1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست محیط زیست
  4. >
  5. توسعه پایدار

نوع مطلب: مرور سیاست

17 تیر 1396 ساعت 06:52 شماره مسلسل: 1100339

شهرهای تاب‌آور: راه‌حلی برای سازگاری با اثرات تغییر اقلیم

شهرهای تاب‌آور: راه‌حلی برای سازگاری با اثرات تغییر اقلیم

شهر تاب‌آور شهری است که برای جذب و پوشش هر شوک و تنش آمادگی دارد و در عین حال کارکردها، ساختارها و ویژگی‌های ضروری خود را حفظ می‌کند و می‌تواند با تغییرات پی‌درپی مواجه شود.

کشورهایی که اکنون دارای رشد سریع شهرنشینی هستند این شانس را دارند که میان‌بر زده و از مدل توسعه‌ای «اول رشد کن، بعد تمیز می‌کنی» پرهیز کنند. یکپارچگی کارایی اکولوژیکی با توسعه شهر یک استراتژی برد-برد برای دولت‌ها است به‌نحوی‌که امنیت انرژی و اکولوژیک از یک‌سو و رشد اقتصادی و کیفیت بالای زندگی از سویی دیگر تأمین می‌گردند.(نقشه راه رشد کم کربن برای کشورهای آسیایی و اقیانوس آرام)

تولید 80 درصد تولید ناخالص داخلی و تمرکز بیش از 60 درصد جمعیت جهان در شهرها از سویی و تولید بیش از 80 درصد کربن جهان در محیط‌های شهری و مصرف بیش از 50 درصد انرژی جهان در شهرها و 50 درصد آسیب وارده به لایه ازن به‌واسطه شهرها باعث تمرکز برنامه‌ریزان محیط‌زیستی بر مقوله برنامه‌ریزی شهری و ایجاد تغییر در جریان مواد و انرژی از طریق تغییر در برنامه‌ریزی‌های شهری شده است. وضعیت محیط‌زیست شهرهای ایران نسبتاً وضعیت نگران‌کننده‌تری دارد. (ICLEI.ORG)

در ایران از جمعیت 75149669 نفری 53646661 نفر یعنی بالای 71 درصد آن در شهرها زندگی می‌کنند. (سرشماری سال 1390 مرکز آمار ایران) چالش‌های بزرگ محیط‌زیستی شهرهای ایران عبارت‌اند از: آلودگی هوا در کلان‌شهرها و برخی شهرهای دیگر مانند سنندج، کرمانشاه و اهواز (سازمان جهانی بهداشت)، آسیب‌دیدگی و فرسایش خاک ناشی از بیابان‌زایی و جنگل‌زدایی و تغییر کاربری اراضی که منجر به ناامنی غذایی و بحران‌های اقتصادی و اجتماعی و مهاجرت روستاییان به شهرها و تشدید فشار به شهرها می‌شود، تنش آبی به دلیل کاهش ذخیره و عرضه آب و افزایش تقاضای آب که منجر به مشکلات امنیتی، زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی در شهرها خواهد شد، افزایش مصرف بی‌رویه انرژی و افزایش تولید دی‌اکسید کربن و وابستگی شدید به مصرف سوخت‌های فسیلی (برگرفته از سخنرانی گری لوییس هماهنگ‌کننده مقیم سازمان ملل متحد در ایران)، از بین رفتن سرمایه‌های طبیعی در شهرها (روددره‌ها، دشت‌های پیرامون شهرها، تپه‌ها، کریدورهای باد در تهران) به دلیل عدم وجود برنامه‌ریزی کاربری اراضی و طراحی‌های مناسب شهری (برگرفته از پایان‌نامه زهره یزدانی پرایی با موضوع ارزیابی اثرات استراتژیک طرح جامع شهر تهران با تأکید بر سرمایه‌های طبیعی).

4 تریلیون دلار از سرمایه‌های موجود در شهرها در سال 2030 در معرض اثرات تغییر اقلیم قرار خواهد گرفت.

تغییر اقلیم تغییر در توزیع آماری الگوهای آب و هوایی است که ممکن است دهه‌ها تا میلیون‌ها سال طول بکشد. تغییر اقلیم ممکن است به متوسط شرایط آب و هوایی اشاره کند و یا به تغییرات آب و هوایی در طی یک دوره زمانی طولانی‌تر. تغییرات اقلیمی به دلایل مختلفی مانند فرایندهای طبیعی، تغییر در دریافت اشعه خورشیدی توسط زمین، انفجارهای آتش‌فشانی، و یا فعالیت‌های انسانی مانند گرمایش جهانی به وجود می‌آید. (سازمان فضایی آمریکا)

امروزه دیگر تغییر اقلیم، احتمالی دور از ذهن نیست بلکه واقعیتی جاری است، به‌نحوی‌که خسارت‌های ناشی از سیل‌ها و طوفان‌ها در این سال‌ها به‌ویژه در شهرهایی که جمعیت و سرمایه‌های زیادی در آن‌ها انباشته شده است تکرار شده‌اند. مراکز شهری باید با ابزارهای مناسبی برای روبه‌رو شدن با اثرات تغییر اقلیمی آماده شوند. همچنین باید روش‌هایی که تا کنون برای مدیریت شهرها کاربرد داشت، تغییر کند. چرا که عامل تولید بیش از 80 درصد گازهای گلخانه‌ای شهرها هستند. 4 تریلیون دلار از سرمایه‌های موجود در شهرها در سال 2030 در معرض اثرات تغییر اقلیم قرار خواهند گرفت.76 درصد تجارت شهرهای دنیا به‌واسطه تغییر اقلیم در معرض خطر قرار خواهند گرفت.در سال 2014 تعداد 757 اقدام سازگاری با تغییر اقلیم در شهرهای جهان انجام شده است.

اکنون زمان آن است که سیاست‌گذاران نگاه همه‌جانبه‌ای به کاهش آسیب‌های ناشی از تغییر اقلیم و سایر حوادث طبیعی در قالب یک برنامه جامع مدیریت مخاطرات داشته باشند.

سیاست‌گذاران جهان دریافته‌اند که نیاز به مقابله با آسیب‌های تغییر اقلیم دارند. در آسیا «شبکه تاب‌آوری شهرهای آسیایی در برابر تغییر اقلیمی» (ACCRN) تشکیل شده است و طی یک برنامه نه‌ساله (2017-2008) که توسط بنیاد راکفلر حمایت می‌شود، بر روی ده شهر در 4 کشور آسیایی (هند،اندونزی،تایلند و ویتنام)در حال تحقیق و فعالیت است. به‌واسطه فعالیت‌هایی که در راستای کاهش تغییر اقلیم در شهرهای لندن، مادرید، دوربان، و تایپه از سال 2009 انجام شده است تولید دی‌اکسید کربن سیزده میلیون تن کاهش یافته است. (ICLEI.ORG) متأسفانه سهم ایران علیرغم متأثر بودن از تغییر اقلیم و اثرات آن برای بهره گرفتن از این منابع مالی صفر است.

برنامه‌ریزی شهری از طریق کنترل کاربری زمین نقش مهمی در کاهش کربن خواهد داشت. تحقق این ایده از طریق ایده شهر اکولوژیک و از طریق برنامه‌ریزی اکولوژیک و ورود به عصر تمدن اکولوژیک امکان‌پذیر خواهد بود.در نهایت گذار از اندیشه برنامه‌ریزی کاربری انسان‌مدار به برنامه‌ریزی کاربری اراضی اکولوژی، که نمود عینی آن در شهرها ایده شهر اکولوژیک است. یکی از انواع شهرهای اکولوژیک، شهرهای تاب‌آور است.

شهر تاب‌آور شهری است که برای جذب و پوشش هر شوک و تنش آمادگی دارد و در عین حال کارکردها، ساختارها و ویژگی‌های ضروری خود را حفظ می‌کند و می‌تواند با تغییرات پی‌درپی مواجه شود. (ICLEI.ORG)

کاهش ریسک حوادث و تاب‌آوری بخشی از توسعه پایدار در کره محیط‌زیست، اقتصاد و سیاست و اجتماع و فرهنگ است. تاب‌آوری سه سطح فرد، سازمان و جامعه را در ابعاد محیط‌زیست، سلامت، اقتصاد، اجتماع و فرهنگ، زیرساخت‌ها (مسکن، حمل‌ونقل،...)، سلامت، حوادث، آموزش دربرمیگیرد.

شهرهای تاب‌آور دارای هشت کارکرد زیر هستند:

1. نیازهای اساسی (غذا،آب، انرژی، دارو و پناهگاه) را در همه شرایط یعنی شرایط تنش و شوک هم برآورده می‌کند.

2. زندگی انسانی مورد حمایت و حفاظت و در شرایط کاملاً ایمن قرار دارد. شهرها ظرفیت کافی برای برخورد با حوادثی مانند سیل، زلزله، آتش‌سوزی و ..را دارند.

به‌واسطه فعالیت‌هایی که در راستای کاهش تغییر اقلیم در شهرهای لندن، مادرید، دوربان، و تایپه از سال 2009 انجام شده است تولید دی‌اکسید کربن سیزده میلیون تن کاهش یافته است.

3. دارایی‌ها و اموال حفاظت، نگهداری می‌شوند و در اثر حوادث از بین نمی‌روند. این دارایی‌ها شامل سرمایه‌های انسان‌ساخت مثل پل‌ها، ساختمان‌ها و جاده‌ها، شبکه‌های انتقال انرژی و یا سرمایه‌های طبیعی مثل رودخانه‌ها، تالاب‌ها، جنگل‌ها ،خاک و آب است.

4. روابط انسانی را تسهیل می‌کند.در شهر آدم‌های مختلف از نژاد، قومیت‌ها و ویژگی‌های شخصیتی متفاوت وجود دارند . در چنین شهری که جامعه‌ای آرام و زنده و قابل زندگی است انسان‌ها در شرایط شوک و استرس دچار ورشکستگی اجتماعی و انسانی نمی‌شوند.

5. دانش، آموزش و نوآوری و خلاقیت را ارتقا می‌دهد.این دانش شامل علم در سطح دانشمندان و آگاهی‌های عمومی در سطح مردم عادی می‌شود.دانش و آگاهی نقش بسیار کلیدی برای دفع شوک‌های ناشی از حوادث و بحران‌ها دارد.

6. نقش قانون، مقررات و عدالت پذیرفته شده و مورد حمایت است. اینکه شهروندان دارای حقوق برابر باشند و احساس تعلق به جامعه داشته باشند در مواقع بحران بسیار ضروری است. و باعث می‌شود که شهروندان احساس امنیت داشته باشند. نقش پلیس در مواقع بروز مخاطرات بسیار حیاتی است.

7. معاش مردم تحت حمایت قرار دارد. تجارت و تولید درآمد عموماً در شهرها صورت می‌پذیرد و درحقیقت کالاها و خدمات عموماً توسط آن‌ها تولید می‌شود و اینکه شهروندان احساس کنند که به‌طور مثال فضای کافی برای کارکردن در شهر وجود ندارد ایجاد استرس و فشار می‌کند. فضا و زیرساخت‌های لازم برای تولید درآمد باید ایجاد شده و به نحوی برنامه‌ریزی شود که شهروندان در شرایط بحران نیز امکان کسب درآمد داشته باشند.

8. شهر باید زیرساخت‌ها و بستر مقرراتی لازم برای ایجاد انگیزه برای تولید رفاه و رونق اقتصادی و تولید رقابت درون و بیرون شهر را فراهم کنند.عدم توانایی شهر در ایجاد چنین بستری موجب ایجاد شوک و استرس‌هایی مانند بحران‌های اقتصادی و بیکاری می‌شود.

برای دستیابی به شهری با چنین کارکردهایی همگامی و هم‌افزایی حاکمیت و مردم در همه ابعاد، همکاری بین دستگاه‌های ذی مدخل، نهادهای مدنی و شهروندان ضروری است.

ایران به دلیل قرار گرفتن در شرایط خاص جغرافیایی و اقلیمی همواره کشوری پیشتاز در عرصه سکونت انسان و ایجاد سکونت‌گاه‌های انسانی بوده است، و دارای تجارب ویژه‌ای در زمینه تاب‌آوری نیز است. درحقیقت در الگوی بومی و سازگار با شرایط ویژه اقلیمی ایران چهار شاخص مهم مدیریت انرژی، کاربری زمین و حمل‌ونقل و آب که اثرگذارترین عوامل در تاب‌آوری شهری هستند در استقرار و مکان‌یابی، طراحی عناصر شهری و معماری ساختمان‌ها و اجزا مدنظر بوده‌اند و شهرها عملکردی اکولوژیک و کاملاً تاب‌آور داشته‌اند و با توجه به فرهنگ، معیشت و فنّاوری آن دوران جوابگوی نیازهای اساسی مردم بوده و از نظم ارگانیک برخوردار بوده‌اند. (یزدانی،1391)

در عصر حاضر با تقلید ناآگاهانه از الگوی توسعه غیربومی، عدم توجه به ویژگی‌های طبیعی، توسعه بی‌رویه و خارج از ظرفیت اکولوژیک و ضایع‌سازی منابع طبیعی و محیط‌زیست سکونت‌گاه‌های انسانی (به‌ویژه شهرها) کارکردهای حیاتی خود را از دست داده‌اند. لذا ضروری است با تکیه بر دانش بومی، بهره گرفتن از پیشرفت‌های علمی و فنّاوری‌های سازگار با شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران سیاست‌ها و خط‌مشی‌های توسعه‌ای متناسب با شرایط خاص ایران در بخش‌های مختلف تدوین شود.

به‌طور مثال، سیاست‌های بخش ساختمان باید به سمت ایجاد استانداردها و برچسب‌گذاری زیست‌محیطی دستگاه‌ها و تجهیزات و مواد مورداستفاده در ساختمان‌ها، کدگذاری ساختمان‌ها و گواهی دادن، اجرای برنامه‌های مدیریت تقاضای مصرف‌کننده‌ها، اجرای استراتژی‌های کاهشی مصرف انرژی در بخش دولتی در بخش تأمین ،تدوین مقررات و استانداردهایی که ملاحظات تغییر اقلیم را در طراحی‌ها مدنظر دارند و اتخاذ خط‌مشی‌های کاربری اراضی اکولوژیک هدایت شوند. وزارت نیرو، وزارت راه و شهرسازی، سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت صنعت، معدن و تجارت از دستگاه‌های دخیل هستند که جهت تدوین چنین برنامه‌هایی ضرورتاً باید همکاری تنگاتنگی با یکدیگر داشته باشند.

سیاست‌های هماهنگ‌سازی ملاحظات تغییر اقلیم در خط‌مشی‌های توسعه ملی، تهیه الزامات اقتصاد سوخت ، تولید سوخت‌های زیستی، و تهیه استاندارد دی‌اکسید کربن برای حمل‌ونقل جاده‌ای، مالیات بر ثبت‌نام، خرید و استفاده از ماشین و سوخت‌های موتوری، جاده‌ها و پارکینگ‌ها، اثرگذاری بر نیاز به جابجایی، از طریق مقررات کاربری اراضی و برنامه‌ریزی زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری بر روی ایجاد زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی جذاب و شکل‌های حمل‌ونقل غیرموتوری با همکاری وزارت راه و شهرسازی، سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت نفت، وزارت کشور در بخش حمل‌ونقل باید تدوین و به سمت اجرا هدایت گردند. بدیهی است حضور فعالان مدنی، انجمن‌های صنفی و حرفه‌ای تخصصی این حوزه‌ها کاملاً ضروری است.

از ضروری‌ترین بخش‌هایی که باید در اولویت قرار گیرد، بخش انرژی است. کاهش یارانه‌های سوخت‌های فسیلی، تعیین مالیات بر مصرف سوخت‌های فسیلی و تولید کربن، ایجاد مکانیسم‌هایی برای تشویق به سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر (برقابی، خورشیدی، بادی، زمین‌گرمایی و انرژی‌های زیستی)، تهیه الزامات استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و پرداخت یارانه به تولیدکننده‌های این بخش، مقررات و خط‌مشی‌های ملی انرژی، مشوق‌های مالی و اقتصادی برای تشویق به استفاده از منابع جایگزین، یکپارچه‌سازی ملاحظات تغییر اقلیم در استانداردهای طراحی منابع تولید انرژی از جمله راهکارهای سیاستی هستند که باید با هماهنگی دستگاه‌های ذی‌ربط(سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت نفت، وزارت نیرو، وزارت صنعت، معدن و تجارت) و با یاری‌گرفتن از انجمن‌های صنفی و حرفه‌ای تخصصی این حوزه تدوین گردند. ضروری است چنین سیاست‌هایی در بخش آّب، کشاورزی، صنعت و بهداشت تدوین شود. روند رو‌به‌افزایش آثار منفی ناشی از تغییر اقلیم ضرورت سرعتبخشی به این فرایند را نشان می‌دهد. بهترین اقدام دولت دوازدهم در این زمینه می‌تواند تسریع در بررسی لایحه تاب‌آوری شهری پیشنهادی سازمان حفاظت محیط‌زیست باشد.

منابع:

www.worldbank.org/eap/climatecities

http://www.iclei.org/

https://www.rockefellerfoundation.org

حقیقت نایینی، غلامرضا و مهناز افشار. 1375. بررسی مفاهیم و ارزش‌های معماری و شهرسازی در بافت قدیم نایین. مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی جلدچهارم

ورجاوند،پرویز. 1375. بهره جستن و هماهنگی با طبیعت و پاسخ به نیازها،جانمایه شهرسازی و معماری ایران. مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری وشهرسازی،جلدسوم.

یزدانی پرایی، زهره.1391،پایان‌نامه کارشناسی ارشد با موضوع ارزیابی اثرات استراتژیک طرح جامع شهر تهران با تأکید بر سرمایه‌های طبیعی، دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران.

یزدانی پرایی، زهرا،یزدانی پرایی، زهره،1395، سکونتگاههای سنتی ایران: سازگاری بین انسان و محیط‌زیست ازدیدگاه شهراکولوژیک، مجموعه مقالات دومین کنفرانس ملی مدیریت کلانشهرها با رویکرد محیط‌زیست.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

مطالب مرتبط

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.