1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اقتصادی
  4. >
  5. خدمات

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

25 اسفند 1393 ساعت 15:51 شماره مسلسل: 2200077

مرور انواع سیستم‌های تامین اجتماعی و اصلاحات آن در جهان

مرور انواع سیستم‌های تامین اجتماعی و اصلاحات آن  در جهان

دولت‌ها نقش غالب را در ارائه خدمات اجتماعی در بیش از 172 کشور دارا هستند. نظام‌های تأمین اجتماعی متکی بر دولت را می‌توان در یک سیر تاریخی به تأمین اجتماعی بیسمارکی (Bismarck) و بوریجی (Beveridge) تقسیم کرد. نظام بیسمارکی که بیمه اجتماعی (Social Health Insurance) نیز نامیده می‌شود درواقع نوعی بیمه حرفه‌ای اجباری است که در آن افراد با پرداخت حق بیمه به‌صورت درصدی از دستمزد بیمه می‌شده‌اند. عدم پوشش افراد بیکار، نابرابری در ارائه خدمات تأمین اجتماعی و همچنین وابستگی مالی شدید این صندوق‌ها به شرایط بازار کار و تغییرات اقتصادی و جمعیتی از مهم‌ترین این نواقص هستند. <br/>پس از نظام بیسمارکی، در سال 1948 انگلستان بر اساس نظریات بوریج نظام تأمین اجتماعی جدیدی را بنا نهاد که بر اساس آن تمام مردم صرف‌نظر از شغل یا حرفه (Universality) برحسب نیاز و نه درآمد (Uniformity) توسط یک سازمان (Unicity) تحت پوشش قرار می‌گیرند. سیستم‌های تأمین اجتماعی کنونی هر دو این نظام‌ها را شامل می‌شوند. در بخش بعدی انواع سیستم‌های تأمین اجتماعی موجود در کشورهای مختلف و روش‌های تأمین مالی آن‌ها را مرور می‌کنیم. سپس در بخش سوم معیارهایی ارائه می‌شود تا بتوان سیستم‌های تأمین اجتماعی را بر اساس خدمات ارائه‌شده و پایداری صندوق‌ها مقایسه کرد.


انواع سیستم‌های تأمین اجتماعی

سیستم‌های تأمین اجتماعی را می‌توان در سه سطح طبقه‌بندی کرد. سطح اول مطابق با نظام بوریجی هدف باز توزیع و فراهم کردن سطحی حداقل از زندگی برای مستمری‌بگیران را دنبال می‌کند. اما سطح دوم نوعی از نظام بیمه‌ای اجباری است که هدف آن تأمین سطحی موردنظر از زندگی در مقایسه با دوران اشتغال برای پس از بازنشستگی است. این سطح دوم با نظام بیسمارکی مطابق است. سطح سوم خدمات تأمین اجتماعی اختیاری و نه اجباری است که توسط افراد یا کارفرما‌یان صورت می‌گیرد.

الف) سطح اول: برنامه‌های حمایتی

تمام برنامه‌های حمایتی (Safety-Nets) که برای جلوگیری از فقر در افراد سالخورده طراحی می‌شوند در چهار گروه تقسیم می‌گردد. دسته اول کمک­های مالی مستقیم (Social Assistance) به افراد کم‌درآمد است. نوع دوم برنامه‌های تأمین اجتماعی مقدماتی (Basic Pension Schemes) را شامل می‌شود که در آن منافع مستقل از درآمد و به‌طور یکسان (Flat-rate) بین تمام بازنشستگان پرداخت می‌شود. نمونه این برنامه‌ها را می‌توان در دانمارک، جمهوری چک، ایرلند، لوکزامبورگ، هلند و نروژ یافت.

دسته سوم برنامه‌های هدفمند (Targeted Pension Schemes) هستند که منافع بیشتری به فقیران و کمتری را به ثروتمندان اختصاص می‌دهند. این برنامه‌های تبعیضی بر اساس میزان مستمری (Pension-Income Tested)، کل درآمد (Income Tested) و یا کل درآمد و ثروت (Means- or Resource Tested) امکان تحقق دارد. این برنامه‌ها در کشورهای شمال اروپا مانند سوئد، نروژ و فنلاند، در جنوب اروپا مانند یونان، پرتغال، فرانسه و ترکیه، و همچنین در کشورهای انگلیسی زبان مانند آمریکا، انگلیس و استرالیا رواج دارد. دسته چهارم هم مستمری‌های حداقلی (Minimum-Pension Schemes) هستند که مانند دسته سوم کاهش میزان مستمری نسبت به یک سطح معین را مانع می‌شود. کشورها بناتر شرایط داخلی ممکن است از یک دسته یا بیشتر این برنامه‌ها استفاده کنند به‌عنوان‌مثال در استرالیا، اتریش، ایالات‌متحده تنها برنامه‌های هدفمند اجرا می‌شود حال‌آنکه در لوکزامبورگ، بریتانیا و جمهوری چک سه نوع این برنامه‌ها به‌طور همزمان مورداستفاده قرار می‌گیرند.

ب) سطح دوم: مستمری‌های بیمه‌ای اجباری

هدف برنامه‌های بیمه‌ای سطح دوم نه تضمین سطح حداقلی از زندگی برای جلوگیری از فقر بلکه فراهم آوردن سطح مناسبی از نرخ جایگزینی (Replacement Rate) یا درآمد بازنشستگی نسبت به درآمد دوران اشتغال است. روش‌های مختلفی برای تأمین مالی برنامه‌های بیمه‌ای وجود دارد که رایج‌ترین آن‌ها نظام توازن هزینه-درآمد(Pay As You Go) است. در سیستم PAYG درآمد حاصل از حق بیمه شاغلین صرف پرداخت مستمری بازنشستگان می‌شود. نرخ حق بیمه و پایداری این سیستم‌ها به متغیرهای جمعیتی کشورها بسیار وابسته است. در سال‌های ابتدایی صندوق چون تعداد مستمری‌بگیران به تعداد بیمه‌شدگان اندک است و بنابراین مصارف سازمان در حداقل خود قرار دارد، نرخ حق بیمه نیز در حداقل خود قرار دارد اما باگذشت زمان و افزایش مصارف نرخ حق بیمه تا سطح اشباع افزایش می‌یابد. سطح اشباع نرخ حق بیمه‌ای است که در آن مصارف و درآمدهای سازمان برابرند.

از آنجائی که هرسال امکان افزایش حق بیمه وجود ندارد سه روش تأمین مالی در دنیای واقع استفاده می‌شود[1]. روش اول این است که یک نرخ حق بیمه برای مدتی معین 15 تا 20 سال به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که در طی این سال‌ها درآمد ناشی از حقبیمه صرف تأمین مستمری پرداختی گردد و بنابراین ذخایر طرح ثابت باقی بماند. در این روش که حق‌ بیمه درجه‌بندی‌شده کلاسیک(Classical Scaled Premium) نامیده می‌شود هدف حفظ توازن برای دوره معین است. در روش دیگر که به‌نظام نسبت ذخیره معروف است نه میزانی معین مانند روش حق بیمه درجه‌بندی‌شده بلکه نسبتی معین از ذخایر به مصارف حفظ می‌شود. اما در روش سوم که به حق بیمه متوسط کلی(GAP) معروف است هدف حفظ توازن هزینه-درآمد برای یک دوره بسیار طولانی‌تر از است که در آن نرخ حق بیمه به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که تمام درآمدهای آتی و ذخایر صندوق جوابگوی تمام مصارف آتی باشد. شکل شماره(1) نرخ‌های حق بیمه سه روش را مقایسه می‌کند.

شکل(2): مقایسه نرخ‌های حق بیمه تعیین‌شده در روش‌های مختلف

منافع نظام تأمین اجتماعی PAYG معمولاً به صورت مزایای تعریف‌شده (Defined Benefit) می‌باشد که در آن مستمری پرداختی نه بر اساس کسور دریافتی از بیمه بلکه به سابقه فرد در صندوق یا به دستمزد فرد در دوران کاری وابسته است. روش DB رایج‌ترین روش پرداخت مستمری است که در 17 کشور عضو OECD ازجمله ایالات‌متحده، بریتانیا، اسپانیا، ترکیه، یونان، ایتالیا، کانادا، اتریش و سویس استفاده می‌شود. در چند کشور دیگر مانند آلمان و نروژ سیستم مستمری امتیازی (Points Pension Scheme) وجود دارد که عملکردی مشابه DB دارد. در این سیستم افراد بر اساس سابقه و درآمدشان امتیاز به دست می‌آورند و در زمان بازنشستگی این امتیازات ارزش‌گذاری و در قالب مستمری پرداخت می‌شوند.

وابستگی شدید به متغیرهای جمعیتی و ناپایداری این سیستم‌ها بسیاری از کشورها را واداشت تا به نظام‌های اندوخته گذاری کامل(Fully-Funded) روی بیاورند. در این روش برخلاف نظام PAYG تعهدات آتی مانند مستمری بدون پشتوانه نیستند بلکه پس‌انداز‌ها یا کسورات در حساب‌های انفرادی ذخیره می‌شوند. پرداخت در این نظام‌ها به‌صورت حق بیمه معین (Defined Contribution) است که در آن مستمری بر اساس حق بیمه دریافتی و سود حاصل از سرمایه‌گذاری پرداخت می‌شود. اجرای این سیستم‌ها معمولاً به بخش خصوصی واگذار می‌شود که نمونه آن را می‌توان در استرالیا، مجارستان، مکزیک، لهستان و سوئد یافت.

عدم پوشش و انتقال ریسک بازار به مستمری افراد موجب شد تا برخی کشورها مانند ایتالیا، سوئد و لهستان برای رفع این ضعف از روش مبتنی بر حق بیمه معین صوری (Notional Defined Contribution) استفاده کنند. در این روش همانند DC حق بیمه پرداختی افراد در حساب‌های انفرادی انباشت و با شاخصی مانند رشد دستمزد تعدیل می‌گردند. اما این حساب‌ها صوری است و در واقع اندوخته‌ای وجود ندارد و مستمری پرداختی مصون از نوسانات بازار است. جدول شماره (1) نوع سیستم تأمین اجتماعی موجود در کشورهای عضو OECD را نشان می‌دهد.

ب) سطح سوم: مستمری‌های بیمه‌ای اختیاری

سطوح بیمه‌ای تأمین اجتماعی رابطه‌ای بین درآمد دوران اشتغال و مستمری بازنشستگی برقرار می‌کنند یعنی افراد با درآمد بیشتر، حق بیمه بیشتر پرداخت و درنتیجه مستمری بیشتری دریافت می‌کنند. اما از آنجایی‌که پرداخت مستمری‌های بالا برای صندوق‌ها بسیار سنگین است، در بیشتر سیستم‌ها معمولاً یک سقف برای درآمد مشمول مستمری قرار می‌دهند. سقف درآمد مشمول مستمری اگرچه به پایداری صندوق‌ها را می‌افزاید، اما تأثیر منفی بر میزان سپرده صندوق‌ها و پس‌انداز عمومی کشورها دارد. بدین منظور برای سطوح بالاتر درآمد و مستمری سطح سومی از تأمین اجتماعی که اختیاری است طراحی‌شده است. افراد با درآمد بالا با عضویت درین صندوق‌ها می‌توانند نرخ جایگزینی بالاتر یعنی مستمری بیشتری دریافت کنند.

مرور اصلاحات تأمین اجتماعی در کشورهای OECD

افزایش طول عمر و کاهش نرخ زادوولد مطالبات آتی سیستم‌های تأمین اجتماعی PAYG را به شدت افزایش داده‌است. در دو دهه گذشته برخی کشورها (13 کشور عضو OECD) تلاش کرده‌اند تا با انجام اصلاحاتی درون سیستمی پایداری صندوق‌ها را افزایش دهند. اصلاحاتی مانند تغییر سن بازنشستگی، افزایش مشارکت و ممانعت از بازنشستگی زودتر از موعد و تغییر شیوه محاسباتی مستمری پرداختی ازجمله تغییرات پارامتریک هستند که بر منافع یا مصارف صندوق‌ها اثرگذارند. به عنوان مثال به‌جای استفاده از درآمد سال‌های پایانی برای محاسبه مستمری برخی کشورها مانند فرانسه، اتریش، فنلاند، لهستان، پرتغال، سوئد و اسلواکی با افزایش تعداد سال‌های مورد محاسبه (با فرض اینکه درآمد در سال‌های نخست پایین‌تر است) تعهداتشان را کاهش داده‌اند.

اما برخی دیگر از کشورها (17 کشور OECD) به اصلاحات اساسی‌تر یعنی تغییر نظام تأمین اجتماعی دست‌زده‌اند. در سیستم‌های با حق بیمه معین واقعی یا صوری کسورات و حق بیمه افراد در یک حساب انباشت و سپس به‌صورت مستمری سالانه به افراد پرداخت می‌شود. بنابراین هرچه تعداد سال‌های مستمری‌بگیری بیشتر باشد میزان مستمری دریافتی کاهش می‌یابد. این اثر یا رابطه معکوس به‌طور خودکار پایداری صندوق‌ها را تضمین می‌کند. ترس از تعهدات آتی باعث شد تا اصلاحات ساختار یعنی تغییر سیستم تأمین اجتماعی بسیار مورد توجه قرار گیرد. در دو دهه گذشته بسیاری از کشورها مانند مجارستان، اسلواکی، استرالیا و مکزیک سیستم تأمین اجتماعی خود را از DB به DC تغییر داده‌اند. شدت این تغییرات در مکزیک بیشتر از دیگر کشورها بود به‌گونه‌ای که پس از اصلاحات نرخ جایگزینی یا مستمری پرداختی به نصف کاهش یافت. برخی دیگر از کشورها مانند ایتالیا، سوئد و لهستان برای بی‌اثر کردن نوسانات بازار و ریسک آن بر مستمری افراد حساب‌های انفرادی صوری را برگزیدند.

روی دیگر اصلاحات نه در نوع سیستم‌های تأمین اجتماعی بلکه به ارائه‌دهنده آن‌ها برمی‌گردد. در دو دهة گذشته یازده کشور عضو OECD ازجمله استرالیا، مجارستان، مکزیک، نروژ، لهستان، سوئد و بریتانیا تأمین اجتماعی خود را به بخش خصوصی سپرده‌اند. سطح سوم تأمین اجتماعی نیز بسیار موردتوجه قرارگرفته به‌گونه‌ای که اکنون بیمه‌های اختیاری خصوصی حدود 40 درصد نیروی کار را در کشورهای OECD تحت پوشش دارند. دامنه پوشش نیز از حدود 10 درصد در فنلاند، ایتالیا، اسپانیا و پرتغال تا حدود 50 درصد در آلمان، بریتانیا، ایالات‌متحده، ژاپن و نروژ متغیر است.

.


منابع فارسی

افتاده،غلامحسین، واثقی،محمد؛ بررسی اهداف و کارکردهای تأمین اجتماعی و ارزیابی مقررات فعلی تأمین اجتماعی در برآورده ساختن آن، فصلنامه تأمین اجتماعی، سال ششم، شماره هفدهم.

حسن‌زاده اصفهانی، مجید؛ روش‌های تأمین مالی در تأمین اجتماعی، (طرح‌های مستمری و نقش اکچوئری، فصلنامه تأمین اجتماعی، سال نهم، شماره بیست و نهم

منابع انگلیسی

OECD (2007), “Editorial and Executive Summary”, in Pensions at a Glance 2007: Public Policies across OECD Countries, OECD publishing.

OECD (2005), “Editorial and Executive Summary”, in Pensions at a Glance 2007: Public Policies across OECD Countries, OECD publishing.

Ramaswamy, Srichander; (2012) “The sustainability of Pension Systems”, BIS Working Papers; No. 368

Grech, Aaron G.; (2010); “Assessing the sustainability of pension reforms in Europe”; Centre for Analysis of Social Exclusion, London School of Economics; CASE No.140.


[1] به این روش‌ها در اصطلاح نظام اندوخته‌گذاری جزئی یا Partially-Funded نیز گفته می‌شود.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.