1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: خبر

23 آبان 1393 ساعت 16:56

فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح

فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح

عطیه میری؛ چهارشنبة هفتة گذشته و در شرایطی که به مناسبت قرار داشتن در هفتة پاسداشت علم و صلح، نمایشگاهی با این موضوع در دانشکدة فیزیک دانشگاه تهران در حال برگزاری بود، جمعی از کارشناسان، اندیشمندان، متخصصان و علاقه‌مندان به حوزة آب، در سالن آمفی‌تئاتر این دانشگاه گرد هم آمدند تا دومین میزگرد تخصصی با محوریت بحران آب را برگزار کنند. عنوان این میزگرد که جلسة نخست آن در مهم ماه برگزار شد، «فرهنگ و آب: علوم اجتماعی، محیط‌زیست و صلح» بود.<br/>

دکتر هادی خانیکی، استاد دانشگاه در حوزة فرهنگ و ارتباطات، به‌عنوان مدیر جلسه و همچنین یکی از سخنرانان، میزگرد را با معرفی سایر مهمانان آغاز کرد؛ دکتر علی رضاقلی جامعه‌شناس و پژوهشگر، دکتر عباس عبدی روزنامه‌نگار و پژوهشگر اجتماعی و مهندس محمد درویش، فعال محیط‌زیست و مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست؛ افرادی که سابقة آن‌ها نشان می‌داد برخلاف نشست قبلی که به‌طور تخصصی و فنی به موضوع بحران آب پرداخته شد، شاهد بحث اجتماعی‌تری خواهیم بود.

خانیکی بعد از معرفی سخنرانان، به ارائة توضیحاتی مختصر در خصوص نشست و میزگردهای پیشین پرداخت و گفت: سه نهاد علمی و تخصصی پژوهشکدة تدبیر آب ایران، انجمن جامعه‌شناسی ایران و انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات، بعد از بررسی جنبه‌های مختلف بحران آب و با درک آمادگی و جدیت دولت مبنی بر مشارکت در برون‌رفت از این بحران، تصمیم گرفتند مسئلة آب و ابعاد مختلف و فراگیر آن را از دید مدیریتی، علمی، تخصصی، اجتماعی و ... به بحث بگذارند تا به کمک یکدیگر، آب را به‌عنوان یک دغدغه در سطح کشور مطرح کنند. در این راستا 4 میزگرد و 10 نشست تخصصی تعریف شد که امروز دومین میزگرد در حال برگزاری است و یکی از نشست‌ها نیز صورت گرفته است.

خانیکی پیش از درخواست از مهمانان برای ارائة نظرات خود، چند پرسش را به‌عنوان نقطة آغاز بحث مطرح کرد:

- چطور می‌توان از علوم مختلف در حل بحران آب بهره‌مند شد؟

- به‌طور خاص نقش علوم انسانی در خروج از این بحران چیست؟

- دانشمندان چگونه می‌توانند در این راه مفید باشند؟

- چه عوامل اجتماعی در حل بحران آبی تأثیرگذار هستند؟

- چطور علوم اجتماعی می‌توانند مردم را نسبت به پیامدهای مصرف بی‌رویة آب دغدغه‌مند و حساس کنند؟

سخنران نخست این نشست، دکتر علی رضاقلی بود. این جامعه‌شناس در سخنان خود مشکل اصلی عدم توسعه در ایران که بحران‌های آبی ما نیز به‌نوعی نمودی از این توسعه‌نیافتگی محسوب می‌شوند را عدم شناخت صحیح شرایط کشور به‌ویژه ازنظر جغرافیای تاریخی و البته اتکا به منابع انرژی و در رأس آن‌ها سود حاصل از پول نفت عنوان کرد.

او با ذکر اینکه ایران به دو بخش اصلی فلات ایران و زاگرس تقسیم‌شده است و منابع آبی در فلات ایران و همچنین زاگرس بسیار کم و استخراج آن پرزحمت و هزینه‌بر بوده و همین زحمت و هزینة زیاد سبب می‌شد تا مردم قدر این نعمات را به‌خوبی دانسته و برای بهره‌برداری و مصرف آن‌ها برنامه‌ریزی دقیقی داشته باشند گفت: آن‌ها زحمت بسیاری را با حفر 33 هزار قنات کشور که طول آن‌ها 8 برابر دور استوا است کشیدند و زیرزمین را همچون مویرگ‌های بدن انسان به یکدیگر ربط دادند. بررسی قنات‌های ما نشان از نهایت دقت و ظرافت و زحمت این مردم در بیرون آوردن این آب از دل زمین داشته است. این افراد باصرفه جویی و پرکاری و زحمت بسیار موفق شده‌اند آب را به این مناطق آورده و تمدنی کوچک و هرچند ناقص را ایجاد کنند. آن‌ها اجازة هدر رفت هیچ‌یک از گونه‌های انرژی را نمی‌دادند و از همة جنبه‌های طبیعت بهره می‌بردند.

به گفتة رضاقلی، با آمدن پول نفت نیز این مردم چاه‌های نفت درست کردند و مشا بودن آب به آن‌ها این تصور را القا کرد که هرکسی بنا به منافع خود می‌تواند بیشتر از آب برداشت کند و همین سبب شد این منابع پایان یابند. در نتیجة سوءمدیریت هایی از این دست، منطقه‌ای نظیر میبد که هزاران سال با منابع قناتی اداره می‌شد، امروز برای تأمین آب خود به زاینده روز وابسته است.

او با تأکید بر اینکه شناخت جغرافیای تاریخی و شرایط بومی و زیست‌محیطی کشور یکی از ضرورت‌های هر حرفه و تخصصی است گفت: همة رشته‌های ما باید از تاریخ و جغرافیای خود به‌ویژه در خصوص آب مطلع باشند. متخصصان و دانش‌آموختگان ما باید از حساسیت‌های کشور خود درزمینة هایی که به آن‌ها مربوط است باخبر باشند تا در فعالیت خود بتوانند این حساسیت‌ها و نه حساسیت‌های علوم غربی را لحاظ قرار دهند. درصورتی‌که همة مردم از تاریخ و جفرافیا و اقتصاد کشور خود باخبر باشند ما این‌چنین با مشکل روبرو نخواهیم شد.

سخنران بعدی این نشست دکتر عباس عبدی بود. او صحبت‌های خود را با اشاره به اینکه بحران آب تنها یکی از مشکلات کشور ما و نه حتی مسئلة اصلی است آغاز کرده و ادامه داد: مسئلة اصلی که ما با آن روبرو هستیم آب نیست بلکه آب تنها یکی از این مسائل است. برخوردی که ما با سوخت می‌کنیم به‌مراتب بدتر از برخورد ما با منابع آبی است. اگر شما آب را زیاد مصرف کنید نمود آن را به‌راحتی نمی‌بینید. برای مثال با باز گذاشتن شیر آب شاهد آلودگی هوا و محیط‌زیست نخواهید بود. این در حالی است که مصرف بی رویة سوخت، به‌راحتی با تأثیرهایی نظیر آلودگی هوا و ... قابل‌مشاهده است. مشکل اصلی این است که جامعه‌شناسی و درکل علوم اجتماعی، بینش اجتماعی درستی را برای برخورد با مسائل فراهم نمی‌کنند. شاید بخشی از این مسئله همان‌طور که اشاره شد تحت تأثیر شکل‌گیری این علوم در غرب باشد که باعث شده است ما آن‌گونه که باید از مسائل کشور خود، شناختی نداشته باشیم.

یکی دیگر از محورهای سخنان عبدی، لزوم متعادل شدن قیمت آب در راستای درک ارزش حقیقی آن از سوی مصرف‌کنندگان بود. او در این خصوص گفت: در برنامة ششم توسعه، ما این پیشنهاد را مطرح کردیم که مبلغ آب تعدیل‌شده و بازار آب شکل بگیرد. همان بازاری که در گفته‌های آقای رضا قلی وجود آن در گذشتة تاریخی ما به‌خوبی به اثبات رسید. عبدی که فرهنگی غلط مصرف آب که ما امروزه با آن روبرو هستیم را تا حد بسیار زیادی ناشی از قیمت پایین آب در کشور می‌داند گفت: چرا آب باید با زحمت و قیمت بالا به دست بیاید و به نازل‌ترین قیمت در اختیار مردم قرار گیرد؟ بدون شک آن‌ها در این شرایط قدر آب را نخواهند دانست. حتی گذشتگان ما به این خاطر قدر نعمت‌هایی نظیر آب و گندم را می‌دانستند که آن را باقیمت و زحمت زیاد به دست می‌آوردند. البته منظور من از قیمت تنها جنبة مادی نیست، بلکه ارزش وجودی آب است که باید در ارتقای آن تلاش شود. تا زمانی که کسی مانع نفس کشیدن ما نشود، ارزش هوایی را که راحت و مجانی تنفس می‌کنیم نخواهیم دانست. بنابراین در دستگاهی که سازوکار بازاری آن مشخص نیست، بسیاری بر این تصور هستند که دولت پدیده‌ای مجزا است که می‌باید خدمات را از جیب خود و ارزان در اختیار آن‌ها قرار دهد. چنین سیستمی که فاقد آینده‌نگری است و شکاف میان دولت و ملت در آن بسیار زیاد است، با عرضة ارزان و مدیریت نشدة خدمات حیاتی نظیر آب و سوخت، به خودِ مردم ضرر زده و در آینده، آن‌ها را با مشکل روبرو خواهد کرد. در کشورهای توسعه یافتة غربی، ما هرگز نمی‌بینیم که مردم نسبت به ادعای دولت مبنی بر عرضة ارزان خدمات، واکنش مثبتی نشان دهند. چراکه آن‌ها می‌دانند هزینة دولت از جیب مردم است و باید این هزینه بهینه باشد و منفعت همگانی را در برگیرد.

مهندس محمد درویش، سومین سخنران این نشست بود. او که یک فعال محیط‌زیست و از مسئولان ارشد سازمان محیط زیست کشور است، همانگونه که انتظار می رفت، بیش از سایر سخنرانان به جنبه‌های زیست‌محیطی این بحث پرداخت. درویش سخنان خود را با جدال معروف سهراب سپهری و احمد شاملو بر سر شعر «آب را گل نکنیمِ» سهراب آغاز کرد. جدالی که در آن شاملو مدعی بود در سرزمینی که جوانان آن جلوی گلوله از بین می‌روند، چنین شعرهای عرفانی بی‌معنی خواهد بود. به گفتة درویش، پاسخ سهراب به شاملو مبنی بر اینکه اگر ما بتوانیم مردمی را پرورش بدهیم که نگران آب خوردن یک کبوتر و سیراب شدن یک سپیدار باشند، آن مردم هرگز اجازه نخواهند داد تا خونی به‌ناحق از جوان آن‌ها به زمین بریزد، چه برسد که در برابر جوخه‌های اعدام بی‌تفاوت باشند ، امروز حتی بیش از گذشته قابل‌درک است.

او دلیل بروز فاجعة بزرگ محیط زیستی که ما امروزه با آن روبرو هستیم را بیش از هرچیز ناشی از زوال ارزش‌های اخلاقی دانست و یکی از شناسه‌های بزرگ آن را در چگونگی برخورد و تعامل ایرانیان با طبیعت و مواهب طبیعی عنوان کرد.

او در ادامه در خصوص بی‌اهمیتی و ساده‌انگاری در خصوص مسائل زیست‌محیطی کشور در سطوح عالی مدیریتی افزود: ما در شرایط بحرانی و تاریخی امروز نیاز به کوشش و همت همة نهادها، شخصیت‌ها و سازمان‌های کشور داریم تا این قدرت و اختیار را به سازمان متولی محیط‌زیست ایران بدهند تا بتواند با این بحران مبارزه کند؛ این در حالی است که شاهد هستیم بیش از 60 نمایندة مجلس در ایران طرحی را امضا می‌کنند و خواهان انحلال سازمان محیط‌زیست می‌شوند. آیا این یک خودزنی نیست؟ این افراد بدون هیچ‌گونه احساس شرمی اسم خود را بر پای این نامه می‌نویسند و حتی از سوی برخی با اقبال روبرو می‌شوند. کم‌کاری ما در انتقال مطالبات محیط زیستی، امروز ما را به چنین شرایط بحرانی سوق داده است.

او در ادامه با اشاره به اینکه بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی امروز کشور ما و همچنین نبود همت و تلاش کافی در راستای برون‌رفت از آن‌ها ناشی از نبود فهم اکولوژیک در تک‌تک افراد جامعه و درنتیجه مسئولان کشور است افزود: : فهم اکولوژیک باید در مقاطع تحصیلی ما جای داده می‌شد ولی ما شاهد هستیم که این مفهوم‌ها از آموزه‌های ما حذف‌شده‌اند. رییس‌جمهور این کشور در سال 1392 به این نتیجه می‌رسد که 6 میلیون تُن دانة بلوطی که در جنگل‌های زاگرس وجود دارند می‌توانند علوفة خوبی برای دام و راهی برای دور زدن تحریم‌ها باشند. این در حالی است که سنجاب‌ها بلوط‌ها را در دل خاک پنهان کرده و زادآوری جنگل‌های زاگرس ما را تأمین می‌کنند. بدون جنگل‌های زاگرس، ما کارون، سفیدرود، زرینه‌رود، زاینده‌رود، سیمینه‌رود و ... و به عبارتی 40 درصد منابع آب شیرین خود را از دست خواهیم داد. چرا محمود احمدی‌نژاد به‌عنوان عالی‌ترین مقام اجرایی کشور چنین طرحی را مطرح می‌کند؟ چون او نیز در کلاس‌هایی و پشت میز و نیمکت‌هایی درس‌خوانده و تربیت‌شده که فهم اکولوژیک در آن جایی نداشته. ما کم‌کاری کرده‌ایم. ما حتی یک روزنامة تخصصی در خصوص محیط‌زیست یا برنامه تلویزیونی که بتواند همپای 90 و 7 به روشنگری در خصوص مسائل محیط‌زیست بپردازد نداریم. پس چگونه انتظار داریم که مردم به محیط‌زیست به‌عنوان اولویتی مهم نگاه کنند؟

دکتر هادی خانیکی که در این میزگرد مسئولیت ادارة جلسه را نیز بر عهده داشت، سخنران بعدی بود. خانیکی با اشاره به اینکه سایر سخنرانان از حوزة اجتماعی، تاریخی و زیست‌محیطی به این مسئله پرداختند، سهم خود را بیشتر معطوف به حوزة فرهنگی و ارتباطی کرد.

خانیکی با اشاره به اینکه متأسفانه ما بعد از آغاز و حتی پیشبرد برنامه‌های سیاست آب در کشور نظیر سدسازی و ... به فکر گفتگو در خصوص بحران آب و تبعات ناشی از سیاست‌های غلط آبی افتاده‌ایم گفت: دلیل اصلی این برخورد این است که ما نیاموخته‌ایم در ابتدا به گفتگو در خصوص مسائل و مطالعات عمیق و راهبردی بپردازیم. ما باید در ابتدا به این مسئله بیندیشیم که آیا می‌توان در بخشی خاص اقدام به سدسازی کرد یا خیر. نه اینکه بعد از بروز تبعات منفی به این فکر بیفتیم که آب را تبدیل به گفتگو و مسئله اجتماعی کنیم. چراکه بحث بر سر آب یا هر موضوع دیگری در آخرین مرحله بی‌نتیجه خواهد بود.

او همچنین با اشاره به مربوط بودن آب به همة جنبه‌های زندگی سیاسی و اجتماعی افزود: در برخورد با بحث‌های نظری ازاین‌دست باید عملیاتی و خرد رفتار کرد و میان سیاست‌های خرد و کلان حوزة آب تمایز قائل شد. بدون شک آب در حوزة سیاست‌های خردی قرار می‌گیرد که بر سیاست‌های کلان نظیر امنیت ملی و امنیت جهانی تأثیرگذار است. ما باید در خصوص آب در سطح ملی اندیشیده و فرانگر باشیم.

او همچنین در پاسخ به این پرسش که چه کسی مقصر اصلی شرایط بحرانی کنونی است گفت: این گناه بر دوش همه است. ما باید توزیع مسئولیت کنیم و وظایف خود را در این خصوص به‌خوبی بجای بیاوریم. ولی این به‌هیچ‌وجه به این معنی نیست که سنگینی بار گناه فرد یا گروهی بیشتر و کمتر از سایران است و همه در این خصوص مقصر و مسئول هستند.

بخش پایانی این میزگرد به طرح پرسش و اظهارنظرهای حضار اختصاص داشت. آن‌ها در نظرات خود به مسائلی نظیر لزوم تربیت و آموزش مردم به شیوه‌ای که حساسیت‌های کشور خود را به‌خوبی بشناسند، لزوم مشارکت همة حوزه‌ها اعم از اقتصادی و فنی و اجتماعی و ... در راستای خروج از بحران، لزوم ارائة راه‌حل، بجای تأکید صرف بر چرایی بروز بحران، لزوم تغییر و تحول ساختارهای مدیریتی در راستای سیاست‌گذاری درست، انتقاد از نبود تشکل‌های صنفی در رابطه با آب و ... اشاره کردند.

قرار است نشست بعدی بحران آب روز پنجم آذر برگزار شود.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.