1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اقتصادی
  4. >
  5. انرژی

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

19 بهمن 1393 ساعت 16:17 شماره مسلسل: 2200056

باز کردن گره کور هدفمندی

باز کردن گره کور هدفمندی

از هدفمندسازی یارانه‌ها به‌عنوان بزرگ‌ترین طرح تاریخ اقتصادی ایران نام‌برده‌می‌شود که در اواخر دهه هشتاد کلید خورد، اما بنا بر آمار رسمی وزارت امور اقتصادی و دارایی، فاز اول این طرح با شکست روبرو شد و موجب ورود خانوارهای بیشتری به زیرخط فقر گشت. طرحی که قرار بود برای بسیاری از اقلام انرژی یارانه ندهد و در مقابل به افراد نیازمند کمک بیشتری کند، در یک‌کلام هدف اصلی آن افزایش کارایی اقتصاد و به‌تبع آن افزایش عدالت اقتصادی در کمک به اقشار محروم و آسیب‌پذیر بود موفقیتی کسب نکرد. در خصوص دلایل شکست این طرح در دولت دهم و اصلاحات آن در دولت یازدهم با اجرای فاز دوم صحبت‌های زیادی مطرح‌شده است اما در این نوشته رویکرد اصلی دولت در خصوص هدفمندی بررسی می‌شود.



از هدفمندسازی یارانه‌ها به‌عنوان بزرگ‌ترین طرح تاریخ اقتصادی ایران نام‌برده‌می‌شود که در اواخر دهه هشتاد کلید خورد، اما بنا بر آمار رسمی وزارت امور اقتصادی و دارایی، فاز اول این طرح با شکست روبرو شد و موجب ورود خانوارهای بیشتری به زیرخط فقر گشت. طرحی که قرار بود برای بسیاری از اقلام انرژی یارانه ندهد و در مقابل به افراد نیازمند کمک بیشتری کند، در یک‌کلام هدف اصلی آن افزایش کارایی اقتصاد و به‌تبع آن افزایش عدالت اقتصادی در کمک به اقشار محروم و آسیب‌پذیر بود موفقیتی کسب نکرد. در خصوص دلایل شکست این طرح در دولت دهم و اصلاحات آن در دولت یازدهم با اجرای فاز دوم صحبت‌های زیادی مطرح‌شده است اما در این نوشته رویکرد اصلی دولت در خصوص هدفمندی بررسی می‌شود.
با اینکه دولت یازدهم از اقتصاددانان و برنامه ریزان به‌مراتب مجرب‌تری از دولت دهم برخوردار است اما هنوز نتوانسته است گره کور هدفمندی را باز کند. دلیلش هم ساده است، زیرا هنوز در زمین و با قواعد دولت دهم بازی می‌کند اما واضح است هرگز یارانه را با اصول و قواعد دولت دهم نمی‌توان هدفمند کرد. 20 فروردین که فاز دوم هدفمندی شروع شد و دولت از افراد نیازمند متقاضی خواست دوباره ثبت‌نام کنند، تیم اقتصادی دولت هرگز فکر نمی‌کردند این‌گونه غافلگیر شوند. تنها تعداد کمی از مردم از دریافت یارانه انصراف‌دادند و دولت، هم با خواهش و تمنا و هم با خط‌ونشان کشیدن مبنی بر حذف و جریمه افراد غیر نیازمند سعی کرد ورق را به سود خود برگرداند اما نتیجه چیز دیگری بود. اما این روزها که موضوع هدفمندی زیر سایه تبلیغاتی مهار تورم و بسته سیاستی به فراموشی سپرده‌شده‌‌است حیاط‌خلوتی برای دولت است تا بتواند این معضل اقتصادی را چاره کند. بااینکه مجلس هم دولت را مکلف کرده که غیر‌نیازمندان را حذف کند و هرازگاهی پیغام‌هایی برای دولت می‌فرستد که خیلی هم جدی نیست، درواقع اجرای فعلی هدفمندی برای دولت بار مالی سنگین دارد اما مجلس هم از اصرار بر اصلاح روند فعلی واهمه دارد.
اما چاره چیست؟ چاره را باید در تغییر قواعد بازی جست. برای روشن شدن بهتر است تفاوت سیستم‌های قضایی و سیستم‌های امنیتی را یک‌بار دیگر مرور کنیم و تا بفهمیم قواعد بازی که تغییر می‌کند یعنی چه!؟ در سیستم قضایی همه مبرا هستند مگر اینکه خلافش ثابت شود اما سیستم‌های امنیتی برعکس‌اند، همه متهم‌اند مگر اینکه خلافش ثابت شود. درواقع شاید ظاهر این دو سیستم بسیار شبیه باشد اما قواعد بازی‌شان کاملاً متفاوت است. در اقتصاد ایران هم هردوی این دو نمونه راداریم. مثلاً مالیات ستانی در ایران سیستمی امنیتی دارد چراکه سازمان امور مالیاتی در چارچوب رویکرد ناصواب و خودساخته مالیات علی الراس، مقدار مشخصی از مالیات برای کارگزاران اقتصادی تعیین می‌کند، حال اگر فرد اعتراضی دارد باید ثابت کند این رقم مالیات اشتباه است. درحالی‌که اظهارات مالیاتی فرد باید هر چه که باشد قبول باشد مگر اینکه خلافش ثابت شود، یعنی دولت سندی مبنی بر عدم شفافیت خود اظهاری فعالین بیابد. اینکه چرا قاعده بازی در مالیات ستانی این‌گونه باشد به این برمی‌گردد که جریان پول از مردم به دولت است. درواقع گیرنده پول(که دولت است) باید اظهارِ دهندۀ پول(مردم) را بپذیرد مگر اینکه خلافش به اثبات برسد. درست این قواعد در هدفمندی یارانه‌ها باید برعکس اعمال شود. در هدفمندی، جریان پول از دولت به مردم است به همین دلیل اینکه مردم همه بخواهند پول بگیرند و حالا دولت بخواهد برای 70 میلیون تعیین تکلیف کند، یک رویکرد اشتباه و غیرممکن است. همان‌طور که اکنون می‌بینیم دولت با تمامی تلاشی که می‌کند و در این شرایط بحران اقتصادی، منابعش را بی‌هدف و بی‌دلیل به‌واسطه هدفمندی از دست می‌دهد، توان حذف افراد غیر نیازمند را ندارد. درست است که کمی ملاحظات سیاسی-اجتماعی و ناقص بودن و ناکارآمدی سیستمهای اطلاعاتی هم بی‌تأثیر نیست اما اگر همه این بخش‌ها هم توانمند بودند دولت نباید تعهد تشخیص افراد نیازمند را قبول می‌کرد. بر اساس توضیحات قبلی این مردم هستند که باید ثابت کنند نیازمندند و بتوانند از دولت کمک دریافت کنند. درواقع همواره برای گیرنده پول (چه دولت چه مردم) باید سیستم رفتاری امنیتی باشد یعنی نباید پول داد مگر اینکه مجبور شد. حال هدفمندی یارانه‌ها در سال 94 را هم می‌توان با این رویکرد جدید مدیریت کرد. دولت می‌تواند از سه ماه قبل از پایان سال 93 فراخوان بدهد معیارهایی مشخص کند و حال از افرادی که تحت پوشش سازمان‌های حمایتی مانند بهزیستی و کمیته امداد نیستند بخواهد بر اساس معیارهای مشخص‌شده و با استعلامات معتبر از دستگاه‌های محلی سعی کنند ثابت کنند که نیازمندند تا بتوانند از کمک دولت بهره‌مند گردند. این تغییر رویکرد اولاً، هزینه‌های ثبت‌نام را بالا می‌برد و بخشی از افرادی که نیازمند نیستند برایشان به‌صرفه نخواهد بود که در این بازی وارد شوند. ثانیاً، در شهرهای کوچک که افراد توانمند زیادی از خانه‌هایشان ثبت‌نام کردند حالا باید درملأعام برای گرفتن پول از دولت دست‌وپا بزنند. ثالثاً، مشکل عدم یکپارچگی سیستم‌های اطلاعاتی مرتفع خواهد شد چراکه دستگاه‌های محلی متولی سنجش معیارهای دولت در خصوص یارانه بگیران خواهند بود.
هرچند به گفته مشاور اقتصادی رئیس‌جمهور، 45 هزارتومانی که مردم در روز اول فاز اول هدفمندی دریافت کردند در اردیبهشت 93 به‌واسطه تورم سرکش و شکست همه دستاوردهای خیالی هدفمندی تنها 19 هزار تومان می‌ارزید اما دولت قطعاً نمی‌تواند با حجم فعلی، هم یارانه نقدی بدهد هم برای بحران کنونی اقتصاد، خرج کند.
مراحل پیشنهادی برای ثبت‌نام دریافت یارانه در سال 94 این‌گونه خواهد بود:
1. سرپرستان خانوار ثبت‌نام اولیه را انجام می‌دهند و سیستم یک برگه با درج مشخصات سرپرست در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد.
- در این برگه مشخصات سرپرست خانوار و اعضا خانوار وجود دارد
- در این برگه باکس‌هایی متعلق به دستگاه‌های اجرایی قرار دارد که فرد باید استعلام هرکدام از این دستگاه‌ها را بگیرد
- دستگاه‌هایی که می‌توانند متولی شناسایی نیازمندان باشند عبارت‌اند از:
- اداره ثبت املاک: برای استعلام املاک تحت کنترل خانوار
- راهنمایی و رانندگی: برای استعلام تعداد خودروهای تحت تملک
- اداره مالیات: سنجش میزان مالیات پرداختی
- گمرک: اطلاع از میزان فعالیت‌های گمرکی
- بانک‌ها: اطلاع از میزان گردش حساب اعضا خانوار
2. سرپرستان خانوار(لزوماً فقط این افراد) با مراجعه به دستگاه‌های مذکور استعلام خود را می‌گیرند و هر دستگاه باکس مربوط به خود را مهر و امضا خواهد کرد.
3. دستگاه‌های شهرستانی وضعیت اعضا خانوار را با آستانه‌های تعیین‌شده می‌سنجند و نتیجه آن را به‌صورت «قبول یا رد» به ستاد هدفمندی یارانه‌ها ارجاع خواهند داد.
4. افرادی که تمام موارد آن‌ها پرشده باشد و همه آن‌ها قبول باشد، به‌عنوان نیازمند شناخته خواهند شد.
نکات موردتوجه:
1. برگه‌هایی که در اختیار افراد قرار می‌گیرد و نیازمند مهر استعلام خواهد بود به این دلیل است که افراد در صورت رد شدن آن‌ها به دلیل نامشخص بودن یک استعلام خاص، بتوانند سندی مبنی بر انجام امورات اداری از طرف خود را داشته باشند.
2. حضور سرپرستان باعث می‌شود هم می‌تواند ایرانیان خارج از کشور را حذف کند و هم کسانی اقدام به ثبت‌نام کنند که از جایگاه اجتماعی خود برای دریافت یارانه واهمه‌ای نداشته باشند.
ایرادات واردشده:
1. دستگاه‌های مذکور اطلاعات افراد را ندارند:
دستگاه‌ها به‌صورت محلی توانایی پردازش این اطلاعات رادارند اما قاعدتاً انتظار نمی‌رود این اطلاعات به‌صورت یکپارچه در مرکز وجود داشته باشد، همچنین هزینه پردازش آن بسیار بالا خواهد بود.
2. این طرح توان و انرژی بالایی از دستگاه‌های مذکور خواهد گرفت:
برای حل این مشکل چند موضوع را باید مدنظر داشت:
- هر دستگاه یک فرد را به‌صورت اختصاصی برای انجام این طرح تعیین خواهد کرد
- این طرح باید حداقل دو ماه قبل از پایان سال شروع شود تا فشار کاری ایجاد نشود
- بخش زیادی از افراد که خود را در چارچوب‌های تعیین‌شده نمی‌بینند، اقدام نخواهند کرد
3. ممکن است بعضی از افراد به دلیل حجم کار بالای سامانه غیرمنصفانه حذف شوند:
سرپرستان انوار در صورت اعتراض بعد از پایان سال می‌توانند نقص‌های پرونده خود را ببینند و در صورت اعتراض با دستگاه مربوطه مطرح کنند و در صورت حل آن به ستاد ابلاغ نمایند.
4. حجم بالایی از اطلاعات به وجود می‌آید:
هر خانوار از پنج دستگاه استعلام خواهد گرفت و هر دستگاه بر اساس مرزها و آستانه‌های تعیین‌شده، «قبول یا رد» را به ستاد بر خواهد گرداند.
5. اعضای یک خانوار ممکن است حساب‌های مختلفی در بانک‌ها داشته باشند، چگونه از صحت‌وسقم آن می‌توان مطمئن شد:
چون یک خانوار تنها با یک رد و یا خالی بودن یکی از باکس‌ها از نیازمندان حذف خواهد شد، می‌توان بخش استعلام بانکی را فقط برای خانوارهایی که این بخش را پشت سر گذاشته‌اند، انجام شود تا حجم کمتری را شامل شود. حال چون بانک مرکزی بر اساس شماره ملی، همه حساب‌های افراد را دارد می‌تواند حساب‌های موجود را با حساب‌های اظهارشده چک کند و در صورت کتمان حساب، خانوار حذف خواهد شد. در غیر این صورت استعلام بانک‌های مختلف در بانک مرکزی تجمیع شده و به‌عنوان قبول یا رد به ستاد ارجاع داده‌شده است.
6. دولت بنا ندارد تا در حساب‌های مردم سرک بکشد:
اولاً، در این طرح، دولت در هیچ حسابی سرک نخواهد کشید و افراد با تمایل شخصی میزان گردش حساب یا میانگین روزانه خود را در یک بازه مشخص از بانک دریافت و از آن‌ها می‌خواهند آن را به بانک مرکزی ارجاع دهد. دوماً، بانک‌ها تنها بودن یا نبودن در محدوده‌های مشخص‌شده را گزارش خواهند داد و ریز اطلاعات حتی برای دولت فاش نخواهد‌شد

7.این طرح می‌تواند هزینه‌هایی برای دستگاه‌ها مخصوصاً بانک‌های خصوصی در پی داشته باشد و ممکن است با انجام آن مخالفت کنند:
می‌توان در این حالت از سرپرستان خانوار یک کارمزد مشخص به ازای هر حساب دریافت شود و اگر فرد به‌عنوان نیازمند تشخیص داده شد، ستاد هدفمندی یارانه‌ها بر اساس استعلامات به‌دست‌آمده این هزینه‌ها را به نیازمندان واقعی برگرداند.
8. با اجرای این طرح نقش نهادهای حمایتی(سازمان بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی) زیر سؤال می‌رود:
خانوارهای تحت پوشش این دو نهاد نیازی به گرفتن استعلام‌های مربوطه ندارند و به‌صورت خودکار نیازمند واقعی شناخته می‌شوند.
آستانه‌های پیشنهادی برای هر خانوار:
1. تملک بیش از یک ملک اعم از زمین یا مسکونی
2. تملک بیش از یک خودرو یا خودرو با حجم موتور بیش از 1700 سی سی.
3. جمع مالیات پرداختی خانوار بیش از 200 هزار تومان ماهانه.
4. جمع صادرات یا واردات یک سال اخیر برای اعضا خانوار بیش از 300 میلیون ریال یا 10000 دلار.
5. گردش حساب مجموع اعضا خانوار بیش از 100 میلیون ریال ماهانه.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.