1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: خبر

30 مهر 1393 ساعت 23:52

ضرورت آشتی رسانه با آب!

ضرورت آشتی رسانه با آب!

عطیه میری؛ با جدی‌تر شدن مسئله‌ بحران کم‌آبی، شمار نشست‌های تخصصی که با محوریت آب برگزار می‌شوند افزایش یافته است. نشست‌هایی که در آن‌ها تلاش می‌شود با اعمال نگاه کارشناسی، راهکاری مناسب برای کنترل و مهار این معضل اتخاذ شود. در همین راستا روز دوشنبه 28 مهر 1393 نشستی با عنوان «بحران آب و نقش رسانه‌ها در کنترل و مهار آن» در محل «پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات» برگزار شد. در این نشست، سخنرانانی نظیر دکتر محمدتقی توکلی نماینده مردم الیگودرز در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی، دکتر هدایت‏ الله فهمی معاون دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو، مهندس انوش نوری اسفندیاری دبیر اندیشکده تدبیر منابع آب ایران، عبدالله اسکویی مدیرکل دفتر روابط عمومی و امور بین‌الملل آبفای وزارت نیرو و همچنین، دکتر علی حاجی‏ محمدی، مدیر گروه مطالعات ارتباطی و رسانه‌های جدید پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات حضور داشتند.

ضرورت اقدامات فرهنگی و دستیابی به فهمی مشترک در خصوص آب

دکتر علی حاج محمدی، به عنوان رییس جلسه، نشست را آغاز کرده و ضمن خوشامدگویی به حاضران، بر این موضوع که بحران آب طی ماه‌های اخیر به یک دغدغه اصلی و موضوع بحثی میان اشخاص، پژوهشگاه‌ها و مراکز مختلف تبدیل شده است اشاره کرد.

حاج محمدی در ادامه در خصوص اهمیت برگزاری این نشست و اتخاذ رویکردی فرهنگی نسبت به مسئله آب گفت: مدیریت منابع آب، بحثی فرابخشی است. به همین دلیل لازم است علاوه بر وزارت نیرو به عنوان متولی اصلی آب در کشور، سایر وزارتخانه‌ها و نهادها نیز دست در دست یکدیگر دهند تا راهکاری درست در این خصوص اتخاذ شود. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وابسته است و در رویکردهای فرهنگی نیز از این نهاد تبعیت می‌کند. ما نیز به عنوان بخشی از این چرخه، قصد داریم به این موضوع که در کنار راهکارهای اتخاذ شده تاکنون، چه راهکارهای فرهنگی را می‌توان در آینده برای حل این بحران برگزید بپردازیم. به گفته حاج محمدی، هدف اصلی از این نشست، رسیدن به زبانِ فهمی مشترک در راستای مدیریت بهینه آب در کشور است.

حرکت نرم‌افزاری تنها راه مبارزه با بحران آب

نخستین سخنران رسمی نشست، دکتر محمدتقی توکلی نماینده مردم الیگودرز در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی بود. توکلی ضمن ابراز خوشحالی از برگزاری چنین جلسه ای، به ضرورت توجه هرچه بیشتر به مسالهء آب به عنوان مایع حیات تاکید کرد و گفت: بدون آب ادامه ی زندگی میسر نیست. رفاه، آسایش، توسعه، بهداشت و همه چیز به آب وابسته است.

او در ادامه گفت: کشور ما در زمرهء مناطق خشک و نیمه خشک جهان قرار دارد. بیش از 80 درصد کشور ما خشک است و باقی آن نیز کوهستانی و معتدل است که ما را در زمره ی کشورهای کم آب دنیا قرار می دهد. متاسفانه این شرایط در کنار افزایش دما و کاهش بارندگی طی سال های اخیر، باعث وخامت بحران کم آبی شده است.

توکلی با اشاره به اینکه با در نظر گرفتن چنین شرایطی دیگر نمی توان به آمارهای قدیمی استناد کرد گفت: آمارهای ما مبنی بر 250 میلیمتر بارندگی و اینکه حاصل آب تجدیدپذیر ما 130 میلیارد متر مکعب است، دیگر قابل استناد نیست. با بررسی های انجام شده، من تصور نمی کنم ما در حال حاضر بیش از 100 میلیارد متر مکعب آب داشته باشیم و میزان منابع آب ما با آب های برگشتی شاید 120 میلیارد متر مکعب باشد که با در نظر گرفتن 2000 لیتر برای هر نفر، ما تنها برای جمعیتی 60 میلیونی آب داریم. بنابراین در صورت افزایش بیشتر جمعیت، ما قادر به پاسخگویی نخواهیم بود.

به گفته ی توکلی، مشکل بزرگ تر پراکندگی این میزان آب در سطح کشور است. او گفت: 52 درصد از کل میزان بارندگی در ایران تنها در 25 درصد مناطق اتفاق می افتد. طبیعتا بقیهء کشور با کمبود آب مواجه است. در حوزهء زاگرس و البرز میزان آب خوب است ولی در مرکز ایران ما با وضعیتی وخیم مواجه هستیم. متاسفانه با این وجود رویکرد ما بر مبنای بهره برداری بیشتر از آب و افزایش مصرف بوده است و به تبعات آینده ی آن فکر نکرده ایم.

او همچنین توضیح داد: مشکل مهمی که در کشور وجود داشته بخشی نگری به آب بوده؛ به این معنی که بخش های مختلف به فکر بهره برداری و استفادهء خود از آب بوده اند. برای مثال بخش کشاورزی به فکر خودکفایی بوده و در تلاش بوده بیشترین سهم را از آب داشته باشد. این بخش به کشاورز اجازه داده است هرطور که می خواهد از آب استفاده کند در راستای افزایش میزان تولید. بخش صنعت نیز از آب استفاده کرده است بدون اینکه فکری به حال پالایش فاضلاب تولید شده در این بخش ها بکند؛ فاضلابی که آلودگی منابع آب را بدنبال داشته است. بخش خانگی نیز تحت تاثیر ارزانی آب، هرطوری که خواسته با آن برخورد کرده است. این باعث شده افراد، آب بهداشتی ای که در اختیار آن ها قر ار داده شده را به هرگونه ای که خواسته اند استفاده کنند.

توکلی در سخنان خود همچنین به رابطه ی افزایش جمعیت و بحران کم آبی اشاره کرد و گفت: 70 درصد جمعیت ما اکنون شهرنشین هستند و مردمی که بدنبال رفاه هستند آن را در کلانشهر ها می بینند. عاملی که افزایش بی رویه ی جمعیت را بدنبال داشته است. اکنون 12 کلانشهر ما با بحران آب روبرو هستند و سیل جمعیت نیز در شهرها روز به روز در حال افزایش است. در تهران ما حدود 800 میلیون متر مکعب آب وارد می کنیم ولی با بالا رفتن جمعیت و متعلقبا مصرف، بحران آب در این شهر هرچه وخیم تر خواهد شد.

بحث دیگری که او به آن اشاره کرد مربوط به مشکل تالاب ها و آب های زیرزمینی بود. ما در حوزه های آبریز بدلیل بهره برداری بی رویه از آب های زیرزمینی، تالاب های کشور را به خطر انداخته و شاهد خشک شدن آن ها هستیم. میزان 60 درصد آب مصرفی کشور از آب های زیرزمینی برداشت می شود. در حالی که برداشت ما 10 میلیارد بیش از ظرفیت 50 میلیون متر مکعبی این آب ها است و در حال حاضر 60 میلیون متر مکعب از این منابع برداشت می شود.

به گفتهء توکلی، همهء این موارد حاکی از گذر ما از بحران هستند و ما وارد مرحله ای تنش و خطر قرار شده ایم. بر طبق شاخص های سازمان ملل، هر کشوری که بین 20 تا 40 درصد از منابع آب های تجدیدپذیر خود را استفاده کند، وارد بحران می شود. ما در حال حاضر بیش از 75 درصد این منابع را استفاده می کنیم که نشان دهنده ی گذر ما از بحران است و تاسف بار تر اینکه ما سهم آیندگان را نیز مصرف می کنیم و بدون شک با ادامهء این روند، در نقطه ای متوقف خواهیم شد. در شرایط کنونی ما باید بیش از هرچیز به کنترل این معضل بیندیشیم و در این راستا باید همه وارد عمل شوند. مردم، دولت و مجلس باید در کنار یکدیگر به حل این بحران کمک کنند.

او در بخش پایانی سخنان خود در خصوص نقش تعیین کنندهء رسانه ها و حرکت فرهنگی در کمک به حل بحران آب گفت: در این بین نقش رسانه ها نیز بسیار مهم و تعیین کننده است. به نظر من رسانه ها باید وضعیت موجود را برای مردم تبیین کنند. مردم ما ارزش آب را نمی دانند و از اینکه برای تهیه ی یک متر مکعب آب چه هزینه ای می شود بی خبر هستند. ارزش اقتصادی آب بر آن ها پوشیده است و نمی دانند بحران آب تا چه اندازه جدی است. رسانه ها باید در خصوص ارزش آب، بحران آب و تبعات ناشی از کم آبی اطلاع رسانی کافی را انجام دهند. ما حتی در باورهای دینی خود به مصرف درست سفارش شده ایم؛ این در حالی است که مصرف ما در همه ی زمینه ها چندین برابر سرانه های جهانی است.

توکلی یارانهء اقتصادی را در پرمصرف بودن مردم ایران تاثیرگذار توصیف کرد و گفت: یارانه ای که در اختیار مردم قرار می گیرد باعث سواستفاده و افزایش مصرف آن ها شده است. مشخص است زمانی که مردم بابت آبی که برای تولید هر متر مکعب آن 1500 تومان هزینه شده است 250 تومان پرداخت می کنند، ارزشی برای آن قایل نیستند و هرطور که بخواهند آن را مصرف می کنند. باید در این خصوص فرهنگ سازی شود و نقش رسانه ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. رسانه ها باید در کنار به چالش کشیدن مسوولان، مردم را نسبت به رویهء موجود و تبعات ادامهء آن آگاه سازند. بطور خاص در حوزه ی آب، رسانه ها باید بطور تخصصی ورود پیدا کنند. اگر متخصصان آب در رسانه ها نداریم باید متخصصان آب در این حوزه ورود کنند. باید انجمن روزنامه نگاران آب تشکیل شود. می توان از ظرفیت های چنین انجمنی در راستای آموزش چگونگی صرفه جویی و آگاه سازی عمومی در خصوص محدودیت منابع آب و تبعات آلودگی منابع آبی بهره برد و از این طریق مردم را وادار به مشارکت در این خصوص کرد. ما باید با در نظر گرفتن فاکتوهایی نظیر جمعیت، شرایط کنونی بحران کم آبی، منابع آب موجود و همچنین محدودیت های موجود، برنامه های خود را اصلاح کرده و با ورود مسوولان و متخصصان به این مساله، به نتایجی مثبت دست پیدا کنیم.

او در توضیح برنامه های فرهنگی مشابه که تاثیر مثبتی نیز داشته اند گفت: ما پیشتر در سازمان محیط زیست، تجربه ی اقدامی مشابه را با عنوان «آگاهی رسانی و حفظ محیط زیست» داشتیم. در این پروژه ما از یک مهندس مشاور درخواست کردیم با در نظر گرفتن آلودگی رو به افزایش منابع آبی و بویژه زیرزمینی، گزارشی در این خصوص تهیه کند. نتیجه ی این اقدام، گزارشی 500 صفحه ای بود که در آن همه ی مخاطبان بخوبی مشخص شده بود و حتی ادبیاتی که باید در برخورد با هر یک از این مخاطبان استفاده می شد نیز مورد توجه قرار گرفته بود. این گزارش همچنین شامل برنامه هایی بود که ما باید به مردم ارائه می دادیم. تهیهء این گزارش و فیلم هایی که با استناد به آن تولید شدند هزینه ای تقریبا 600 میلیونی را در بر داشت ولی ما به هدفی که از این کار بدنبال آن بودیم دست پیدا کردیم. ما موفق شدیم کارشناسان و نخبگان و مدیران را نسبت به وضعیت موجود حساس کنیم. تیزرهای تولید شده نیز در زمانی مناسب و چند دقیقه پیش از اخبار ساعت 9 از تلویزیون پخش شدند که بسیار تاثیرگذار بود؛ تا جایی که حتی برخی کارخانه ها به فکر اتخاذ راهکارهایی در راستای پالایش فاضلاب خود در راستای ممانعت از ورود آلودگی به آب افتادند. امروز نیز باید رسانه های ما کاری مشابه را انجام دهند. رسانه ها فقط شامل خبرنگاران و سایت های خبری نیستند؛ بلکه صدا و سیما قادر است بسیار در این خصوص تاثیرگذار باشد. صدا و سیما می تواند در قالب برنامه های گفتگو محور، نشست و سخنرانی و حتی فیلم به مردم بگوییم که شرایط تا چه اندازه بحرانی است. ارزش آب در کشور ما به حدی است که همه ی اقدامات در کشور به نوعی به آب وابسته است. من خود به عنوان یکی از نمایندگان مجلس شاهد هستم رویکردهای اتخاذ شده در خصوص آب، موجب ایجاد نوعی رقابت شده است و در این میان مدیریت منابع آبی جایگاهی ندارد.

توکلی در ادامه با اشاره به اینکه مدیریت منابع آبی در زمان بحران بسیار مهم است و باید در خصوص جنبه های مختلف این بحران اولویت بندی کرد گفت: 60 درصد آب های ما مربوط به منابع آب زیرزمینی است. خشکی دریاچه ی ارومیه آب های زیرزمینی را نیز تحت الشعاع قرار داده است. این در حالی است که همه روی دریاچهء ارومیه تمرکز کرده اند و کسی به سفره های آب زیرزمینی توجهی ندارد. این نگاه ناشی از نبود نیروی متخصص در این حوزه است. در سایه ی فقدان نگاه کارشناسی، اولویت بندی درستی در این خصوص صورت نگرفته است. البته خشکی دریاچه ی ارومیه نیز بسیار مهم است. چرا که امنیت، سلامت و اقتصاد منطقه به شدت به آن وابسته است. ولی آب های زیرزمینی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار هستند و باید برای حفظ آن ها کوشید. در این بین رسانه ها باید فرصتی را ایجاد کنند که ضمن آگاهی دهی و افزایش حساسیت ها نسبت به این معضل، قادر باشیم مدیریت خوبی را در این خصوص اعمال کنیم و آب را از حالت بحران خارج کنیم. دستیابی به این هدف ساده است؛ تنها لازم است ما در رفتارهای خود با آب تجدیدنظر کرده و در مصرف آب اولویت بندی کنیم. ما باید در بحث آب از نگاه صرفا سخت افزاری که تنها به برنامه ریزی در خصوص انتقال و تامین آب اختصاص دارد اجتناب کرده و به جنبه ی نرم افزاری یا فرهنگی نیز توجه کنیم. ما باید به مدیریت آب بپردازیم. بودجه ی چند هزار میلیاردی وزارت نیرو در گذشته تنها به سخت افزار و ساخت سد و ... اختصاص داشت، ولی نکته ی تاسف بار این است که اکنون و باوجود بحران و نیاز به رویکردی جدید، وزارت نیرو همچنان به رویهء سابق خود ادامه می دهد. البته امسال شروع خوبی اتفاق افتاده و بودجه ای قابل توجه به بخش نرم افزاری و مدیریت آب های زیرزمینی اختصاص پیدا کرده است. در این میان، شورای عالی آب که در دولت آقای روحانی تشکیل شد نیز بسیاری از مسایل را بازنگری کرده و اکنون نیز در حال فعالیت است.

توکلی همچنین در پاسخ به پرسش رییس جلسه مبنی بر اینکه چه کسی باید متولی تشکیل انجمن خبرنگاران آبی که به آن اشاره شد باشد گفت: وزارت نیرو به عنوان متولی باید متقاضی و حامی این برنامه باشد. آب فرابخشی است و همه باید در این خصوص فعالیت کنند. برای مثال وزارت کشاورزی اکنون بیش از هر بخش دیگری از آب بهره برداری می کند و به آن صدمه می زند. تنها هدف این وزارت بالا بردن آمار تولید است. این در حالی است که ما می توانیم با کاهش تولید برخی محصولات که آب زیادی مصرف می کنند، اقدام به وارد کردن آن ها کنیم. این به معنای وابستگی نیست. ما باید همه ی جنبه ها را در نظر گرفته و این اقدام را انجام دهیم. یکی دیگر از مشکلات ایجاد شده در بخش کشاورزی، ملاحظه کاری های بی مورد و کارشناسی نشده مبنی بر صدور مجوز فعالیت کشاورزان و نبستن چاه های بی مجوزی است که اکنون شمار آن ها به 3000 حلقه می رسد. چنین ملاحظه کاری هایی ضررهای بسیاری را به آب کشور تحمیل کرده است.

سازگاری با بحران کم آبی بجای مبارزه با آن

دکتر هدایت‏ الله فهمی، معاون دفتر برنامه‏ ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو، دومین سخنران بود. او صحبت های خود را با اشاره به نقش چرخهء طبیعی آب در کشور در بحران کم آبی آغاز کرد و گفت: توزیع مکانی و زمانی منابع آب در ایران نامناسب است. به این دلیل که 70 درصد ریزش های جوی ما در فصل غیر زراعی رخ می دهد. از سوی دیگر درصد قابل توجهی از جمعیت کشور در مناطق نیمه خشک قرار دارد و مناطق معتدل و پربارش ما بسیار محدود هستند.

او ادامه داد: کشور ما کشور خشکی است و در چالش اقلیمی ای که در حال حاضر با آن مواجه هستیم نیازمند مدیریت منابع آب است. این مدیریت در گذشته با مشکلات بسیاری همراه بوده و اشتباهاتی در این خصوص رخ داد. اگر چه من به عنوان فردی که در وزارت نیرو فعالیت می کند می دانم که بدنه ی کارشناسی این وزارتخانه در لحظات حساس پیام بحران را به مدیران وقت داده است.

فهمی در ادامه با اشاره به اینکه چالش مدیریت منابع آب، موضوعی کلی است و تنها به وزارت نیرو منحصر نیست، چالش های دیگری که تحت تاثیر کم آّی با آن ها روبرو هستیم را بر شمرد. او گفت: ما اکنون حتی با چالش مدیریت عرضه و تقاضا نیز روبرو هستیم. ما در حال گذر از مرحله ی مدیریت عرضه به تقاضا هستیم. مدیریت تقاضا عمدتا جنبه های غیر سازه ای دارد و از ابزارهای اقتصادی، قانونی و فنی و علمی بهره می برد. چالش مهم دیگری که با آن روبرو هستیم، چالش محیط زیست است. یکی از مخاطراتی که سلامت و امنیت کشور را تهدید می کند همین چالش است. چالش بعدی، بهره وری آب است. در ایران ما یکی از پایین ترین آمارها را در بهره وری آب داریم و راندمان آبیاری ما در خوشبینانه ترین حالت 35 درصد است. چالش دیگری که با آن روبرو هستیم چالش اقتصادی و مالی آب است. ما قادر به اداره ی آب نیستسم. آب واجد ارزش و قیمت است و برای تولید هر متر مکعب آن در تهران نزدیک به 1000 تومان است. در حالی که تنها یک سوم این قیمت از مشترکان گرفته می شود. ما باید در تولید محصولات مختلف، ارزش ذاتی و اقتصادی آب را در نظر بگیریم. او در پایان به چالش های ساختاری و نهادی و فرهنگی و سیاسی اشاره کرد و گفت: آب تعیین کننده ی سرنوشت سیاسی کشور است. در طول تاریخ نیز ما شاهد بوده ایم آب و سیستم متمرکز آب داری و قنات داری، سرنوشت سیاسی کشور را رقم زده است.

بخش بعدی سخنان دکتر فهمی به ارایه ی راهکار در خصوص بحران آب اختصاص داشت. او در این خصوص به عواملی نظیر مدیریت بهم پیوستهء منابع آبی کشور(به این معنی که آب و خاک و زمین و بخش های مختلف محیط زیست با یکدیگر در کنش هستند و باید با هماهنگی با یکدیگر اداره شوند)، حکمرانی پایدار آب، تلاش برای تطابق و هماهنگی این بحران با شرایط اجتماعی و فرهنگی کشور، توسعهء پایدار، مشارکت فراگیر و نه لحظه ای(به این معنی که دولت و دولت مردان نباید تنها زمانی که این مشارکت به نفع آن ها است در آن ایفای نقش کنند) و در نهایت، فعالیت نهادهای مدنی در این خصوص اشاره کرد. او همچنین گفت: نکتهء دیگر اینکه ما در کشور تلاش کرده ایم با اقلیم خود(خشک و نیمه خشک) رقابت و مبارزه کنیم. این در حالی است که باید بیاموزیم چگونه با این اقلیم سازگار شویم.

دکتر فهمی در ادامه با ارایه ی تصویری از وضعیت آبی کنونی کشور گفت: طبق آمارهای ما در گذشته، ما در کشور 250 میلیمتر بارندگی داریم و حجم ریزش های جوی ما 405 میلیارد متر مکعب است. با از دست رفتن نزدیک به 282 میلیارد متر مکعب از این آب از طریق تبخیر، تنها 78 میلیارد متر مکعب در رودخانه ها جاری می شود و نزدیک به 45 میلیارد متر مکعب نیز در آب های زیرزمینی نفوذ می کند. آب سطحی ما در حال حاضر چیزی نزدیک به 82 میلیارد متر مکعب و آب های زیرزمینی نیز حدود 58 میلیارد متر مکعب است. بخش شرب و صنعتی ما نیز نزدیک به 4 میلیارد متر مکعب از آب های زیرزمینی برداشت دارد و بیشتر این آب ها توسط بخش کشاورزی مصرف می شود. ما در حال استفاده از ذخایر استراتژیک آب های زیرزمینی هستیم و طبق برخی محاسبات، ما نزدیک به 200 میلیارد از حجم آب های زیرزمینی خود را برداشت کرده ایم.

او همچنین در خصوص حفر چاه های غیرمجاز در دشت های کشور و افزایش مصرف بی رویهء منابع آب زیرزمینی گفت: افزایش میزان چاه ها در حالی است که میزان آبدهی آن ها ثابت باقی مانده و آن ها دیگر قدرت بازدهی ندارند. ما در حال حاضر در کشور نزدیک به 100 میلیرد متر مکعب آب برداشت می کنیم. ولی کشوری که 100 میلیارد مصرف می کند چقدر آب دارد؟ بطور کلی منابع آب سطحی و زیرزمینی ما 122.5 میلیارد است. البته این بر اساس اطلاعات تا سال 85 است. این مقدار را می توان در بهترین حالت و در با در نظر گرفتن آب هایی که وارد کشور می شوند، 125 میلیارد دانست. ما اکنون با فاکتورهایی نظیر افزایش جمعیت، کاهش بارش و تغییر اقلیم روبرو هستیم؛ ما شاهد هستیم که حتی بخش هایی از کشور که پیشتر پرآب بوده اند، اکنون به سمت تنش آبی پیش می روند. اگر مصرف به همین گونه ادامه پیدا کند ما بزودی تنها آب برای مصارف برق آبی خواهیم داشت. ادامه ی این روند بدون شک خطرآفرین خواهد بود و این بحران در همه ی شهرهای ما بروز خواهد کرد و سفره های آب زیرزمینی نیز عملا نابود خواهند شد.

او بخش نهایی سخنان خود را به نقش رسانه ها اختصاص داد و گفت: ما از رسانه انتظار داریم با زبانی سادگه، کوتاه و به روشنی و همچنین با جذابیت مساله را برای مردم تبیین کنند. متاسفانه در حال حاضر، الزاماتی که برای تاثیرگذاری وجود دارند در ایران رعایت نمی شوند. رسانه ها متکلم وحده هستند و مردم به این رویکرد که گفتگوی دوطرفه و تعامل در آن جایی ندارد اعتماد نمی کنند. از سوی دیگر نیز نباید در پرداخت به این مساله زیاده روی کرد چراکه حساسیت مردم را نسبت به این موضوع کم می کند. رسانه باید تولید سرمایه ی اجتماعی کند؛ سرمایهء اجتماعی ای که سه مولفهء انسجام ملی، اعتماد ملی و مشارکت گسترده و فراگیر در آن رعایت شده باشد.

آب باید تبدیل به مساله ای اجتماعی شود

مهندس انوش نوری اسفندیاری سخنران سوم این نشست بود. دبیر اندیشکدهء تدبیر منابع آب ایران در ابتدای سخنان خود، هدف اصلی شرکت در این نشست را طرح دیدگاهی فرهنگی-اجتماعی در خصوص رابطهء رسانه و آب عنوان کرد و صحبت های خود را در چهار گروه کلی جای داد: اجتماعی شدن مسالهء آب، لزوم اجتماعی شدن بحران آب، رسانه ها و ایجاد گفتگو و عزم ملی و در نهایت نتیجه گیری با استناد به این بخش ها.

اسفندیاری با اشاره به روش های مختلف بهره برداری از آب و تاثیرگذاری آن بر زندگی مردم گفت: ما باید تصویر ذهنی خود از آب را تغییر داده و جنبه های متفاوت آن را در نظر بگیریم. آب ماده ای شگفت انگیز است و طبقه بندی های مختلف بشر از آن همواره نارسا و در ارایه ی کامل جنبه های آن در زندگی ناموفق بوده است.

اسفندیاری با ارایهء توضیحاتی در خصوص چرخهء آب در طبیعت، سهم این چرخه را نسبت به کل ذخیرهء آب بسیار محدود دانست. او گفت: جامعهء انسانی با چرخهء آب و ذخایز آبی، پیوندهای متفاوتی دارد. این پیوند حتی در آثار شعرای ما نمود یافته و نموهای فرهنگی و تاریخی آن را نیز می توان امروز در اقتصاد و گردش گری شاهد بود. پیوند آب و زندگی مردم را می توان همچنین تاثیرگذار بر ارزش افزودهء زمین های شهری، معیشت و ... دانست و گاه حتی این جنبه های منفی هستند؛ نظیر سیل یا خشکسالی. با در نظر گرفتن جلوه های متفاوت آب، ما نباید تنها به یک جنبهء محدود بپردازیم.

او در ادامه، پیوند آب با جامعهء انسانی را به سه ستهء کلی تقسیم کرد: انواع بهره برداری(مصرفی و غیر مصرفی)، انواع مخاطرات و خدمات زیست محیطی. به گفتهء اسفندیاری، پروژه هایی که بشر در راستای تسهیل در بهره برداری از منابع آب کلید می زند، علاوه بر آنکه هزینهء بسیار بالایی را در بر دارند، موجب دخل و تصرف در طبیعت می شوند و حتی نارضایتی های بسیاری را نیز بدنبال دارند. او در ادامه با طرح این پرسش که «این پیوندها میان جامعه و آب چگونه به سیاست گذاری و مدیریت آب مرتبط می شود؟» گفت: همهی سیاست های ما در کشور در حوزه های مختلف نظیر بهداشت و سلامت، کشاورزی، فقرزدایی، سرمایه گذاری های عمومی، تولید انرژی و ... به آن وابسته و مربوط است. تفکر در این پیوند عمیق میان آب و جامعه هر انسانی شگفت زده می کند. آب را می توان بیش از همه در اقتصاد، پایداری محیط زیست و نیازهای معیشتی تاثیرگذار دانست. با استناد به این سه حوزهء اصلی، زیرساخت های مدیریت محیط زیست، مدیریت بهره برداری و مدیریت ریسک و بحران تشکیل شده اند. هدف از اشاره به این پیوند و تاثیر آن در جنبه های مختلف زندگی، طرح این پرسش مهم است که چرا باوجود اهمیتی که به آن اشاره شد، آب مسالهء اجتماعی نیست؟

مهندس اسفندیاری در توضیح منظور از مسالهء اجتماعی شدن آب گفت: منظور این است که آب جایگاهی در ذهن شما در کنار مسائل مختلفی که در روز به آن می اندیشیم داشته باشد. در سطح جهان و بویژه بعد از سال 2000، ادبیات خوبی در این خصوص شکل گرفته و اقدامات مثبتی نیز انجام شده است. ولی در کشور ما تحت تاثیر نبود جامعه شناسان آب که بطور مستقل در این حوزه فعالیت کرده باشند، شاهد چنین اقداماتی نبوده ایم.

اسفندیاری در خصوص عوامل موثر در اجتماعی نشدن آب گفت: طبق بررسی های انجام شده در این خصوص، تمرکز و دولتی کردن مقولهء آب، مانعی در راه اجتماعی شدن آن بوده است؛ زمانی که مردم متوجه شدند مسائل آب مربوط به دولت است و دولت نیز اجازهء دخالت در این حوزه را به هیچکس نمی دهد، تبدیل به نظاره گر شدند و همهء امور را به دولت واگذار کردند. یکی دیگر از این عوامل، استفاده از دانش و فناوری های جدیدی است که جایگزیندانش و فناوری های بومی شده اند. متاسفانه در کشور ما نیز توجهی به فناوری های بومی و در نتیجه تلاشی برای سازگاری آن ها با فناوری های جدید نشده است. دلیل دیگر این است که نظام بهره برداری که مدت ها بصورت سنتی عمل می کرد، با گذشت زمان جایگاه خود را از دست داد و کارمندان و سلسله مراتب دولتی جایگزین آن شدند. درست مثل شبکه های آبیاری که با ورود آن ها، شبکه های سنتی کنار گذاشته شدند. در خصوص قنات ها نیز دلیل اینکه این سیستم هنوز نفسی می کشد و نابود نشده، این است که هنوز فناوری جدیدی برای جایگزینی آن وجود ندارد. انرژی ارزان و یارانه ای یکی دیگر از این عوامل است؛ قیمت برق کشاورزی ما در حال حاضر چیزی نزدیک به یک بیستم قیمت واقعی است. یارانه های غیرهدفمند آب نیز به وخامت این اوضاع کمک می کند. عدم پرداخت قیمت حقیقی آب و ارزانی آن در بخش خانگی و همچنین کشاورزی، به توهم فراوانی آب دامن زده است. مسالهء دیگر مسالهء مشارکت کننده است. افرادی که زمانی در امر بهره برداری آب فعال بودند اکنون تبدیل به عواملی غیرفعال و نظارت کننده شده اند. عده ای معتقد هستند اجتماعی شدن آب در راستای مدیریت مصرف ضروری است. به نظر من این زاویهء دید بسیار محدود است. مشارکت مردم از طریق اجتماعی شدن آب یک منشور بسیار گسترده و چندوجهی است که تاثیرات آن، امنیت و منافع ملی ما را در بر می گیرد. دولت به هیچ وجه قادر نیست به تنهایی این مدیریت را اعمال کند و بدون شک به مشارکت مردمی نیاز دارد. در حمایت از لزوم اجتماعی شدن مسالهء آب، نظریاتی نظیر نیاز ما به تمرکز زدایی و واگذاری کارها به خود مردم، نیاز به عزم ملی در راستای بازسای حکمرانی آب و استفاده از تجربهء سایر کشورها مبنی بر استفاده از ظرفیت اجتماعی در راستای حل بحران آب مطرح می شوند. ولی یکی از مهم ترین این نظریه ها به این موضوع اشاره دارد که اگر به کم آبی به عنوان یک مسالهء اجتماعی توجه نشود، بزودی تبدیل به یک معضل اجتماعی خواهد شد که عواقبی بسیار سنگین دارد و برای مبارزه با آن باید به راه حل های ضربتی اکتفا کرد؛ و در سایهء راه حل های ضربتی، دیگر جایی برای نهادهای مدنی، علمی و تخصصی وجود نخواهد داشت.

اسفندیاری در خصوص وظیفه ای که رسانه ها در این خصوص بر دوش دارند گفت: بویژه در خصوص دیدگاه آخر، رسانه ها باید توجه خاصی به این موضوع مبذول دارند و بدانند که اگر بحران آب به جایی برسد که از مساله ای اجتماعی به بحرانی اجتماعی تغییر یابد، ما دیگر قادر نخواهیم بود فعالیت های این حوزه را سازماندهی کنیم و مشارکت نیز از میان خواهد رفت.

او در ادامه از قول «دانیلین لوزیک» نویسندهء کتاب "نگرشی نو در تحلیل مسائل اجتماعی"، چهار شرط اصلی اجتماعی شدن را ناظر بودن این مساله بر شرایطی منفی بطوری که ادراک عمومی متوجه این جنبهء منفی باشد و ایم موضوع برای مردم ایجاد زحمت کند، شایع و گسترده بودن این پدیده و محدود نبودن آن به گروهی خاص، ایجاد تصویر و نگرشی خوشبینانه که امید به حل این موضوع را افزایش دهد و اعتقاد به تغییری منطقی عنوان کرد. به گفتهء اسفندیاری، این بحث، پیش زمینه ای در راستای بررسی بحران آب و چرایی وجود آن است. او توضیح داد: نزدیک به یک سال اسن که مسووان ما استفاده از واژه ی «بحران آب» را آغاز کرده اند و این نشان از آن دارد که وجود بحران در سطح رسمی پذیرفته شده است. وزیر نیرو در اسفندماه سال گذشته در یکی از سخنرانی های خود به این موضوع که کشور اکنون از مرحلهء بحرانی عبور کرده و وارد مرحلهء فوق بحرانی شده است اشاره کرد. ایشان همچنین در ارائهء گزارش یک سالهء دولت، خروج از مرحلهء بحران را منوط به مدیریت مصرف آب عنوان کرده است. تجلی بحران آب در سخنان مسوولان به این معنی است که ما باید شاهد آغاز رویکردها و اقداماتی جدید برای حل این بحران باشیم. ولی سوال این است که آیا این بحران طی چندسالهء گذشته اتفاق افتاده است یا اینکه مسوولان به تازگی متوجه این موضوع شده اند؟

دکتر کلانتری، مسوول مدیریت دریاچهء ارومیه، در خصوص نشانه های بحران آب کنون ی می گویند: مصرف آب در کشور بیش از توان طبیعت است. ما بیش از 40 درصد از منابع تجدیدپذیر و استراتژیک خود را استفاده می کنیم. این افزایش مصرف، نشست زمین و فشردگی و سخت شدگی بافت اسفنجی خاک که توان ذخیرهء آب های زیرزمینی را دارد بدنبال داشته است. ذخایر آب های زیرزمینی ما در حال شور شدن هستند و همچنین شکاف های اجتماعی مربوط به آب نیز در حال افزایش هستند.

به گفتهء اسفندیاری، این نشانه ها مدت ها است که در کشور به چشم می خورند. ولی متاسفانه عده ای همواره برای مبارزه با این بحران بدنبال راه حل های زودبازده و کوتاه مدت بوده اند. در حالیکه هیچ راه حل کوتاه مدتی برای خروج از این بحران وجود ندارد و ما تنها باید به راه حل ای میان و بند مدت اکتفا کنیم. اسفندیاری در ادامه با ارائهء تعریف بحران آب مبنی بر افزایش شکاف میان عرضه و تقاضا به حدی که پیامدهای گستردهء اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بدنبال داشته باشد گفت: متاسفانه ما این فاصلهء میان عرضه و تقاضا را جدی نگرفته ایم و طی سالیان این شکاف بیشتر و بیشتر شده است. زمانی که تقاضا بیش از حد به ما فشار وارد می کند و ما توان عرضهء کافی را نداریم، عرضهء آب ما روز به روز گران تر می شود. این گرانی در کنار افزایش آلودگی منابع آبی، ما را در بحرانی که امروز شاهد آن هستیم گرفتار کرده است و بدون شک خروج از این بحران نیز یک شبه صورت نخواهد گرفت. در خصوص چرایی بروز این بحران، در ابتدا باید به بخش انسانی آن اشاره کرد. فعالان اجتماعی، سیستمداران و بخش خصوصی را می توان تاثیرگذارترین عامل ها در بروز این بحران دانست. عملکرد این عوامل در کشور ما طی سال های گذشته تاثیر فراوانی بر ظرفیت های بیرونی بخش آب داشته است و بر جنبه هایی نظیر رشد جمعیت، تغییر اقلیم، سبک زندگی، الگوهای تولید و مصرف، امکانات مالی، سلامت، امنیت غذایی، توسعهء اقتصادی، ایجاد اشتغال و ... تاثیرگذار بوده است. ما اکنون شاهد هستیم که نرخ رشد جمعیت ما در شهرها چیزی بیش از 13 درصد است، سطح کشت آبی ما بیش از سه برابر و حجم برداشت آب کشاورزی بیش از دو برابر شده است، سهم کشاورزی از برداشت آب طی 50 سال گذشته از 99 به 92 درصد رسیده است. متاسفانه سیاستی کلان و مضر همواره در کشور غالب بوده است که آب را عامل توسعهء بخش کشاورزی می دانسته. در این بین ما شاهد تلاش هایی نظیر برگزاری نشست و همایش و ... در راستای مقابله با این بحران بوده ایم، ولی رسانه ها در این میان چه اقداماتی انجام داده اند و مهم تر اینکه چه اقداماتی را باید در آینده انجام دهند؟

اسفندیاری در خصوص نقش رسانه ها به تاثیرگذاری آن ها در تبدیل مردم از نظاره گری منفعل و مشارکت کننده ای فعال اشاره کرد و گفت: شرط این اتفاق، استفاده از تجربیات موفقی است که رسانه ها در گذشته در حوزه ی میراث فرهنگی و محیط زیست کسب کرده اند. آن ها باید در مورد آب نیز از این تجربیات استفاده کنیم و در این راه، دیدگاه حراستی و نظارتی را کنار گذاشته و تلاش اصلی ما باید بر مبنای حراست و نگهبانی و نگهداری عمومی از آب باشد. کمک دیگری که رسانه ها می توانند بکنند، پر کردن خلا گفتگوی اجتماعی در خصوص آب است. اینکه این گفتگو تا کنون شکل نگرفته است به این دلیل است که فضا به شدت تبلیغاتی بوده است، بنابراین ما در شرایط فعلی باید از تبلیغاتی شدن فضا اجتناب کنیم. دومین نکته، اهمیت خلق مفهوم و ادراک مشترک در گفتگو است. طرفین گفتگو در حین انجام آن باید به خلق این مفهوم برسند و در صورتی که افرادی بخواهند از پیش، دانسته های خود را به بدنهء این گفتگو القا کنند، نتیجه ای که به آن دست می یابیم، مشترک نخواهد بود. یکی دیگر از شروط اصلی این است که ما بدنبال مقصر نباشیم. روندی که در این خصوص در کشور غالب بوده است، در دوره های مختلف گروه های مختلفی را به عنوان مقصران اصلی وخامت بحران آب معرفی می کرد و در ابتدا مردم، بعد کشاورزان و اکنون خود رسانه ها مقصر عنوان شدند. گفتگویی که بدنبال پیدا کردن مقصر باشد، هرگز به جایی نخواهد رسید. بر طبق بررسی های نهاد بین المللی مشارکت جهانی، ما در راستای به نتیجه رسیدن از گفتگوها و تغییرات اجتماعی با محوریت آب، به پیام روشن و داشتن محور در راستای ایجاد اتحاد عمومی، داده های موثر و معتبر، امکان پذیر بودن و فایدهء تغییر، بازاریابی هوشمند و مداومت و پیگیری نیاز داریم. این نهاد همچنین پنج مرحلهء اصلی را در این راستا در نظر گرفته که بخوبی لزوم اتخاذ رویکرد بلندمدت برای بحران آب را مشخص می کند:

- لزوم بسترسازی برای ایجاد تغییر و انجام گفتگو بصورت مستند

- سرمایه گذاری در مدیریت هدایت کننده در راستای ایجاد تغییر

- ایجاد تقاضای رشدیابنده برای تغییر(نزدیک کردن افکار عمومی و کاستن از اختلاف فکرها)

- تهیهء بستهء تغییر و ارایهء راهکار و راه حل

- اطمینان از اعمال سیاست ها که باید با پیگیری و نظارت افکار عمومی صورت گیرد

به گفتهء اسفندیاری، متاسفانه ما در رسیدن به مرحلهء چهارم و ارایهء راه حل در راستای رفع بحران عجله می کنیم بدون اینکه از چیستی و چرایی بحران اطلاع درستی داشته باشیم. در گفتگو بسیار مهم است که بجای دستور، از راه حل های داوطلبانه استفاده شود. به این معنی که برای مثال روزنامه نگاران به عنوان کنشگران اجتماعی به این موضوع ورود کنند. رسانه ها باید با شکل دادن حلقه های گفتگو، آب و ارزش آن را را تبدیل به هنجاری اجتماعی کنیم.

مهندس اسفندیاری سخنان خود را در پایان اینگونه جمع بندی کرد: فرایند اجتماعی شدن آب آغاز شده است و بحران آب به نوعی فرصتی مناسب را در جهت اجتماعی شدن این فرایند فراهم کرده است. ولی برای ادامهء این روند ما نیاز داریم این گفتگو را در سطح ملی ادامه دهیم. مسالهء اصلی ما در خصوص رویکرد فرهنگی در حوزهء آب باید متمرکز بر چگونگی گفتگو در این خصوص باشد. رسانه ها ظرفیتی بسیار زیاد در راستای ایجاد فضای صحیح این گفتگو دارند؛ در این میان خبرنگاران نیز باید با اطلاع رسانی دقیق و به عنوان یک کنشگر اجتماعی در این فریند ایفای نقش کنند.

سخنران پایانی نشست، عبدالله اسکویی، مدیر کل دفتر روابط عمومی و امور بین‏ الملل آبفای وزارت نیرو بود. اسکویی که خود جایگاهی رسانه ای دارد، سخنان خود را با تحلیل رویهء غالب بر مدیریت آب کشور آغاز کرد. او گفت: ما در تقسیم بندی مراحل مدیریت آب کشور همواره با اصطلاحاتی نظیر مدیریت عرضه و تامین آب، مدیریت تقاضای آب و البته مدیریت تخصیص آب برخورد می کنیم. ولی نکتهء تاسف بار این است که در هیچ یک از این مراحل، ما ردپایی از متخصصان امور اجتماعی نمی بینیم و این یکی از بزرگ ترین مشکلات مدیریت آب کشور است.

اسکویی ادامه داد: برای مثال در بحث مدیریت عرضه، ما شاهد هستیم که چگونه طرح های آبی بدون بررسی اثرات اجتماعی و فرهنگی این طرح ها ارائه و اعمال شده اند. تحت تاثیر این اقدامات کارشناسی شنده، ما در بخش هایی که طرح های توسعهء منابع آبی اجرایی شده اند، شاهد بروز پدیده هایی نظیر حاشیه نشینی هستیم. این پیامدها بیش از هرچیز به نبود نگاه و رویکرد اجتماعی و انسانی و بی توجهی به سرنوشت مردم تحت تاثیر اجرای این طرح ها باز می گردد. برای مثال در بسیاری از بخش های کشور ما اقدام به سدسازی کرده ایم بدون اینکه به تاثیرات اجرای چنین طرحی بر جنبه های مختلف زندگی مردم توجهی داشته باشیم.

اسکویی در ادامه با ابراز خرسندی از برگزاری چنین نشستی و ابراز امیدواری در راستای افزایش اقداماتی از این دست گفت: ما نیاز به اصلاح الگوهای مدیریت آب داریم و باید از مدیریت سازه ای عبور کرده و به مدیریت غیرسازه ای روی بیاوریم. چراکه رویکرد سازه ای و فنی این تفکر را در ذهن ایجاد می کند که مسائل اجتماعی را نیز می توان به سادگی مسائل فنی، فرمولیزه و حل کرد. حقیقت این است که کشور ما همواره با بحران آب روبرو بوده است. اقدام نخست در مقابله با این بحران، باور این شرایط و. اذعان به کم آبی است. ما طی سالیان عادت کرده ایم با بهره گیری از فناوری و بیرون مکیدن شیرهء زمین از سفره های آب زیرزمینی، مشکلات آبی خود را حل کنیم و حتی به نوعی، توهم فراوانی آب را در سطح جامعه ایجاد کنیم. ولی رویکردی که اکنون به ان نیاز داریم و رسانه ها نیز باید برای تقویت آن فعالیت کنند، سازگاری و تطابق با کم آبی است. ما باید نوع نگاه خود به مسالهء آب و کم آبی را تغییر دهیم. این تغییر نگاه نه تنها در مردم، بلکه باید در بخش های مختلف نظیر سیاستگذاری و صنعت و ... نیز ایجاد شود. برای مثال چرا بجای درخواست از مردم مبنی بر قرار دادن تکه ای آجر در تانکرهای آب خانگی، ما خود از بخش صنعت نمی خواهیم این تغییر را از ابتدا اعمال کنند. اگر ما باور داریم که کشوری کم آب هستیم، این باور باید در صنعت، تولید، شیوهء کشا.رزی و الگوی کشت و ... نمود پیدا کند.

او در ادامه در خصوص نقش رسانه ها در نهادینه سازی فرهنگ در حوزهء آب گفت: رسانه ها قصد کمک و فعالیت مثبت در این خصوص را دارند، ولی موضوع این است که اطلاعات و تخصص آن ها در این خصوص عمیق نیست. تحت تاثیر نبود تخصص، راه حل و جهت گیری ای که آن ها ارایه می دهند درست نیست. اسکویی با اشاره به اینکه رویکردهای صحیح در برخورد با مسالهء آب باید به همهء حوزه ها و بویژه رسانه ها تزریق شوند گفت: ما باید از وارد کردن فشار مضاعف به مردم جتناب کنیم. چراکه از دست رفتن سرمایه و عدم اعتماد اجتماعی را بدنبال خواهد داشت. ما باید بیش از هر چیز، رسانه ها را به نهادینه سازی فرهنگ آب و فعالیت در این خصوص تشویق کنیم. ما در روابط عمومی شرکت مدیریت منابع آبی ایران، با انجام بررسی های مختلف، مخاطبان را دسته بندی و وظایفی را که هر گروه(شامل مسوولان، مدیران، قضات، علما و روحانیون، خبرنگاران و اصحاب رسانه و ...) می تواند در خصوص مسالهء آب بر عهده داشته باشد مشخص کرده ایم. اسکویی همچنین در توصیف برخی دیگر از اقدامات انجام شده در راستای نگاه هرچه فرهنگی تر به مقولهء آب، به مواردی نظیر آغاز طرحی با محوریت کودکان و نوجوانان که در آن میزان آگاهی های دانش آموزان در خصوص آب اندازه گیری می شود، افزایش ارتباطات با سازمان های مردم نهاد و تدوین برنامهء چشم انداز روابط عمومی بخش آب کشور که علاوه بر مخاطب محوری، موضوع محوری را نیز در دستور کار قرار داده است اشاره کرد. او در پایان گفت: ما باید برای افزایش هرچه بیشتر اطلاعات عمومی در حوزهء اقتصاد آب و همچنین جذب مشارکت عمومی در این خصوص تلاش کنیم. متاسفانه این ذهنیت که جامعه شناسان در خصوص آب تا چه اندازه می توانند تاثیرگذار باشند در بدنهء مدیریت آب کشور هرگز ایجاد نشده است.

اسکویی در بخش پایانی سخنان خود، با ارائهء نتایج بدست آمده از بررسی ای در خصوص میزان و ساعات تماشای برنامه های تلویزیون توسط مردم گفت: بررسی این آمارها می توان به برنامه سازی و یا سیاست گذاری در خصوص چگونگی پخش این برنامه ها در ساعات پربیننده در راستای تاثیرگذاری بیشتر بر مخاطبان استفاده کرد.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.