1. حوزه‌های سیاستی
  2. >
  3. سیاست علم، فناوری و نوآوری
  4. >
  5. فناوری

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

7 آذر 1393 ساعت 11:24 شماره مسلسل: 6600041

«سازمان‌های پژوهش و فناوری» : ضرورت‌ها در ایران و عوامل موفقیت

«سازمان‌های پژوهش و فناوری» : ضرورت‌ها در ایران و عوامل موفقیت

درباره این مقاله؛ <br/>در کشور نهادهای مختلفی در حوزه علم و فناوری مشغول فعالیت هستند که این امر گاه منجر به دوباره‌کاری‌ها و تضادهای مختلف در سیاست‌گذاری شده است. یکی از بزرگ‌ترین مشکلات در کشور فقدان تعیین مأموریت‌های مشخص در حوزه‌های معین است. به‌عنوان‌مثال نهادی مانند جهاد دانشگاهی در وضعیت فعلی، دارای فعالیت‌هایی موازی با سایر نهادهای فعال در کشور است. درحالی‌که تعیین چند مأموریت محدود و مشخص در حوزه‌های معینی از فناوری کشور می‌تواند کارآمدتر باشد. «سازمان‌های پژوهش و فناوری»، سازمان‌هایی اغلب ملی، دارای مأموریت‌هایی مشخص و در حوزه‌های تعیین‌شده در کشورهای مختلف هستند. تبدیل برخی از نهادهای موجود به این‌گونه از سازمان‌ها می‌تواند یکی از دستور کارهای دولت باشد.<br/>


مقدمه
در سیر تکامل سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری رویکرد‌های مختلفی تجربه‌شده است که تکامل‌یافته‌ترین آن‌ها، رویکرد «نظام ملی نوآوری» است. مفهوم نظام ملی نوآوری اولین بار توسط فریمن (1) مطرح و بعدها توسط لوندوال(2،3)، نلسون(4)، ادکوییست (5،6) نیوسی (7) برگک (8)، هکرت و همکاران (9) توسعه یافت. «نظام ملی نوآوری» دربرگیرنده نهادهایی است که در فرایندی تعاملی تولید، انتشار و بهره‌برداری از دانش و فناوری و نهایتاً توسعه نوآوری را در مرزهای ملی دنبال می‌کند(3،8،9). یکی از مهم‌ترین اجزای «نظام ملی نوآوری» (به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه به دلیل ضعف در پایه‌های تکنولوژیکی و فقدان تعاملات پویا میان بازیگران نظام نوآوری) «سازمان‌های پژوهش و فناوری» هستند که ایفاکننده نقش حلقه واسط بین دانشگاه، صنعت و دولت بوده و بخش مهمی از زیرساخت‌های توسعة علم، فناوری و نوآوری را تشکیل می‌دهند و باید مهم‌ترین نقش در فرآیندهای یادگیری محور، جهش تکنولوژی و حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان را داشته باشند (13،12،11،10).
مقالة مذکور به دنبال این می‌باشد که به سؤالات زیر پاسخ دهد؟
ضرورت‌ها و دلایل شکل‌گیری «سازمان‌های پژوهش و فناوری» چه بوده است؟ ویژگی‌های متمایزکننده، کارکرد و گستره فعالیت «سازمان‌های پژوهش و فناوری» چه می‌باشد؟ جایگاه «سازمان‌های پژوهش و فناوری» در «نظام ملی نوآوری» چه می‌باشد؟ «سازمان‌های پژوهش و فناوری» کاندیدا در ایران کدم‌اند؟ مهم‌ترین ویژگی‌های «نظام نوآوری» کشور چه می‌باشد؟ و چه پیشنهادهایی برای موفقیت «سازمان پژوهش و فناوری» کاندیدا می‌توان ارائه کرد؟
ضرورت‌ها و دلایل شکل‌گیری «سازمان‌های پژوهش و فناوری»
هیئت مشاوره تحقیقات اروپا (14) در مباحث تئوریک دربارة ضرورت و دلایل شکل‌گیری «سازمان‌های پژوهش و فناوری» به سه نوع نارسایی(شکست) اساسی اشاره‌کرده که عبارت است از:
الف)نارسایی بازار
در مورد اینکه دولت می‌بایست برای رفع نارسایی بازار اقداماتی انجام دهد، تقریباً مورد اتفاق اکثر صاحب‌نظران می‌باشد. یکی از این اقدامات، ایجاد سازوکارهای لازم برای عرضه علوم و فناوری‌های نوین و ارائه خدمات مرتبط با آن می‌باشد؛ بنابراین دولت‌ها به دنبال ایجاد و توسعه سازمان‌هایی هستند که بتوانند به ارائه این نوع کالاهای عمومی بپردازند. ولی اینکه به‌جای مراکز دولتی و دانشگاه‌ها، «سازمان‌های پژوهش و فناوری» موردتوجه دولت‌ها قرارگرفته‌اند، به دلیل کارایی بیشتر این نوع سازمان و استفاده از مکانیزم‌های بازار در تجاری‌سازی دستاوردهای علمی و فناورانه و عرضه خدمات می‌باشد.
ب) نارسایی سیستمی
«سازمان‌های پژوهش و فناوری» معمولاً در دو زمینه به رفع این شکست می‌پردازند؛ اول ایجاد شبکه‌ها، دوم ایجاد تعاملات بین افراد با تخصص‌های مختلف. توسعه فناوری‌های نوین عموماً با همکاری متخصصین از چند رشتة علمی به‌منظور یکپارچگی تولید دانش یا تبدیل یک ایده به محصول تجاری امکان‌پذیر است. برقراری تعاملات بین دانشمندان، مهندسان کارآفرینان به افزایش سرعت دستیابی به ارائه محصول و کاهش ریسک کمک می‌کند. سازمان‌هایی مانند دانشگاه‌ها و بنگاه‌های تجاری معمولاً در یک و یا هردوی این فعالیت‌ها مشکلاتی دارند.
ج)نارسایی در قابلیت‌ها
نارسایی در قابلیت‌ها ممکن است هم ناشی از عدم انعطاف‌پذیری، ضعف در یادگیری، ناتوانی در درک و تطبیق در فناوری‌های نو و امثال آن باشد و هم ناشی از در اختیار نداشتن منابع مناسب که نهایتاً موجب می‌شود بنگاه‌ها همیشه مسیر موجود را دنبال نمایند و نتوانند تغییرات لازم را برای تحول و تکامل خود صورت دهند. «سازمان‌های پژوهش و فناوری» سازمان‌هایی هستند که می‌توانند هم از طریق ایجاد شبکه‌ها و هم از طریق ارائه خدمات مشاوره‌ای، فنی و تجاری نقش مهمی در رفع این نارسایی ایفا نمایند.
ویژگی‌های متمایزکننده، کارکرد و گستره فعالیت «سازمان‌های پژوهش و فناوری»
با مرور ادبیات موضوع، اساسی‌ترین خصیصه‌های مطرح‌شده عبارت‌اند از (10،15،26) این سازمان‌ها مستقل، عمومی یا نیمه‌دولتی، غیر‌شرکتی و گرا (به شکل شفاف و یا به شکل تلویحی) بوده و با این فرض تأسیس‌شده‌اند که می‌توانند یا باید بتوانند بخش مهمی از «نظام نوآوری» ملی را تشکیل دهند
1. تأمین منابع مالی آن‌ها دوگانه است (کمک دولت و جذب مشتری)
2. گستره فعالیت آن‌ها متنوع می‌باشد: عملاً این سازمان‌ها پرکنندة شکاف‌های فرایند (چرخه) نوآوری و درواقع مکمل حلقه‌های مفقود زنجیره نوآوری و فرایند سیاست‌گذاری (از سیاست‌سازی تا یادگیری سیاست) در هر کشور هستند.
3. از دیدگاه نظام ملی نوآوری، نقش اصلی این سازمان‌ها واسط بودن بین تحقیقات و تولید می‌باشد. سازمان‌های واسطی که در نظام‌های ملی نوآوری تکمیل تعاملات میان اجزای موجود در این نظام را بر عهده‌دارند.
سازمان‌های کاندیدا در ایران
با توجه به مطالب فوق می‌توان گفت، سازمان‌های متعددی می‌توانند ایفاکنندة این نقش باشند که برای نمونه می‌توان به این موارد اشاره نمود: جهاد دانشگاهی یا سازمان پژوهش‌های علمی-‌صنعتی یا مؤسسات فناوری مجتمع شده (مانند مناطق ویژه علم و فناوری یا پارک‌های علم و فناوری).
جمع‌بندی و پیشنهادهایی برای موفقیت «سازمان‌های پژوهش و فناوری»
قبل از ارائه جمع‌بندی و ارائه پیشنهادات، لازم است مروری مختصر بر ویژگی‌های «نظام نوآوری» کشور با تأکید بر چالش‌های موجود داشته باشیم؛ چراکه ارائه هر نوع پیشنهادی برای موفقیت این سازمان‌ها در «نظام نوآوری» ایران نیازمند این شناخت است. برای این منظور، تحقیقات انجام‌شده مرتبط موردبررسی قرار گرفتند و مهم‌ترین آن‌ها با توجه به الزامات این تحقیق(27،34) عبارتنداز:
ضعف رقابت فی‌مابین بنگاه‌ها، ضعف سیستم حمایت از مالکیت فکری متناسب با شرایط بومی، نبود فرصت‌های مالی و حمایت‌های فنی و سایر خدمات پشتیبانی از بنگاه‌های کوچک و متوسط و بخش خصوصی، نقش ضعیف گروه‌های مصرف‌کننده، اثربخشی پایین سیاست‌های انگیزشی، ضعف در اصلاح تکنولوژی وارداتی، عدم حضور شرکت‌های چندملیتی، ضعف مشارکت بنگاه‌های بزرگ در توسعه فنّاوری، نازل بودن سطح همکاری‌های بین‌المللی، ضعف ارتباط فی‌مابین مؤسسات پژوهشی و هماهنگی بین آن‌ها، نقش پررنگ نهادهای حکومت در اقتصاد، ضعف سیاست‌گذاری، راهبری و سازماندهی نوآوری و تحقیق و توسعه، ضعف تقسیم‌کار شفاف بین مؤسسات و مراکز تحقیقاتی ملی و استانی، حضور کمرنگ و تعریف‌نشده بهره‌برداران در فرایند نیازسنجی و اولویت‌بندی، عرضه محور بودن نظام تحقیقاتی، ضعف در نظام سنجش و ارزیابی، مشارکت ضعیف بخش غیردولتی، فقدان یک مرکز سیاست‌گذاری تکنولوژی و هماهنگی بین بخشی، نبود یا کمبود نهادهای تصمیم سازی برای سیاست‌گذاری تکنولوژی، تلقی سخت‌افزاری از تکنولوژی، ضعف در موازین و مقررات محیط بر قوه مجریه در باب تکنولوژی، ضعف توانمندی مدیران در راهبری فعالیت‌های پژوهشی و فناورانه، نبود یا کمبود سرمایه‌های ریسک‌پذیر، تحریم‌های بین‌المللی، عدم همسویی سیاست‌ها، عدم تعیین اولویت‌های بخشی و اولویت‌های اصلی ملی، ارتباط سیستماتیک ناچیز میان مراکز آموزشی صنعت و بازار، فقدان راهبرد کسب فناوری، ضعف در کارکردهای انتشار فناوری و تجاری‌سازی، ارتباط شرکت‌ها و صنایع با دانشگاه‌های کشور، ضعف جریان ارتباط در زمینه‌های مبادله موقت کارشناس، مهندس و متخصص بین دانشگاه‌ها و صنایع و شرکت در کارگاه‌های تخصصی و استفاده مشترک از آزمایشگاه‌ها و انجام تحقیقات مشترک، عدم توازن و اولویت‌گذاری در تحقیقات بنیادی و کاربردی و توسعه‌ای در صنایع و دانشگاه‌ها و بخش خصوصی، آسانی خرید تکنولوژی، کالا و تجهیزات موردنیاز از خارج، عدم وجود مراکز واسط و گروه‌های مشترک دانشگاه و صنعت در زمینه جذب، توسعه، نوآوری و انتشار فنّاوری، عدم‌توانایی دانشگاه‌ها در حل مشکلات کاربردی صنایع، عدم وجود یک سازمان هماهنگ‌کننده بین بازیگران اصلی، عدم توجه به ملاحظات تکنولوژیکی در برخورد با موضوع استانداردسازی.
در تکمیل مباحث، باید به این نکته اساسی اشاره کرد که برای درک نقش مؤثر این سازمان‌ها در نظام ملی نوآوری، می‌بایست به بافت هر کشور توجه ویژه‌ای داشت و عملاً این سازمان‌ها پرکنندة شکاف‌های چرخه نوآوری و فرایند سیاست‌گذاری (پشتیبان سیاست‌ها به‌ویژه فناوری و نوآوری) در هر کشوری هستند؛ اما با توجه به بافت و شرایط متفاوت کشورها، می‌توان به راهکارهای ویژه‌ای اندیشید که موفقیت این سازمان‌ها را تأمین نماید. در این مقاله بر اساس مطالعات نویسنده پیشنهادهایی ارائه می‌شود که می‌تواند محل بحث صاحب‌نظران قرار گیرد:
1. ایفای نقش به‌عنوان یکی از نهادهای سیاست‌ساز (پشتیبان سیاست‌ها) برای توسعه فناوری کشور:
اهمیت این موضوع ازآنجا نشأت می‌گیرد که سیاست‌های توسعة فناوری از قبیل سیاست‌های خریدهای دولت و انتقال فناوری می‌تواند نقش مؤثری در تجاری‌سازی فناوری‌های تولیدشده در مؤسسات پژوهش و فناوری و همین‌طور شرکت‌های دانش‌بنیان ایفا نماید.
2. ایفای نقش به‌عنوان یکی از نهادهای مؤثر در ارزیابی سیاست‌های علم و فناوری کشور.
اهمیت ارزیابی سیاست‌ها ازآنجاست که می‌تواند نقش مهمی در یادگیری سیاستی و تدوین سیاست‌های مناسب کشور ایفا نماید و ازآنجایی‌که سازمان‌های کاندیدا تا حدی مستقل و بی‌طرف شناخته می‌شوند، می‌توانند کمک قابل توجهی به نهادهای سیاست‌گذار کشور نمایند.
3. ایفای نقش به‌عنوان پل واسط بین دانشگاه و صنعت:
اولاً، فعالیت‌های تحقیقاتی و تکنولوژیکی خود را به‌گونه‌ای ساماندهی نمایند که مکمل دانشگاه شناخته شوند، ثانیاً، لازم است با طراحی نظام‌های مدیریتی در درون سازمان به نحو شایسته‌ای نیازهای بخش صنعت را درک نموده و آن‌ها را در مؤسسات فناوری وابسته به خود و شرکت‌های دانش‌بنیان عملیاتی نمایند. در این زمینه لازم است با بررسی دقیق و شفاف توانمندی سازمان‌های کاندیدا، مأموریت‌های ملی برای توسعه فناوری به آن‌ها واگذار شود.
4. ایفای نقش به‌منظور شبکه‌سازی:
این سازمان‌ها می‌بایست تلاش نمایند، ساختارهای مناسب برای درک صحیح روندهای توسعة فناوری، نیازهای استراتژیک کشور و توانمندی‌های موجود ایجاد نموده و زمینة لازم برای شکل‌گیری همکاری‌های تکنولوژیک از قبیل کنسرسیوم و ... فراهم آورند. تجربة پروژه‌های موفق، بیانگر این است که همکاری‌های تکنولوژیک می‌تواند موفقیت‌های چشمگیری نصیب ذی‌نفعان نماید. به‌منظور تحقیق این مهم می‌بایست موضوع شبکه‌سازی در حوزه مأموریت‌های محول شده موردتوجه جدی این سازمان‌ها واقع شود.

منابع
1. Freeman, C. (1987), Technology policy and economic performance: Lessons from Japan, London, Pinter Publishers
2. Lundvall, B.-Å. (1988). Innovation as an interactive process: From userproducer interaction to the National Innovation Systems’, in Dosi, G., Freeman,C., Nelson, R.R., Silverberg, G. and Soete, L.,(eds.), Technology and economic theory, London, Pinter Publishers.
3. Lundvall, B.-Å. (2005). National innovation systems - analytical concept and development tool. DRUID Tenth Anniversary Summer Conference.
4. Nelson, R. R. (1988), Institutions Supporting Technical Change in the United States”, in: Dosi: G. et al (eds) Technical Change and Economic Theory, London, Printer.
5. Edquist,C., & Johnson,B.(1997). Institutions and organisations in systems of innovation, in: C. Edquist (Ed.), Systems of Innovation: Technologies, Institutions and Organizations, Frances Pinter, London, 41-63
6. Edquist, C. (1999) Innovation Policy - A Systemic Approach. Incomplete draft of paper presented at the Danish Research Unit for Industrial Dynamics Summer Conference on National Innovation Systems,Industrial Dynamics and Innovation Policy, Rebild, 9-12 June 1999.
7. Niosi J. (2002), National Systems of Innovation are X-Efficient and X-Effective - Why some are Slow Learners. Research Policy, 31, 291-302.
8. Bergek, A. et al. (2008). Analyzing the functional dynamics of technological innovation systems: a scheme of analysis. Research Policy. 37 (3).
9. Hekkert et al. ,(2009) Functions of innovation systems as a framework to understand sustainable technological change: Empirical evidence for earlier claims, Technological Forecasting and Social Change , Vol. 76(4) .
10. Rush, H. Hobday, M. Bessant, J. Arnold, E. and Murray, R. (1996). Technology institutes: strategies for best practice. London, International Thomson Business Press.
11. Rothwell,R.(1991). External Networking and Innovation in Small and Medium-sized Manufacturing Firms in Europe.Technovation.11.3.93-112.
12. Mrinalini,N. and Nath,P.(2008). Knowledge Management in Research and Technology Organizations in a Globalized Era. Perspectives on Global Development and Technology. No. 7. 37-54.
13. Intarakumnerd, P. Virasa, T. (2002).Broader Roles of RTOs in Developing Countries: From Knowledge Creators to Strengtheners of National Innovation System. Paper presented at Science.Technology and Innovation Conference. JFK School of government. Harvard University. 23-24.
14. EURAB(2005) Research and Technology Organizations And ERA. EURAB Report No 05.37.
15. Arnold,E. and Bell,M.(2001).Some New Ideas About Research for Development. UK: Technopolis. Ltd.
16. EAIRTO(2006). The Role of Research and Technology Organizations In South Asia. available at: www.earto.org .
17. EAIRTO(2008). Research and Technology Organizations In The Evolving European Research Area. available at: www.earto.org
18. Lietner, K.H (2005) .managing and Reporting Intangible Assets in Research and Technology Organizations. R&D Management. 35. 2. 5 . 125-136.
19. Technopolis(2005).Drivers Barriers Benefits and Government Support of Uk International Engagement in Science and Innovation. Final Report. Appendix A: RTOs and International Engagement in Science and Innovation. 109-121
20. Akrich, M. & Miller, R. (2006). The Future of Key Actors in the European RESEARCH Area: Synthesis Paper. Brussels: Technology Foresight Group. DG Research European Commission.
21. Tan, H.B. (2004) .The Contribution Which Rotes Make to Innovation Among SMEs in UK Industry. available at: WWW.sbaer.VCA.edu/research/1998/ICSB/r007.htm
22. Wong, P. (1996). National Systems of Innovation: The Case of Singapore. Science and Technology Policy Institute, Korea.
23. Kim, L., (1993). National system of industrial innovation: dynamics of capability building in Korea. In: Nelson, R. (Ed.), National Innovation System. Oxford University Press, Oxford.
24. Hou, C., Gee, S., (1993). National systems supporting technical advance in industry: the case of Taiwan. In: Nelson, R. (Ed.), National Innovation System. Oxford University Press, Oxford.
25. Arocena, R. & Sutz, J., (1999), looking at National Innovation Systems from the South, paper presented at the DRUID’s summer conference 1999, Rebild, Denmark.
26. Arnold, E. and Kuhlman, S. (2001). RCN in the Norwegian Research and Innovation System. Background Report No. 12 in the Evaluation of the Research Council of Norway. Technopolis. Brighton.
27. UNCTAD (2005), Science, Technology and Innovation Policy Review: The Islamic Republic of Iran, United Nations, New York and Geneva.
28. بوشهری،علیرضا و دیگران(1387)؛ نگاشت نهادی نظام علم، فناوری و نوآوری کشور، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
29. باقری نژاد، جعفر(1387)؛ سیستم ارتباط دانشگاه و صنعت برای توسعه فنّاوری در ایران، سازوکارها و پیشنهادها، فصلنامه سیاست علم و فناوری، سال اول، شماره ۱،صص 1-14
30. حاجی‌حسینی،حجت‌الله و مهدی محمدی (1387)؛ بررسی مؤلفه مدیریت و نهادهای نظام ملی نوآوری ایران: تحلیلی بر مؤلفه مدیریت و چرخه سیاست‌گذاری نظام ملی نوآوری ایران، سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران.
31. رعنایی،حبیب‌الله و دیگران (1385)؛ استقرار و نهادینه‌سازی نظام ملی نوآوری کشاورزی در ایران، اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال چهاردهم، شماره ۵6، صص 77-108.
32. قاضی‌نوری،سپهر و سروش قاضی‌نوری(1387)؛ استخراج راهکارهای اصلاح نظام ملی نوآوری ایران با تکیه بر مطالعه تطبیقی کشورهای منتخب، فصلنامه سیاست علم و فناوری، سال اول،شماره ۱،صص 65-81.
33. مرکز صنایع نوین (1384)، پیش‌نویس سند بهبود و اصلاح نظام ملی نوآوری ایران، مرکز صنایع نوین.
34. منطقی،منوچهر و دیگران (1388)؛ شناسایی چالش‌های سیاست‌گذاری در نظام ملی نوآوری ایران، فصلنامه سیاست علم و فناوری، سال دوم، شماره3، صص87-102.
35. Little,A.D.(2010) Research & Technology Institutes – Meeting the Challenges of the Post-Recession World. Available at: www.adl.com/RTIs
36. Farina,C. & Preissl,B.( 2000), Research and Technology Organizations in National Systems of Innovation, Discussion Paper No.221,German Institute for Economic Research(DIW),Berlin.
استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.