1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. توسعه پایدار

نوع مطلب: مرور سیاست

7 تیر 1394 ساعت 23:13 شماره مسلسل: 1100116

نقش کشاورزی شهری در تامین امنیت غذایی

نقش کشاورزی شهری در تامین امنیت غذایی

با گسترش شهرها، به ویژه کلان شهرهای دنیا، سخن گفتن از تأمین غذا برای جمعیت های میلیونی، با قیمتی که برای همه اقشار جامعه قابل دسترس باشد، الزاماً کشاورزی در حومه و درون محدوده شهرها را نیز در بر می گیرد. اما آیا واقعاً می توان در شهرها کشاورزی کرد؟ به چه شکل؟ توسط چه کسانی؟ چگونه؟


موضوع کشاورزی غالباً تصویری از روستا و روستایی را در ذهن تداعی می کند. اما با گسترش شهرها، به ویژه کلان شهرهای دنیا، سخن گفتن از تأمین غذا برای جمعیت های میلیونی، با قیمتی که برای همه اقشار جامعه قابل دسترس باشد، الزاماً کشاورزی در حومه و درون محدوده شهرها را نیز در بر می گیرد. اما آیا واقعاً می توان در شهرها کشاورزی کرد؟ به چه شکل؟ توسط چه کسانی؟ چگونه؟ طی دو دهه اخیر، سابقه موفقیت آمیز دولت‌ها و سازمان‌های مردمی در جهان، ذخیره‌ای از تجارب قابل استفاده برای یافتن پاسخ به این سوالات و اجرای طرح های موفق در «کشاورزی شهری» به وجود آورده است.

«کشاورزی شهری» شامل فنون ویژه برای پرورش گیاهان مثمر در حیاط خانه­‌ها، روی دیوارها، بام، ایوان آپارتمان­ها، زمین­‌های بلااستفاده درون و حاشیه شهرها، بوستان­‌های شهری، مدارس، دانشگاه­‌ها، مجتمع­‌های مسکونی، مراکز توانبخشی و مؤسسات بازپروری و غیره است. کشاورزی شهری در عمل نشان داده است که روشی کارآمد برای تامین امنیت غذایی در جامعه است.

گسترش هسته‌ای شهری سبب شده است که زمین‌های کشاورزی به سرعت توسط شهرها بلعیده شوند. به ازای تغییر کاربری هر هکتار زمین کشاورزی امنیت غذایی ۲۰ نفر به مخاطره می‌افتد. علاوه بر این افت، رشد جمعیت شهری سبب افزایش تقاضای مواد غذایی شده است. تأمین فضای مورد نیاز برای پرورش محصولات کشاورزی در فضاهای شهری نقش مهمی را در ارتقاء امنیت غذایی دارد. در شرایط اقتصادی کنونی جوامع، این دو روند آشکار حاکی از آنند که توسعه «کشاورزی شهری» اجتناب‌ناپذیر است. در نیم دهه اخیر، با افزایش قیمت نفت (به واسطه پدیده اوج نفت) و تبعات گسترده آن در اقتصاد جوامع، نبود امنیت غذایی به بحرانی جهانی بدل شده است. به عبارت دیگر، مدل کنونی تولید و توزیع محصولات کشاورزی قادر به تأمین غذا به قیمتی که برای همه اقشار جامعه قابل دسترس باشد نیست. از سوی دیگر، با تجمیع نفوس بیشتر در شهرها، آسیب‌پذیری اقشار مردم نسبت به بالا رفتن قیمت غذا بیشتر شده است. در گذشته، اتکای روستانشینان بر تبادل کالا و خدمات، آسیب­‌های اجتماعی و اقتصادی ناشی از نبود نقدینگی را تخفیف می­داد. اما امروزه ضعف یا نبود درآمد در شهرها مترادف با محدودیت شدید دسترس به غذا و در نتیجه گسترش گرسنگی و شیوع بیماری­ها و نا‌امنی­های اجتماعی است. از این رو است که با آسیب‌پذیری بیشتر جوامع در برابر بالا رفتن بی­‌سابقه هزینه غذا شاهد ظهور نوعی جدید از کشاورزی در قالب «کشاورزی شهری» هستیم.

کشاورزی شهری و تولید پایدار مواد غذایی

بحران کمبود تولیدات کشاورزی و گران‌شدن روز‌افزون موادغذایی یکی از مهمترین معضلاتی است که جامعه بشری در قرن بیست و یکم با آن روبرو است. تأمین‌کنندگان موادغذایی و دریافت‌کنندگان این محصولات با وضعیتی بحرانی روبرو هستند که این موجب تغییر روند تولیدات کشاورزی شده است. توأم‌ شدن هزینه‌های گزاف غذا و انرژی، تغییرات جوی و تأثیر آن بر تولیدات، و کمبود زمین حاصلخیز کشاورزی، بحرانی را موجب‌شده که در صورت عدم مهار آن ممکن است اکوسیستم انسانی را به مخاطره اندازد. در گذشته بحران‌های فقدان مواد غذایی ناشی از عوامل جغرافیایی نظیر خشکسالی، سیل یا جنگ عوامل قابل کنترل بوده‌اند و گروه نسبتاً یکدستی از انسان‌ها دچار آن می‌شدند؛ اما وضعیت جبری پیش‌آمده ناشی از عواملی جدید رو به افزایش است. عواملی که لزوم تجدیدنظر در حوزه تولیدات موادغذایی را طلب می‌کند.

در جهان امروز امنیت غذایی به عنوان یکی از اهداف مهم سرلوحه برنامه‌های دولت‌ها قرار گرفته است. بدون شک به منظور نیل به امنیت غذایی علاوه بر اتخاذ سیاست‌های مطلوب و برخورداری از منابع کافی باید سیاست‌گذاری جهانی به گونه‌ای باشد که تمامی عوامل تأثیرگذار را به شکل همزمان و در تعامل با تمامی کشورها تحلیل و بررسی نماید.

فائو یکی از راه‌های مؤثر در واکنش به افزایش جمعیت شهرنشینان به ویژه در کشورهای در حال توسعه را «کشاورزی شهری» می‌داند. براساس برنامه‌ای که تحت عنوان غذا برای شهرنشینان توسط فائو اجرا می‌شود، به شهروندان کمک می­‌شود تا در تولید غذا و تغذیه خود و سایرین مشارکت داشته باشند. بخش عمده‌ای از این برنامه‌ها شامل استفاده از اراضی و محیط­‌های سبز شهری و فضاهای آپارتمان برای تولید میوه‌ها و سبزیجات است.

«کشاورزی شهری» می­تواند بخشی از ضایعات آلی جامد و مایع شهری را جذب کند، که به کاهش هزینه و مشکلات مدیریت زباله در شهر می­انجامد.

از یک گلدان جعبه­‌ای تا درخت­‌های سربلند روی پشت بام منازل، «کشاورزی شهری» به سرعت دارد شهرهای جهان را تغییر می‌­دهد. این ایده‌ایست ساده: استفاده از همه فضاها برای کشاورزی و باغبانی.

ابتکاراتی نظیر باغ‌های عمودی، راه را برای رسیدن به خودکفایی و امنیت غذایی شهری را با تأمین دسترسی تمامی شهروندان به غذاهای مغذی به دست آمده از «کشاورزی شهری» هموار می­‌سازد.

محصولات تولید شده در باغ‌های عمودی از منابع محلی تولید غذا محسوب می‌شوند که فاصله تحویل محصول به مصرف‌کننده را به حداقل زمان و مسافت ممکن می‌رسانند. باغ‌های عمودی هم چنین برای تولید غذای تجاری نیز به کار برده می‌شوند و در این راستا منافعی نیز به همراه دارند. به عنوان مثال، هتل واترفرانت فرمونت در تورنتو سالانه در حدود سی هزار دلار بابت تولید سبزیجات و گیاهان خوراکی صرفه‌جویی می‌کند.

این نوع کشاورزی منحصر به کشورهای در حال توسعه یا کشورهای توسعه یافته نیست بلکه پدیده‌­ای جهانی است. در برخی از کشورها، مثل کوبا، این تحول به صورت ملی و با پشتیبانی کامل دولت مرکزی همراه بوده است. برنامه‌ریزی و سیاستگذاری مساعد برای تسهیل «کشاورزی شهری» از دو لحاظ مطلوب و الزامی است. مطلوب است چون به تأیید سازمان خواربار جهانی (فائو)، برای مقابله با بحران امنیت غذایی در جهان، کشورها می­‌باید همزمان دو سیاست موازی هم برای تشویق تولید و مصرف محلی محصولات کشاورزی از یک سو و از سوی دیگر، کشت وسیع محصولات کشاوررزی برای صادرات، را دنبال کنند. همچنین، تجربه جوامع مختلف نشان داده که کشاورزی شهری نه تنها موجب دسترس بیشتر مردم به غذای تازه، سالم و مغذی می‌شود، بلکه دارای مزایای دیگری نیز هست، مثل تشویق بازیافت زباله از طریق تبدیل آن به کود گیاهی (کمپوست) و به دنبال آن کاهش هزینه گردآوری و دفن زباله توسط شهرداری، تلطیف هوا و تعدیل دما، ایجاد فضای سبز مولد و در نتیجه بهره‌­برداری اقتصادی از آب شهر، افزایش ارتباط با طبیعت برای شهروندان (به ویژه کودکان و نوجوانان) برای نشاط و سرزندگی عمومی، و نیز ایجاد اشتغال در سطحی وسیع.

بنا به گزارش سازمان ملل متحد، حدود ۱۵ درصد محصولات غذایی جهان، در مناطق شهری تولید می‌شود و این مقدار رو به رشد است.

در یکی از شهر‌های آمریکا بیش از 80 درصد از فضای سبز شهری به کشاورزی شهری اختصاص یافته‌ است. در انگلستان، 30هزار منطقه شهری برای پرورش سبزی و میوه مشخص شده است. در لندن مکان­هایی وجود دارد که کشت‌ گیاه در آنها با استفاده از نور مصنوعی انجام می­‌شود. در شانگهای حدود یک سوم زمین‌ها در محدوده شهر کشاورزی شده‌اند و حدود یک میلیون نفر از ساکنان آن در این مزارع کشاورزی مشغول کار هستند. در مطالعه‌ای در کانادا مشخص شده است درصورتیکه تنها 6% بام‌های تورنتو سبز شوند و تنها 10% از این بام‌ها مواد غذایی پرورش‌دهند، در حدود 4.7 میلیون کیلوگرم محصول در سال تولید می‌شود. در برخی دیگر از کشورها، مثل ایالات متحده آمریکا، ژاپن، انگلستان و بسیاری از کشورهای آفریقایی، سازمان­های مردمی و شهروندان به صورت مستقل، اقدام به کشت و زرع در شهرها می­‌کنند. در این راستا، مردم از فضاهای نسبتاً وسیع مثل بوستان­‌های شهری، و نیز فضاهای کوچکتر، از قبیل حیاط، ایوان، بام و دیوار خانه‌ها برای تولید غذا، برای مصرف خانواده و فروش به اهالی محل بهره جسته­‌اند.

مزایای کشاورزی شهری

جک‌اسمیت، مسئول شبکه کشاورزی شهری در دنیا معتقد است که: اکو شهرها باید تبدیل به شهرهای کشاورزی شوند. کشاورزی در شهرها موجب تولید فضای سبز و کاهش حمل و نقل در داخل شهر می‌شود و از فرسایش خاک جلوگیری می‌کند و هم‌چنین موجب پاکیزه ماندن آب و هوا نیز می‌شود.

«کشاورزی شهری» شیوه‌ای برای کاهش آسیب‌پذیری جمعیت‌های شهری جهان در برابر تغییرات بوم­‌شناختی جهان است. ارتباط بین کشاورزی شهری و حفظ رواناب‌های شهری، ناامنی غذایی، اثرات جزیره گرمایی شهری، کارآیی انرژی، کیفیت هوا، تغییرات آب و هوایی، افت کیفیت زندگی مناطق مسکونی، انزوای به اثبات رسیده است. در چنین وضعیتی راه‌حل‌های جدیدتر از جمله بازاندیشی در روند تولید به مصرف و خودکفایی نیازهای شهری مطرح شده است. ضرورت شکل‌گیری و توسعه کشاورزی پایدارشهری را می‌توان از چند بُعد مورد تحلیل وکنکاش قرار داد.

از جنبه اجتماعی، «کشاورزی شهری» خانواده‌ها و جوامع را حول یکدیگر جمع کرده و با مستقل و خود مختار کردن افراد امنیت غذایی را نیز افزایش می‌­دهد.

از دید محیط زیستی، این نحوه کشاورزی محیط شهر را سبز و هوا را پاک کرده و آب باران را نیز تصفیه می­‌کند. به دلیل ارگانیک بودن آن (عدم استفاده از نهاده‌های شیمیایی)، مقدار گاز­های گل­خانه­ای در این مزارع بسیار پایین‌تر از کشاورزی صنعتی می­باشد.

به علاوه، «کشاورزی شهری» مسافت غذایی را کاهش می‌دهد. مسافت غذایی، مقدار مسافتی است که محصول غذایی از محل تولید تا محل مصرف می­‌پیماید. مهمترین عوامل تخریب محیط زیست در مسافت غذایی، بسته‌بندی و مصرف سوخت برای سرد نگاه‌داشتن غذا و حمل و نقل آن می­‌باشند. از آنجا که مواد غذایی تولیدشده به‌صورت محلی نیاز کمتری به حمل و نقل و سردخانه دارند، می‌توانند بازاری نزدیک با قیمت­‌های رقابتی و محصولات تازه و مغذی (محورهای امنیت غذایی) فراهم کنند.

از جنبه اقتصادی، «کشاورزی شهری» نه تنها از فضایی درآمدزایی می­‌کند که قبلاً بدون استفاده مانده‌بود بلکه باعث تشکیل یک اقتصاد محلی غذایی نیز می­‌شود. به علاوه، در این پروژه­‌ها از منابع با ارزش مانند پسماند غذایی و زمین‌های متروکه استفاده بهینه می‌شود.

از لحاظ بهداشتی، کشاورزی شهری دستیابی به غذای تازه با کیفیت غذایی بالا را آسان می­‌کند و گزینه کارآمدی برای مقابله با گرسنگی به شمار می­‌رود. همچنین کشاورزان شهری از ورزشی سالم و کم هزینه و وقت گذرانی در فضای سبز بهره‌مند می‌­شوند.

با علم به این نظام استعماری که کشت مقیاس وسیع و متمرکز را تشویق می‌­کند، برنامه‌­ریزان، سیاستگذاران و مصرف‌کنندگان در کشورهای مستقل که خواستار امنیت و ایمنی غذایی بیشتر و بهینه‌سازی مصرف انرژی‌­اند، با محلی‌سازی تولید کشاورزی از مصرف غیر ضروری سوخت‌های فسیلی برای حمل و نقل انواع محصولات خوراکی از مبادی دوردست به مراکز پر جمعیت کاسته‌­اند.

جمع بندی

در هر حال باید توجه داشت که زمین لازم برای کشاورزی و تولید غذا روز به روز در حال کاهش بوده و نیازهای غذایی بشر با توجه به ازدیاد جمعیت و رشد تقاضا در حال افزایش است.

تاکنون این روش در ایران به صورت جدی مورد بررسی قرار نگرفته است اما با توجه به کمبود آب و مشکلات پیش روی کشاورزی امیدواریم در آینده شاهد توسعه آن باشیم.

از آنجا که شهرداری‌ها متولی پاسخگویی به نیازهای گوناگون شهری ازجمله مسائل فرهنگی، محیط‌زیستی، کالبد شهری و همزمان تأمین به موقع و متناسب نیازهای غذایی شهرنشینان هستند لذا اتکاء آنان به‌تنهایی به واحدهای بیرونی خارج از مجموعه شهرداری، در بسیاری از موارد پاسخگویی این نیاز حیاتی نیست و شایسته است خود نیز در زمینه تولید و تأمین غذای شهروندان از طریق سرمایه‌گذاری در واحدهای معین نظیر کشت و صنعت‌ها، اقدام کنند. در همین ارتباط پیش‌بینی یک ساختار اجرایی برای عملیاتی کردن رسالت شهرداری­‌ها در حفظ کشاورزی از طریق تشکیل بخش «کشاورزی شهری» در معاونت خدمات شهری کاملاً ضروری به نظر می‌­رسد، تا این بخش نظارت بر انجام فعالیت‌های کشاورزی را در محدوده شهر بر عهده گیرد و کشاورزی شهری را در کنار پدیده گسترش شهرنشینی توسعه دهد. در این میان لازم است که وزارت جهاد کشاورزی به عنوان سیاستگذار بخش کلان کشاورزی با تدوین آیین نامه­‌های مختص به این بخش و کمک­‌های تحقیقاتی به شهرداری­‌ها، آنها را در پیشبرد این هدف یاری رساند.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.