1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. امنیت منطقه‌ای و تهدید افراط‌گرایی

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

23 فروردین 1394 ساعت 18:36 شماره مسلسل: 3300081

از باتلاق یمن برای ریاض تا فرصت تاریخی برای ایران

از باتلاق یمن برای ریاض تا فرصت تاریخی برای ایران

این روزها در رأس تمامی اخبار و بررسی‌های تحلیلی کارشناسان و صاحب‌نظران، تحولات خاورمیانه و در میان این تحولات سطح در حال تنش مناسبات تهران و ریاض خودنمایی می‌کند. روند تقابل دیدگاه و موضع‌گیری‌های ضد ایرانی ریاض طی یک دهه اخیر رو به افزایش بوده و دیگر از دوران روشنی که در دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی میان دو کشور کلید خورد و تا امضای نخستین توافقنامه امنیتی میان تهران و ریاض بعد از انقلاب در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی ادامه داشت، فاصله زیادی گرفته است.


با توجه به شرایط جاری در مناسبات ایران و عربستان و تحولات اخیر خاورمیانه جا دارد نگاهی گذرا به مهم‌ترین تضادها و اختلاف مواضع دو کشور داشته باشیم:

  1. لبنان، حزب‌الله و گروه‌های مقاومت: حمایت بارز ایران از حزب‌الله لبنان و همراهی با گروه‌های مقاومت در راستای ایدئولوژی ضرورت حمایت از مظلومین در جهان اسلام و مبارزه با مستکبرین، همواره یکی از نقاط تقابل ایران و عربستان بوده است.
  2. محور شیعه و سنی: عربستان مشخصاً خود را رهبر سنیان قلمداد می‌کند و از صرف هزینه‌های هنگفت برای حمایت از گسترش دامنه تفکرات سنی در مقابل دیدگاه و تفکرات شیعی ابایی ندارد. در مقابل، این تصور در منطقه سالیان سال است ترویج یافته که ایران در تلاش برای رهبری شیعیان جهان اسلام و حرکت در نقطه مقابل تحرکات مذهبی و ایدئولوژیکی ریاض در منطقه است.
  3. قیمت نفت: همواره قیمت نفت یکی از موضوعات مورد اختلاف میان عربستان به‌عنوان قدرتمندترین عضو اوپک و تولیدکننده اول نفت منطقه با سایر اعضا و مشخصاً ایران بوده و حتی کاهش شدید قیمت نفت در بازار طی چند ماه اخیر از سوی برخی، تاکتیک ریاض برای تشدید فشارها بر ایران در دوران تحریم تلقی شد.
  4. گروه‌های افراطی، القاعده، داعش: حمایت بارز عربستان از گروه‌های تندرویی چون القاعده و بعد از آن، گروه موسوم به داعش در منطقه، یکی از حوزه‌های اختلافی قابل‌توجه میان تهران و ریاض است که با محوریت سعودی‌ها به شکل‌گیری بلوک‌بندی منطقه‌ای برای مقابله با قدرت‌گیری ایران در خاورمیانه نیز منجر شده است.
  5. حج: دیدگاه‌های دو کشور در مورد انجام فریضه حج کاملاً متضاد است. عربستان مراسم برائت از مشرکین توسط حجاج را عملی سیاسی و مخالف با اهداف اسلامی حج می‌داند. جدا از این مسئله، نوع برخورد عربستان با حجاج ایرانی هم همواره در کانون توجه تهران در ایام حج بوده و اخیراً نیز توهین به زائران ایرانی موجی از مخالفت‌ها را در ایران بر ضد عربستان به راه انداخته است. تردیدی نیست که نوع برخورد سعودی‌ها با ایرانیان همواره متفاوت با برخوردشان با زائران سایر کشورهاست.
  6. انقلاب‌های عربی و روند تغییرات درونی در ساختارهای حاکمیتی کشورهای جهان عرب: خیزش‌های عربی نیز به نوبه خود سرفصل دیگری از تضاد دیدگاه‌ها میان تهران و ریاض را گشود. اختلاف دیدگاه دو طرف در برخورد با اتفاقات رخ‌داده در جهان عرب و تفاسیر متفاوت آن‌ها از این تحولات، دامنه بی‌اعتمادی بین دو کشور را افزایش داد.
  7. موضوع فلسطین و اسرائیل: موضع بارز سعودی‌ها تلاش برای سازش جهان عرب با اسرائیل بوده و هست. رفتارهای چند سال اخیر سعودی‌ها در روندهای منطقه‌ای حتی ظن همکاری عربستان و اسرائیل را در برخی موارد ایجاد می‌کند چراکه بعضاً موضع‌گیری‌های تل‌آویو و ریاض به‌شدت به هم نزدیک هستند. این مسئله را در ترس از قدرت گیری ایران، هراس از مذاکرات هسته‌ای ایران با غرب و نگرانی از تحرکات حزب‌الله به‌خوبی شاهد بوده‌ایم.
  8. اوضاع سوریه و حکومت بشار اسد: اتحاد استراتژیک ایران و سوریه از یک‌سو، موقعیت ویژه سوریه در منطقه و تقابل رژیم اسد با اسرائیل و حمایت از گروه‌های مقاومت از سوی دیگر، در کنار نزدیکی ایدئولوژیکی دمشق و تهران، همواره زنگ خطر را برای سعودی‌ها به صدا درآورده و نمود عینی درک این زنگ خطرها را در حمایت ریاض از شورشیان و افراطیون سوریه، همراهی با غرب در سرکوبی حکومت اسد و رهبری جبهه سعودی، ترکی، قطری در کمک‌رسانی به تندروهای مخالف اسد شاهد بودیم.
  9. تحولات عراق: ایران مشخصاً متحد و همسایه و دوست عراق است و هرگز موافق قدرت گیری گروه‌های افراطی، بعثی یا وابستگان مرتجعین منطقه در عراق نبوده است و همواره بر برقراری ثبات و امنیت در عراق به دست خود عراقی‌ها تأکید داشته است. بعد از سرنگونی صدام، حمایت بارز عربستان از بعثی‌ها و تلاش برای بازگرداندن آن‌ها به قدرت و بعد از ناکامی در این خصوص، صرف هزینه‌های سنگین برای حمایت از گروه‌های افراطی القاعده و اخیراً داعش برای برهم زدن ثبات در صحنه سیاسی عراق، به‌روشنی مواضع متضاد تهران و ریاض را درصحنه عراق ترسیم می‌کند.
  10. بحرین: مسئله شیعیان بحرینی که در اکثریت اما به دور از قدرت هستند، ریشه‌های اعتراضات مردمی در این کشور را پروراند و همان شد که شاهد بودیم. در این میان حمایت بارز عربستان از حاکمیت سرکوب‌کننده شیعیان در بحرین از یک‌سو و حمایت معنوی ایران از شیعیان بحرینی از سوی دیگر، برگ دیگری از تضاد منافع تهران و ریاض را رقم زد.
  11. یمن: اکنون بارزترین جبهه تقابل ایران و عربستان، یمن است. سال‌هاست که ریاض تهران را متهم به حمایت از حوثی‌های شیعه در یمن می‌کند اما این بار در اقدامی سرنوشت‌ساز عربستان به خاک یمن حمله برد تا به‌زعم خود این حمایت را خنثی و یمن را از حیطه قدرت گیری ایران در منطقه خارج کند.
  12. همکاری استراتژیک با امریکا: اصلی‌ترین متحد استراتژیک امریکا در جهان عرب، عربستان است و این اتحاد عرصه مداخله‌های متعدد امریکا در منطقه با پشتوانه ریاض را رقم زده است. این نکته مورد انتقاد شدید تهران بوده و از دید ایران، عربستان با بازگذاشتن دست قدرت‌های فرامنطقه‌ای در امور منطقه‌ای، مانع از استقرار ثبات و امنیت با دوام در منطقه شده است.
  13. مسئله هسته‌ای ایران: ریاض به‌شدت از قدرت گیری ایران از ابتدای انقلاب تاکنون هراس داشته چراکه دو کشور رقبای سنی و اصلی در منطقه هستند. یکی از زوایای قدرت آفرین برای جمهوری اسلامی ایران، توفیق در پیشبرد مذاکرات هسته‌ای خود با غرب و دست‌یابی به دستاوردهای هسته‌ای است. همین امر باعث شده که از ابتدای طرح موضوع هسته‌ای ایران، ریاض مخالف اصلی این موضوع و هدایت‌کننده این تفکر باشد که هسته‌ای شدن ایران به زیان امنیت خلیج‌فارس است. هر زمان که روند مذاکرات هسته‌ای با غرب هم با پیشرفت ملموس همراه بوده، مخالفت اصلی در جهان عرب از سوی ریاض شنیده شده است.

با نگاه به این موارد که بعضی بسیار عمیق و ریشه‌دار و برخی دامنه‌دار و تاثیرگذار بر تحولات جاری منطقه هستند، درک این مسئله اهمیت دارد که عربستان این روزها دیگر از ژست رقیب برجسته منطقه‌ای ایران دور شده و به برخوردهای ملموس غیرمستقیم به منافع جمهوری اسلامی ایران نزدیک شده است. صحنه یمن این مسئله را تائید می‌کند. اما به باور بسیاری این صحنه، ویتنام ریاض و متحدان آن خواهد شد. با این توصیف می‌توان به فرصت دیگری که در برابر منافع منطقه‌ای و ملی ایران باز شده توجه داشت.

از سوی دیگر به باور برخی تحلیل گران ورود عربستان به صحنه یمن علاوه بر عزم این کشور برای ضربه زدن به قدرت منطقه‌ای ایران، می‌تواند علت دیگری نیز داشته باشد و آن سناریوی دقیق امریکا برای هدر رفت توان عربستان در یمن، صرف هزینه‌های میلیاردی این کشور از دلارهای نفتی و نهایتاً وادار شدن ریاض به افزایش قیمت نفت است که رویای دست‌یابی ریاض به قدرت اول بازار جهانی نفت را به فنا می‌برد. اگر این فرض را هم در گوشه ذهن خود داشته باشیم، بازهم فرصت ایجاد شده برای ایران، طلایی است. اکنون ایران در حال نزدیک شدن به خاتمه راه مذاکرات هسته‌ای و کاهش تحریم‌هاست. از سوی دیگر عربستان در یمن درگیر است و تلاش‌هایش برای به همراهی کشیدن پاکستان ناکام مانده و ترکیه هم بعد از سفر اردوغان به تهران در حال فکر به پیشنهاد میانه ایران برای حل بحران یمن است و با توجه به تلاش اردوغان برای رایزنی با عربستان به پشتوانه طرح پیشنهادی ایران، احتمال عدم همراهی ترکیه نیز با عربستان در یمن و به تبع آن حمایت از داعش، می‌رود.

در چنین فضایی چند پیشنهاد سیاستی قابل‌بحث است:

  1. چنانچه عربستان تاکنون به نتیجه‌ای قابل‌قبول در یمن نرسیده و احتمال شکست این کشور می‌رود( همان‌طور که مقام معظم رهبری نیز چنین پیش‌بینی داشتند) تهران می‌تواند با رایزنی‌های منطقه‌ای برای برهم زدن محوریت سعودی، ترکی و قطری در یمن از یک‌سو و در حمایت از داعش از سوی دیگر، اقدام کند.
  2. با توجه به توهین به زائران ایرانی در عربستان(گرچه با اقدام قضایی از سوی ریاض همراه شده) و شکل‌گیری موجی از ابراز انزجارها در داخل ایران، همچنین با توجه به سخنان رئیس‌جمهور( درصورتی‌که امنیت و کرامت زائران تأمین نشود، استحباب این امر در مقابل گناه بزرگ توهین به زائران و صدمه به عزت ملی، رنگ می‌بازد و در شرایطی ممکن است به حرام تبدیل شود) می‌توان موجی از کار رسانه‌ای را با کمک‌گیری از دیپلماسی فرهنگی در سطح افکار عمومی منطقه نسبت به برخوردهای غیراخلاقی و به‌دوراز شأن و منزلت اسلامی از سوی برخی دست‌اندرکاران سعودی نسبت به زائران ایرانی انجام داد تا هزینه‌های اجتماعی و سیاسی در درون جامعه عربستان را افزایش داده و ریاض را برای تغییر رویکرد در بعد مناسبات فرهنگی و مذهبی با ایران وادار کند.
  3. با بهره‌گیری از فرصت ایجاد شده با توجه به درگیر شدن عربستان در یمن، می‌توان در اوپک و در میان سایر تولیدکنندگان نفت نیز دیپلماسی فعالی را برای افزایش قیمت نفت دنبال کرد.
  4. با توجه به توهین‌های مکرر به زائران ایرانی در عربستان، می‌توان با اعمال محدودیت‌هایی در اعزام زائران ایرانی به این کشور، به نوبه‌ای در افزایش هزینه اقتصادی دولت سعودی نقش داشت که این امر خود دو نتیجه احتمالی دیگر را به دنبال دارد؛ اول بازبینی مجدد در قیمت نفت از سوی ریاض و دوم بازنگری در ادامه حملات سعودی به یمن به‌واسطه افزایش هزینه‌ها( در این زمینه می‌توان به طرح دوفوریتی کمیسیون فرهنگی مجلس در زمینة تعلیق موقت اعزام حج عمره مفرده توجه کرد) .
  5. کار بر روی این چارچوب که حمله غیر موجه به یک کشور مستقل از سوی عربستان در شرایطی که ایران در منطقه متهم به تسری قدرت است و ابعاد نظامی و موشکی ایران به عنوان بخش‌های موردتردید از سوی مذاکره‌کنندگان هسته‌ای مورد کنکاش قرار می‌گیرد، هم می‌تواند شفافیت دیپلماسی منطقه‌ای ایران و مخدوش بودن اتهامات وارده به تهران را تبیین کند.

.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.