1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست اجتماعی و فرهنگی
  4. >
  5. خانواده و جمعیت
  6. >
  7. تحولات جمعیتی

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

7 بهمن 1393 ساعت 22:13 شماره مسلسل: 7700050

مدیریت و سیاست‌گذاری فرصت طلایی پنجره جمعیتی در ایران

مدیریت و سیاست‌گذاری فرصت طلایی پنجره جمعیتی در ایران

در ایران سیاست‌ها و برنامه‌های جمعیتی بیشتر بر پویایی رشد و تعداد جمعیت متمرکز بوده و هست و کمتر به ساختارهای سنی جمعیت، تغییرات و پیامدهای آن توجه شده است. این در حالی است که با توجه به کامل شدن فرایند گذار جمعیتی، گذارهای ساختار سنی (ASTs) اکنون مهم‌ترین مسئله جمعیت و توسعه کشور محسوب می‌شوند. بر این اساس، مقاله پیش رو با استفاده از داده‌های ثبتی و سرشماری و همچنین برآوردهای جمعیتی به واکاوی گذار ساختار‌سنی جمعیت در کشور و همچنین طرح مباحث‌سیاستی پیرامون نحوه مدیریت و مهندسی اقتصادی‌-اجتماعی «فرصت طلایی پنجره جمعیتی» می‌پردازد.


1. طرح مسئله
رویکردها و مدل‌های نظری جمعیت و توسعه بیشتر بر رشد جمعیت به‌عنوان شاخص پویایی جمعیت تأکید داشته و از تأثیرات ساختار سنی جمعیت و تغییرات آن بر رشد و توسعة‌اقتصادی غفلت کرده‌اند (صادقی، 1391). ساختار سنی جمعیت، با توجه به رفتار اقتصادی متفاوت افراد در مسیر و مراحل مختلف زندگی، می‎تواند اثرات قابل‌توجهی در عملکرد اقتصادی داشته باشد. تمرکز جمعیتی در هرکدام از گروه‌های سنی طبیعتاً نیازها، پیامدها و بالطبع برنامه ریزیهای خاص خود را دارد که سیاست‌گذاران باید بدان توجه داشته باشند.
در بستر گذارهای ساختار سنی، فازی از تحولات جمعیتی در ایران آغازشده است که به «پنجره جمعیتی» مرسوم است. پنجره جمعیتی یک وضعیت موقتی در ساختار جمعیتی ایران است که در سال 1385 بازشده و چیزی حدود چهار دهه طول می‌کشد. در این دوران نسبت جمعیت در سنین فعالیت به حداکثر خود می‎رسد و نسبت‌های وابستگی سنی کاهش می‌یابد و درنتیجه فرصت طلایی و منحصربه‌فردی فراروی توسعه اقتصادی فراهم می‌شود. البته این وضعیت به‌طور اتوماتیک و خودکار عمل نمی‌کند و بهره‌برداری از آن نیازمند بسترهای اقتصادی، اجتماعی، سیاستی و نهادی مناسب است.
بااین‌وجود، در ایران سیاست‌ها و برنامه‌های جمعیتی بیشتر بر پویایی رشد و تعداد جمعیت متمرکز بوده و هست و کمتر به ساختارهای سنی جمعیت، تغییرات و پیامدهای آن توجه شده است. این در حالی است که با توجه به کامل شدن فرایند گذار جمعیتی، گذارهای ساختار سنی (ASTs) اکنون مهم‌ترین مسئله جمعیت و توسعه کشور محسوب می‌شوند. بر این اساس، مقاله پیش رو با استفاده از داده‌های ثبتی و سرشماری و همچنین برآوردهای جمعیتی به واکاوی گذار ساختار‌سنی جمعیت در کشور و همچنین طرح مباحث‌سیاستی پیرامون نحوه مدیریت و مهندسی اقتصادی‌-اجتماعی «فرصت طلایی پنجره جمعیتی» می‌پردازد.
2.تحولات ساختار سنی در بستر گذار جمعیتی
تحولات جمعیتی را می‌توان در چارچوب مدل گذار جمعیتی (DTM) و فازهای مختلف آن تبیین کرد. در بستر گذار جمعیتی دو فاز کلی از هم متمایز می‎شود؛ فاز اول، گذار مرگ‌ومیر و فاز دوم، گذار باروری است. در ایران، همان‌طور که شکل 1 نشان می‌دهد آغاز گذار مرگ‌ومیر به اوایل قرن 14 هـ‎ش برمی‌گردد. میزان مرگ‌ومیر در آن زمان حدود 35 در هزار برآورده شده‌است. این میزان در طی قرن حاضر کاهش قابل‌توجهی داشته و به حدود 5 در هزار در سال 1390 رسیده‌است. فاز دوم گذار جمعیتی با گذار باروری همراه است. باروری در ایران تا اواسط دهه 1360 در سطح بالا و تقریباً ثابت بوده‌است. از این زمان به بعد است که میزان موالید کاهش‌یافته و از 46 در هزار سال 1360 به 18 در هزار در سال 1390 رسیده است.
شکل 1- فرایند گذار جمعیتی ایران، 1390-1290

گذار سنی شامل چهار مرحله متمایز است که با افزایش چشمگیر جمعیت دریکی از گروه‌های سنی همراه است؛ ابتدا، فاز کودکی ، سپس فاز جوانی ، بعدازآن فاز بلوغ جمعیت یا میان‌سالی و درنهایت فاز سالمندی است (مالمبرگ و سومستاد،2000: 3). به‌بیان‌دیگر، گذار ساختار سنی شامل چهار فاز کودکی (زیر 15 سال)، جوانی (29-15)، میان‌سالی (64-30) و سالمندی (65 ساله و بالاتر) است.
در هر یک از مراحل گذار ساختار سنی، با توجه به اینکه کدام‌یک از گروه‌های سنی غلبه داشته‌باشند، نوع و کم و کیف نیازهای اجتماعی و جمعیتی تغییر‌می‌کند. در ساختار سنی جوان نیازها و هزینه‌های بهداشتی و آموزشی اهمیت ویژه‌ای در برنامه‌ریزی‌های توسعه اقتصادی و اجتماعی پیدا‌می‌کنند. این در حالی‌است که در ساختارهای سنی در حال انتقال مسائل مرتبط با اشتغال، ازدواج و تشکیل خانواده، مسکن و به‌طورکلی نیازهای مرتبط با دوره‌های جوانی و میان‌سالی اهمیت ویژه می‌یابند و بالاخره در ساختار سنی سالخورده نیازهایی از قبیل تأمین اجتماعی، مسائل بهداشتی و معلولیت‌ها، مسائل رفاهی و روانی اجتماعی و به‌طورکلی مسائل مرتبط با بازنشستگان و سالمندان اولویت پیدا می‌کنند.
3. فاز پنجره جمعیتی، زمان‌بندی و طول مدت آن
پنجرة جمعیتی (DW)، دوره‌ای است که در آن کمتر از یک‌سوم جمعیت، خارج از سنین فعالیت (زیر 15 سال و 65 سال و بالاتر) و بیشتر از دوسوم جمعیت، در سنین فعالیت (64ـ15 ساله) باشند (سرایی،1390:128) و نوعی ساختار جمعیتی مطلوب برای شتاب بخشیدن به رشد اقتصادی فراهم‌می‌شود. با توجه به افزایش نسبت جمعیت سنین فعالیت و کاهش نسبت‎های وابستگی سنی، ایران در سال 1385 وارد فاز پنجره جمعیتی شده‌است. همان‌طور که در شکل 3 مشخص‌است فاز پنجره جمعیتی یک وضعیت موقتی در ساختار جمعیتی کشور است. اندازه و زمان‌بندی پنجرة جمعیتی بیشتر به روندهای گذشتة مرگ‌ومیر و به‌ویژه باروری وابسته‌است. علاوه بر این‌ها نباید نقش مهاجرت را در این زمینه فراموش‌کرد. بر این اساس، فاز پنجره جمعیتی ایران در سال 1385 بازشده و برای چهار دهه بازمی‌ماند و از سال 30-1425 به بعد با افزایش جمعیت سالمند به‌تدریج بسته خواهد شد. در سال 1430 نسبت جمعیت 65 ساله و بالاتر به حدود 18 درصد می‌رسد و درنتیجه نسبت وابستگی سنی مجدداً شروع به افزایش می‌کند.
شکل 3- پنجره جمعیتی، زمان‌بندی و طول مدت آن در ایران

منبع: صادقی، 1391.
4. پنجره جمعیتی، موتور رشد و توسعه اقتصادی
پنجره جمعیتی و اثرات ترکیبی و رفتاری آن منجر به رشد و توسعة‌اقتصادی می‎شود (بلوم و همکاران، 2003). مکانیزم این اثرگذاری‌ها از طریق کانال‌های مختلف صورت می‌گیرد که در زیر بدان‌ها پرداخته می‌شود:
4.1. افزایش عرضه نیروی کار
پنجرة‌جمعیتی از طریق دو مکانیزم یعنی اثر مکانیکی افزایش بی‎سابقة نسبت جمعیت در سنین فعالیت و همچنین فراهم کردن زمینه‎های حضور و مشارکت زنان در نیروی کار موجب افزایش عرضة نیروی کار می‎شود.
4.2.کاهش نسبت‌های وابستگی سنی (بار تکفل)
در طول دوره زمانی بین کاهش در نسبت وابستگی خردسالان و افزایش در نسبت وابستگی سالمندان، پنجرة‌جمعیتی فرصت بازشده و با افزایش در نسبت جمعیت سنین فعالیت به جمعیت وابسته، شرایط مناسبی برای رشد سریع اقتصادی فراهم می‎شود؛ زیرا موجب بار جمعیتی کمتر بر دوش خانواده‎ها و نظام اجتماعی‌ـ‌رفاهی کشور و همچنین رشد اقتصادی سریع‌تر می‎شود.
4.3. افزایش تولید و درآمد در مقایسه با مصرف (چرخه زندگی اقتصادی)
بر اساس رویکرد چرخه زندگی اقتصادی، الگوهای تولید و مصرف برحسب سن در نوسان است و تولید و درآمد در سنین فعالیت به اوج خود می‌رسد. ازاین‌رو، با توجه به الگوی چرخة زندگی اقتصادی، تغییرات ساختار سنی یک کشور ممکن است شرایط اقتصادی متفاوتی را ایجاد کند، بسته به اینکه کدام گروه بزرگ سنی ـ کودکان، بزرگ‌سالان یا سالمندان سهم و رشد غالب جمعیتی را دارا باشند.
4.4. افزایش قدرت پس‌اندازها و سرمایه‌گذاری در جامعه
در طول دوران پنجره جمعیتی امکان پس‎اندازهای شخصی و سرمایه‎گذاری‎های ملّی افزایش می‎یابد. درواقع، پس‎اندازهای شخصی که در این دوران افزایش محسوسی پیدا می‎کنند، منبعی برای سرمایه‎گذاری‎های تولیدی و صنعتی محسوب می‎شوند که می‎تواند به‌عنوان سوخت رشد اقتصادی استفاده شود. به‌بیان‌دیگر، پنجرةجمعیتی در تعامل با چرخة زندگی اقتصادی، رشد پس‎اندازها و توانایی کشور را برای سرمایه‎گذاری افزایش می‎دهد.
بهبود و توسعه سرمایه انسانی و کیفیت زندگی: نسبت‌های وابستگی در حال کاهش و سرمایه‌گذاری قوی در سرمایه انسانی باهم مرتبط هستند؛ نسبت‌های وابستگی کاهش‌یافته بهبود سرمایه انسانی را تشدید می‌کند (جونز، 2005: 42). پنجره جمعیتی اثرات مثبتی را در سرمایة انسانی به‌جای می‌گذارد؛ نسل انفجار موالید، باروری پایین‌تر و درنتیجه خانوارهای کوچک‌تری رادارند و این اجازه می‌دهد تا خانوارها مشتاقانه برای هر بچه سرمایه‌گذاری کنند. این بازتاب حرکت از تقاضا برای کمیّت فرزندان به سمت کیفیت فرزندان است. ازاین‌رو، دوران پنجرةجمعیتی یک فرصت منحصربه‌فرد را برای افزایش سرمایه‎گذاری‎ها در بهداشت، آموزش، بهره‌وری سرمایة انسانی، فعالیت‎های زیربنایی و توسعه پایدار فراهم می‎کند.
در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که آیا پنجره جمعیتی (DW) به پنجره فرصت اقتصادی (EW) تبدیل خواهد شد؟ در پاسخ می‌توان گفت که این وضعیت به‌طور اتوماتیک عمل نمی‌کند و بهره‌برداری از آن نیازمند بسترهای مناسب اقتصادی، اجتماعی، سیاستی و نهادی است. دو بستر مهم برای بهره‌برداری از فرصت طلایی جمعیت برای توسعه؛ یکی، گسترش فرصت‌های شغلی و وضعیت اشتغال مساعد و دیگری، سرمایه‌گذاری مطلوب است.
در حال حاضر، استان‌ها، شهرهای بزرگ و کوچک و مناطق روستایی ایران همگی ساختار سنی جمعیتی مطلوبی برای رشد و توسعه اقتصادی دارند، بااین‌حال آن‌ها با فقدان یا کمبود فرصت‌های شغلی و سرمایه‌گذاری کافی مواجه هستند. در این شرایط که بخش قابل‌توجهی از نیروی کار نمی‌توانند اشتغال داشته باشند، سود بالقوه جمعیتی به‌آسانی تبدیل به «بار جمعیتی» می‌شود. ازاین‌رو، بیکاری و فقدان فرصت‌های شغلی و سرمایه‌گذاری کافی مهم‌ترین چالش جمعیتی در دوران پنجره جمعیتی‌است.
5. پنجره‌جمعیتی: فرصت یا تهدید؟ الزامات سیاستی
تجربة کشورهای دیگر، درس‌هایی زیادی را برای کشور ما که به‌تازگی وارد فاز پنجره‌جمعیتی شده است به همراه دارد. ازجمله این تجارب این است که «فاز پنجرة جمعیتی یک فرصت و پتانسیل بالقوه است و بالفعل‎ شدن آن نیازمند محیط و بستر اجتماعی، اقتصادی، نهادی و سیاسی مناسب می‎باشد». برای مثال بلوم و همکاران (2003) بیان کرده‌اند که امریکای لاتین نمونه بارزی از سود اقتصادی درون کرده می‎باشد، زیرا علی‌رغم تشابه جمعیت‌شناسی امریکای لاتین با آسیای شرقی، رشد اقتصادی آن به خاطر داشتن دولت‎های ضعیف و جهت‎گیری اقتصادی درونی، شباهت زیادی با افریقای جنوب صحرا دارد. بلوم وکانینگ (2004) تقابل اقتصادی این دو منطقه را در قالب سه عامل تبیین کرده‎اند؛ اول، تفاوت در میزان و ماهیت ادغام با اقتصاد جهانی؛ بدین معنی که دولت‎های آسیای شرقی سیاست‎های منسجمی در ارتباط با اقتصاد آزاد دارند، حال‌آنکه سیاست‎های اقتصادی امریکای لاتین ناهماهنگ و ناپایدار می‎باشد. عامل دوم، مربوط به تفاوت در قوانین کار و انعطاف‎پذیری بازار کار است؛ نظام‎های کار در آسیای شرقی نسبت به امریکای لاتین کمتر دست‌وپا گیر و محدودکننده هستند و جذب نیروی کار را تسهیل می‎کنند. عامل سوم، به تفاوت در عملکرد بازارهای مالی در نقل‌وانتقال و واسطه‎گری پس‎اندازها برای سرمایه‎گذاری‎های تولیدی مربوط می‎شود، در این زمینه نهادهای اقتصادی آسیای شرقی عملکرد به‎مراتب بهتری داشته‎اند. تفاوت کشورها از معجزه‌اقتصادی گرفته تا فاجعه اقتصادی بیانگر این واقعیت است که صرف گشوده شدن پنجره‌جمعیتی نمی‎تواند موجب رشد و توسعه اقتصادی گردد، بلکه بستر نهادی و سیاسی مناسب، اتخاذ و اجرای یک‌سری سیاست‎ها و برنامه‎ریزی‎ها پیش‎شرط و ضرورتی اجتناب‎ناپذیر در تحقق آن می‎باشد.
ایران کنونی در یک فرصت زمانی طلایی و استثنایی برای رشد و توسعه اقتصادی به سر‌می‎برد. این وضعیت به‌طور اتوماتیک عمل نمی‌کند و بهره‌برداری از آن نیازمند بسترهای مناسب اقتصادی، اجتماعی، سیاستی و نهادی است. سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در هیچ دوره‌ای به‌اندازه دوره‌ای که پنجره جمعیتی باز‌است حساس، لازم و در صورت موفقیت مؤثر نمی‌باشد. به‌عبارت‌دیگر، سیاست‌ها و برنامه‌های دولت نقش مهمی در مدیریت و مهندسی اقتصادی و اجتماعی پنجره جمعیتی ایفاء می‌کند.
در حال حاضر توجه و نگرانی اصلی مدیران و سیاستگزاران کشور بیشتر به رشد جمعیت و فاز سالخوردگی جمعیت است. این موضوع موجب شده است تا منافع و فرصت‌های طلایی فاز پنجره جمعیتی نادیده گرفته شود، درحالی‌که کشور در وضعیت پنجره جمعیتی است و باید به فکر استفاده هرچه بیشتر از این فرصت طلایی بود. سرمایه‌گذاری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها برای اشتغال جوانان و بهره‏برداری از فاز پنجره جمعیتی است که حتی سالمندی سالم، فعال و موفقیت‏آمیز را تضمین خواهد‌کرد. اگر سیاست‎های مناسب و مؤثر اتخاذ نشود، نه‌تنها فرصت طلایی پنجره جمعیتی از دست می‌رود، بلکه آن منجر به تهدید و چالش‌های خواهد شد و سود بالقوه جمعیتی به‌آسانی به بار جمعیتی تبدیل‌شده و حتی دوره سالخوردگی جمعیت مسئله‏داری را نیز در پیش خواهیم داشت.
بدین ترتیب، چالش‌های جمعیتی حال حاضر و آینده ایران، بستگی زیادی به نحوه بهره‌برداری از فرصت پنجره جمعیتی دارد. بهره‌برداری از فرصت پنجره جمعیتی و تبدیل آن به فرصت اقتصادی و اجتماعی مستلزم توانمندی و مقتدرسازی جوانان برای توسعه اقتصادی، گسترش فرصت‌های شغلی، سرمایه‌گذاری مطلوب، بهبود کیفیت سرمایه انسانی و فراهم کردن فرصت‌هایی برای حضور زنان در بازار کار است. در این میان، مهم‌ترین بستر تبدیل پنجره‌جمعیتی به توسعه گسترش فرصت‌های شغلی به‌ویژه برای جوانان تحصیل‌کرده در کشور است.



منابع. صادقی،رسول (1388)؛ جمعیت و توسعه در ایران: ابعاد و چالش‌ها، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه.
صادقی،رسول (1391)؛ تغییرات ساختار سنی و ظهور پدیده پنجره جمعیتی در ایران: پیامدهای اقتصادی و الزامات سیاستی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره 55 (زمستان)، صص 150-95.
Bloom, D. E., and J. G. Williamson (1998), Demographic Transitions and Economic Miracles in Emerging Asia, World Bank Economic Review12 (3): 419-455.
Bloom, D. E., D. Canning, and J. Sevilla (2003), The Demographic Dividend: A New Perspective on the Economic Consequences of Population Change, Population Matters Monograph MR-1274, RAND, Santa Monica.
Malmberg, B., and L. Sommestad (2000), Four Phases in the Demographic Transition: Implications for Economic and Social Development in Sweden, 1820-2000, Paper to be presented at the SSHA meeting, Pittsburgh, October 2000.


استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.
dcszd

14 بهمن 1393 ساعت 08:48

sadsd