انتقال ذرات معلق است که این ذرات به دلیل ریز‌بودن فوق‌العاده خود می‌توانند کیلومتر‌ها بالا رفته و همچنین کیلومترها مسافت را طی نموده و بعد با باران و یا به دلیل کاهش انرژی باد در مناطقی دیگر مثل کشور ایران رسوب نمایند. بدیهی است این سه مرحله یعنی برداشت، انتقال و رسوب می‌تواند سه منطقه جغرافیائی مشخص نماید که هر منطقه خصوصیات مشخص و حتی رخساره‌های ژئومورفولوژی مشخصی دارد. بعنوان نمونه تشکیل یا مشاهده تپه‌های ماسه‌ای از مشخصات منطقه رسوب می‌باشد. در علم فرسایش بادی و حفاظت خاک، اولین اولویت در کار مبارزه، منشاء برداشت است. این یک اصل است و حال آنکه کار روی مناطق رسوب بیشتر به منظور کاهش آسیب است نه از بین بردن منشاء آن. فرسایش خاک، یک بیماری اکوسیستمی فرض می‌شود که کار اصولی برای مبارزه با آن باید براساس تشخیص منشاء بیماری یعنی کار در منشاء باشد و هنگامی کار در محل برداشت معنای اصلی خود را می‌یابد که همزمان با آن کار در منشاء شروع شده باشد.

ریزگردها بطور غالب از ذرات بسیار ریز خاک یعنی سیلت و رس و کمی شن ریز تشکیل شده‌اند که به دلیل وزن بسیار کم توانائی آن را دارند تا در صورت مهیابودن سایر شرایط، کیلومترها در هوا معلق مانده و بتوانند مسافت زیادی را بپیمایند(رفاهی، 1378). این ذرات از نظر شیمیائی از فعال‌ترین بخش‌های شیمیائی خاک محسوب می‌شوند که به همین دلیل می‌توانند در منطقه برداشت (مانند اراضی کشورعراق) انواع کاتیون‌ها یا مواد شیمیائی و آلی را به خود جذب و پس از کیلومترها در منطقه رسوب (مانند ایران) برجای بگذارند. همین امر حساسیت موضوع را دوچندان نموده یعنی خطراتی که به لحاظ آلودگی در محل برداشت وجود دارد به منطقه رسوب یعنی ایران منتقل می‌شود، که اینها افزون بر مشکلاتی است که تنفس ذرات ریزگرد بوجود می‌آورد(افضلی، 1391).پس تپه شنی از رخساره‌های منطقه «برداشت» نیست بلکه منطقه «رسوب» است و کار بر روی آن هر چند لازم است ولی کافی نیست و مثال بیماری است که فقط مسکن تب‌بر تجویز می‌شود و به عامل عفونی بیماری که در اینجا برداشت از منطقه برداشت است توجهی نشده است.

2.عدم ارتباط ریزگردها با تپه‌های شنی خوزستان

براساس مطالعات منشاء‌یابی متعدد انجام شده (درویشی بلورانی و همکاران، 1390) براساس مطالعات عکس‌های ماهواره‌ای، آمایش زمینی، ایستگاه‌های هواشناسی سینوپتیک، نقشه‌های خاک‌شناسی و پوشش، دو منشاء عمده خارجی برای ریزگردهای ایران شناسائی شده است. مطالعات بعدی نیز حدوداً همین مطلب را تصدیق می‌نماید. این دو منشاء بیش از 95 درصد منشاء ریزگردها را شامل می‌شوند که عبارتند از: مسیر اصلی و اول مسیر شمال‌غربی (غرب)‌–‌جنوب‌شرقی(شرق)بوده که این مسیر جریان باد، ستون‌های گرد و غبار شکل گرفته در کشورهای عراق و سوریه را به منطقه غرب ایران انتقال می‌دهد. این مسیر را می‌توان مسیر اصلی انتقال گرد و غبار دانست. با رهگیری این مسیر، محدوده ساحل غربی رودخانه فرات و ساحل شرقی رودخانه دجله، بعنوان کانون وقوع گرد و غبار مورد شناسائی قرار گرفت. مسیر دوم مسیر جنوبی‌–‌شمالی می‌باشد که از سواحل جنوبی خلیج‌فارس آغاز شده و به ایران غربی ختم می‌شود. بررسی مسیر دوم نشان‌دهنده آن است که محدوده بیابانی شرق و جنوب شرق عربستان بعنوان محدوده مستعد در ایجاد آن می‌باشند. لذا با توجه به نقشه‌های رهگیری ترسیم شده و شناسائی مسیرهای جابه‌جائی گرد و غبار به غرب ایران می‌توان حدود کلی کانون‌های این پدیده را کشورهای عراق و سوریه به عنوان کانون اصلی و شرق و جنوب‌شرق شبه‌جزیره‌عربستان را بعنوان کانون ثانویه تولید گرد و غبار معرفی نمود(درویشی بلورانی و همکاران، 1390) لازم به ذکر است که منابع داخلی تشدید یا ایجادکننده ریزگردها سهمی کمتر از حدود 5 درصد و یا براساس منابعی دیگر سهم 8 درصدی در ایجاد ریزگردها را دارند اما توجه به آنها نباید فراموش شود. از این منظر نیز به هیچ وجه تثبیت تپه‌های شنی خوزستان راهکاری اساسی برای حل معضل ریزگردها (افضلی،1391) نمی‌باشد.

3. رابطه قطر ذرات حمل شده توسط باد با فاصله حمل(منشاء)، دلیل دیگر عدم ارتباط با حل معضل

فاصله‌ای که ذرات خاک از محل برداشت می‌توانند طی کنند به عوامل مختلفی بستگی دارند که یکی از مهمترین موارد قطر ذرات می‌باشد. بر این اساس فقط ذرات با قطر کمتر از 64 میکرون می‌توانند فواصل بیشتر از 200 کیلومتر را طی کنند. بعنوان مثال لس‌ها در مناطقی از دنیا و از جمله شمال ایران و با منشائی از فواصل بیشتر از صدها کیلومتر از ترکمنستان برجای مانده‌اند. برهمین اساس ذرات بزرگتر از 64 میکرون صرفاً می‌توانند 50 تا 5 کیلومتر از محل برداشت را طی نموده و نمی‌توانند کیلومترها مسیر را طی نموده و بر ایران تاثیر داشته باشند و لذا منشاء تپه‌های ماسه‌ای موجود با ریزگردها تفاوت دارد. قطر ذرات اکثر تپه‌های ماسه‌ای ایران بین 150 تا 250 میکرون می‌باشد برهمین مبنا و براساس تحقیقات متعدد، منشاء آنها نزدیک یا بسیار نزدیک می‌باشد و از 50 کیلومتر فراتر نمی‌رود(احمدی، 1387). لذا تثبیت تپه‌های ماسه‌ای ایران، عراق و غیره به منشاء ریزگرد از هزاران کیلومتر ارتباط ندارد.

نتیجه‌گیری کلی

کانون برداشت بیش از 95 درصد از ریزگردهای ایران خارجی و 5 درصد آن داخلی می‌باشد. از 5 درصد منشاء داخلی وضعیت «تپه‌های ماسه‌ای» در مقایسه با خشک‌شدن تالاب‌ها، دریاچه‌ها و عدم‌پرداخت حقابه سدها سهمی بسیار ناچیز داشته و براساس مطالب و مبانی علمی مطرح شده به هیچ وجه بعنوان منشاء ریزگردها نمی‌تواند مطرح باشد. تثبیت شن‌های روان سال‌هاست بعنوان یکی از برنامه‌های ضروری بیابان‌زدائی انجام شده و در جای خود شایسته توجه می‌باشد اما عنوان نمودن ثثبیت تپه‌های شنی بعنوان یکی از اقدامات علیه ریزگردها درست به نظر نمی‌رسد.

منابع:

1.احمدی، ح.(1387). ئومورفولوژی کاربردی (بیابان، فرسایش بادی(.

2.افضلی، سیدفخرالدین.(1391). بارش غبار، گذر علمی اجمالی بر پدیده ریزگرد در ایران، منشاء، آسیب، علت و راه‌حل. نشریه انجمن مهندسان مشاور استان فارس 14 ،صفحات:.12–14.

3.حکیمی بافقی، سمیه السادات و افضلی, سیدفخرالدین.(1390). اثر مالچ تهیه شده از ضایعات سنگبری بر میزان فرسایش بادی. در اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن. اهواز، صفحات 975–982..

4.درویشی‌بلورانی، علی و نبوی، امید و عزیزی، رسول و دهقانی, م.(1390). تعیین کانون‌های گرد و غبارهای غرب میانی ایران با استفاده از تکنیک سنجش از دور، رهگیری باد و بررسی ویژگی‌های محیطی منطقه. در اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن. اهواز، صفحات: 7–18.

5.رفاهی، ح.(1378). فرسایش بادی و کنترل آن. تهران: دانشگاه تهران.

6.فقیهی‌نیا، مائده و افضلی، سیدفخرالدین و مسعودی، مسعود و فلاح شمسی و س.ر.(1390). اثر فرسایش بادی بر هدر رفت کربن‌آلی خاک(مطالعه موردی:حوضه دژگاه، شهرستان فراشبند، استان فارس) در اولین کنگره بین‌المللی پدیده گرد و غبار و مقابله با آثار زیانبار آن. اهواز، صفحات:. 1041–1049.

7.گرشاسبی، ر(1390). مقابله با گردوغبار معطل. تخصیص اعتبار

Available at:

http://hamshahrionline.ir/details/150692


[1] suspension

[2] Saltation

[3] Creep

[4] Detachment

[5] Transport

[6] Deposiotion

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.
ایثار

18 خرداد 1395 ساعت 15:27

با اصلاح ژنتیکی می توان گیاهانی تولید کرد که در مقابل شوری خاک، نبود آب کافی و مثل اینها مقاوم تر باشند، تا بتوانیم پوشش گیاهی دشتهای گرد و خاک خیز را افزایش بدهیم

ا

18 خرداد 1395 ساعت 15:28

اگر در فصل بارندگی و رویش گیاهان، بذر و دانه انواع گیاهان دشتهای گرد و غبار خیز به صورت گسترده پخش بشوند (با هواپیما یا به هر شکل مناسب دیگر)، کمک اساسی به افزایش پوشش گیاهی این مناطق و کاهش ریزگرد کرده ایم.
مخصوصا اگر با اصلاح ژنتیکی (یا با میکروبیوم های مقاوم ساز در برابر کم آبی و گرما مثل قارچ اندوفایت endophyte)، گیاهانی مقاوم در برابر گرما و خشکی ایجاد کنیم.