1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. حقوق شهروندی

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

10 مهر 1393 ساعت 22:35 شماره مسلسل: 4400032

اقلیت‌های دینی در ج.ا.ایران؛ سیاست‌ها و راهبردها

اقلیت‌های دینی در ج.ا.ایران؛ سیاست‌ها و راهبردها

وجود اقلیت‌های دینی، موجبات تنوع ‌فرهنگی و اجتماعی هر کشوری را فراهم می‌کند و تنوع ‌فرهنگی-اجتماعی از ویژگی‌های بارز اغلب کشورهای دنیا می‌باشد. ازاین‌رو، وجود اقلیت‌های دینی در یک جامعه سیاسی، همواره یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و حقوق بوده است. تجربة تاریخی نشان داده است که تنوع ‌‌فرهنگی-اجتماعی نه‌تنها به‌خودی‌خود تهدیدی برای وحدت و یکپارچگـی ملی نبـوده، بلکه نمونـه‌های بسیـاری از ترکیب موفق همسانی در عین تمایز را پدید آورده است. در ایران نیز در کنار اکثریت مسلمان، اقلیت‌های غیرمسلمانی نیز وجود دارند که با داشتن تابعیت ایران از اعضای ملت بزرگ ایران محسوب می‌شوند. سؤال نوشتار حاضر این است که وضعیت اقلیت‌های دینی در ایران به چه صورت است؟ و چگونه می‌توان علی‌رغم وجود اقلیت‌های دینی در ایران، در مسیر وحدت و انسجام ملی حرکت نمود؟



مقدمه
وجود اقلیت‌های دینی، موجبات تنوع ‌فرهنگی و اجتماعی هر کشوری را فراهم می‌کند و تنوع ‌فرهنگی-اجتماعی از ویژگی‌های بارز اغلب کشورهای دنیا می‌باشد. ازاین‌رو، وجود اقلیت‌های دینی در یک جامعه سیاسی، همواره یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و حقوق بوده است. تجربة تاریخی نشان داده است که تنوع ‌‌فرهنگی-اجتماعی نه‌تنها به‌خودی‌خود تهدیدی برای وحدت و یکپارچگـی ملی نبـوده، بلکه نمونـه‌های بسیـاری از ترکیب موفق همسانی در عین تمایز را پدید آورده است. در ایران نیز در کنار اکثریت مسلمان، اقلیت‌های غیرمسلمانی نیز وجود دارند که با داشتن تابعیت ایران از اعضای ملت بزرگ ایران محسوب می‌شوند. سؤال نوشتار حاضر این است که وضعیت اقلیت‌های دینی در ایران به چه صورت است؟ و چگونه می‌توان علی‌رغم وجود اقلیت‌های دینی در ایران، در مسیر وحدت و انسجام ملی حرکت نمود؟
اقلیت‌های دینی در ایران
ایران ازجمله کشورهای جهان است که از تنوع‌فرهنگی برخوردار است و این تنوع‌فرهنگی، همواره در پرتو همسانی هویت ملی ایران معنادار شده و همزیستی مسالمت‌آمیز، سرمشق فکری و الگوی عملی دائمی مردم این سرزمین بوده است. خرده‌فرهنگ‌ها و اجتماعات فرو ملی جامعة کهن ایران، همواره هویت و منافع خاص خود را در پرتو منافع عام و ملی تعریف کرده و تعامل با ساختار سیاسی حاکم را به‌عنوان وسیلة رفع نیازهای خود از یک‌سو و دفع تهدیدها و آسیب‌های ملی از سوی دیگر تلقی کرده‌اند. درواقع، وحدت و همبستگی ملی، در عین پذیرش و احترام به تنوع‌فرهنگی، از ویژگی‌های بارز ایرانیان در طول تاریخ کهن این سرزمین بوده و هست.
در کنار اکثریت مسلمان، معتقدان به سایر ادیان الهی نیز در کشور ایران وجود دارند که با داشتن تابعیت ایران، دارای حقوق و تکالیف مشخصی هستند. اصل سیزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی را تنها اقلیت‌های دینی شناخته‌شده می‌داند که در حدود قانون در اجرای مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی، بر طبق آیین خود عمل می‌کنند. یهودیان ایران را بانام «کلیمیان» و مسیحیان را نیز با دو نام «ارامنه» و «آشوریان» می‌شناسیم. آنان در ایران عبادتگاه‌های خاصی دارند و در انجام دادن مناسک دینی آزادند. همچنین دارای مدارس خاصی هستند و از کتاب‌های دینی در آموزش فرزندانشان استفاده می‌کنند. آنان نماینده‌ای در مجلس‌ شواری ‌اسلامی و جامعة مذهبی خاص خوددارند و محدودیت‌هایی که در بسیاری از کشورها برای اقلیت‌های دینی در نظر گرفته‌شده است، در مورد آن‌ها وجود ندارد.
دو نکته در مورد اقلیت‌های دینی باید موردتوجه قرار گیرد. اول، شناسایی موجودیت و هویت اقلیت‌های دینی و دوم، تساوی افراد در برخورداری از حقوق و آزادی‌های اساسی و عدم تبعیض که در ایران به ترتیب در دو ماده 13 و 67 قانون‌اساسی گنجانده‌شده است. هرچند که اصل ۱۲ قانون‌اساسی دین رسمی کشور را دین اسلام و مذهب اثنی‌عشری می‌داند اما اصل ۱۳ نیز اقلیت‌های دینی رسمی کشور را ابتدا معرفی نموده و می‌گوید که آن‌ها در حدود قانون در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی بر طبق آیین خود عمل می‌کنند. اصل نوزدهم قانون اساسی تصریح می‌کند:«مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند این‌ها سبب امتیاز نخواهد بود» در اصل بیستم قانون اساسی نیز آمده است: «همه افراد ملت؛ اعم از زن و مرد، یکسان در حمایت قانون قرار دارند و از همه حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با رعایت و موازین اسلام برخوردارند.»
برخورداری‌های اقلیت‌های دینی در ایران
جامعة ایران یکی از نمونه‌های موفق همزیستی برادرانه و دوستانة اقوام و مذاهب مختلف است. ارتقاء و تحکیم این وضعیت از اصول مهم موردنظر دولت است که در جهت تحقق آن، فعالیت‌های زیادی نیز صورت گرفته است. به‌منظور ارتقاء حضور اقلیت‌های دینی در عرصه‌های مختلف تصمیم‌گیری و نیز مشارکت فعال آنان اقداماتی در سطوح محلی و ملی در قالب قوانین اساسی و جاری انجام‌گرفته و بر اساس قوانین و مقررات رسمی کشور از مجموعة حقوق و مزایایی برخوردارند که در این نوشتار به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:
الف) داشتن نماینده در مجلس شورای اسلامی
برپایة اصل 64 قانون اساسی‌، اقلیت‌های دینی با توجه به جمعیت کم آن‌ها در جمهوری اسلامی ایران دارای نماینده در مجلس شورای اسلامی هستند که مسائل و مشکلات خود را از طریق تریبون مجلس به اطلاع عموم مردم می‌رسانند؛ این ناشی از توجه و حساسیت نظام جمهوری اسلامی به این شهروندان است. اقلیت‌های دینی، پنج نماینده در مجلس شورای اسلامی دارند. ارامنه دو نماینده، آشوریان یک نماینده، کلیمیان یک نماینده و زرتشتیان یک نماینده. با عنایت به این‌که جمعیت بیش از هفتادمیلیونی ایران تعداد 290 نماینده دارد، ولی علی‌رغم کمی جمعیت اقلیت‌های دینی درمجموع «5 نماینده» به آن‌ها اختصاص داده‌ شده‌ است.
ب) امکانات عقیدتی و دینی
در جمهوری اسلامی ایران، اقلیت‌های دینی، همان‌طورکه اشاره شد، در برگزاری مراسم و اعیاد و سنن خود آزاد هستند. در این راستا از سوی نظام جمهوری اسلامی امکاناتی جهت برگزاری مراسم دینی آنان اختصاص‌یافته است که ازجمله می‌توان به تسهیلات جهت ورود مقامات مذهبی آنان (اسقف‌ها و...) به ایران و قرار گرفتن آن مقامات در رأس نهادهای دینی، اشاره کرد. علاوه ‌بر آن، اقلیت‌‌ها برای برگزاری مراسم دینی در کلیساها، معابد و کنیسه‌‌های خود از آزادی عمل بسیاری برخوردار هستند، به‌عنوان‌مثال، اقلیت دینی مسیحی در ایران حدوداً دارای 250 کلیسا در نقاط مختلف ایران هستند که آزادانه و فارغ از هر مشکلی به امور کلیسایی و دینی خود می‌پردازند. اعیاد مذهبی اقلیت‌های دینی نیز موردتوجه نظام جمهوری اسلامی بوده و در این ایام از سوی رسانة ملی (صداوسیمای جمهوری اسلامی) برنامه‌هایی برای آنان پخش می‌شود. در سال‏های اخیر نزدیک به 40 کلیسا با حمایت و هزینة سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، مرمت و بازسازی‌ شده است و تاکنون حدود 27 کلیسا و زیارتگاه ویژة اقلیت‏های دینی در فهرست میراث ملی و تاریخی کشور به ثبت رسیده است.
ج) مدارس
درحالی‌که قانون‌گذار در نظام جمهوری اسلامی ایران منعی را جهت تحصیل دانش‌آموزان اقلیت‌های دینی در مدارس عمومی وضع نکرده، اما به‌منظور آزادی عمل آنان در تدریس دروس دینی خاص خود، مدارس خاصی برای اقلیت‌های دینی در نظر گرفته است که فقط در تهران 23 مدرسه خاص اقلیت‌های دینی وجود دارد. علاوه بر آن در سال 1382، جهت بهبود کیفیت مدارس اشاره ‌شده، سهمیه‌ای 200 نفری برای استخدام معلمان رسمی از میان اقلیت‌های دینی در نظر گرفته شد که بیانگر توجه نظام جمهوری اسلامی به حقوق آموزشی آنان است.
د) مطبوعات
اقلیت‌های دینی در راستای آگاهی هم‌کیشان خود دارای روزنامه و ماهنامه خاص خود هستند، در بین ارامنه می‌توان به روزنامه آلیک، ماهنامه آراکس و فصلنامه پیمان، در بین کلیمیان به نشریه تموز و ماهنامه افق بینا و در بین زرتشتیان به ماهنامه فروهر و هفته‌نامه امرداد اشاره کرد. لازم به ذکر ‌است که مؤسسه آلیک، وابسته به ارامنه باسابقه‌ای طولانی، علاوه بر انتشار روزنامه کتاب‌های مختلفی را نیز به زبان ارمنی چاپ می‌کند.
ه) انجمن‌ها و کانون‌های اجتماعی اقلیت‌های دینی
نظام جمهوری‌اسلامی باهدف رفع مشکلات اقلیت‌های دینی، حقوق فرهنگی و اجتماعی آنان را در قانون احزاب، جمعیـت‌هـا و... (مصوب سـال 1360) در نظر گـرفته کـه بـر اساس قانون ‌مذکور می‌توانند جهت پیگیری مسائل و مشکلات جامعة خود، انجمن‌هایی را تشکیل دهند و با توجه به اهمیت این انجمن‌ها و توجه دولت جمهوری‌ اسلامی ایران به آنان به‌عنوان نهادهای مردمی، همواره سعی شده است که رابطة حسنه‌ای را جهت طرح مسائل آن‌ها فراهم آورد. لازم به ذکر است که در حال حاضر حدود 60 انجمن اجتماعی و فرهنگی مربوط به اقلیت‌های دینی در جمهوری اسلامی ایران به فعالیت مشغول هستند.
و) کمک‌های مالی
اقلیت‌های دینی، علاوه بر آن‌که از بودجه عمومی کشور همانند سایر شهروندان برخوردارند، در جهت تقویت همبستگی ملی و توجه جدی به آنان از سوی دولت جمهوری اسلامی همواره کمک‌های مالی زیادی به انجمن‌های فرهنگی، اجتماعی هر یک از اقلیت‌های دینی اعطاء‌ شده است و این رویه در هرسال ادامه دارد. با پیگیری به‌عمل‌آمده از سوی مراجع و دستگاه‌های دولتی و تصویب مجلس شورای اسلامی‌، در بودجه سالیانه، ردیفی جهت مساعدت مالی به اقلیت‌های دینی در نظر گرفته شد.
ز) مسائل حقوقی اقلیت‌های دینی
همواره یکی از موارد درخواستی اقلیت‌های دینی در جمهوری اسلامی، برابری دیّات اقلیت‌های دینی با مسلمانان بوده که گاهی از آن به‌عنوان تبعیض میان آنان با سایر شهروندان مسلمان یاد می‌کردند. با توجه به این مسائل و پیگیری دولت و نمایندگان مجلس شورای اسلامی و تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام‌، متن زیر به‌عنوان تبصره ماده 297 قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 الحاق شد: «بر اساس نظر حکومتی ولی امر، دیة اقلیت‌های دینی شناخته‌شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به‌اندازه دیه مسلمانان تعیین می‌گردد». همچنین، در سال 1381، از سوی هیئت‌عملی گزینش، بخشنامه‌ای در خصوص لزوم رعایت هرچه بیشتر حقوق استخدامی اقلیت‌های دینی مطرح در قانون اساسی صادر شد که بر اساس آن‌، دولت جمهوری اسلامی خود را مؤظف به «رعایت و ایجاد شرایط مساوی برای احراز مشاغل و برخورداری از فرصت‌های استخدامی موجود توسط داوطلبان اعم از مسلمانان و سایر ادیان مصرّح در قانون اساسی» نموده است.
برای رسیدگی به امور اقلیت‌های دینی کمیته‌ای در اداره کل سیاسی وزارت کشور وجود دارد. همچنین دولت به‌منظور ایجاد وحدت رویة میان دستگاه‌ها و نهادهای دولتی و نیز تسهیل در تعامل با اقلیت‌های دینی در برنامه چهارم توسعه (ماده 120) کمیته‌ای در جهت سیاست‌گذاری در امور اقلیت‌های دینی پیش‌بینی کرده است.
نتیجه‌گیری و ارائه راهکار
گسترش وحدت و تعادل میان اکثریت مسلمان و اقلیت‌های دینی غیرمسلمان نیازمند سیاست‌گذاری‌های مناسب می‌باشد که می‌توان آن را در چارچوب اتخاذ رویکردی جهت تأمین یکپارچگی و همبستگی ملی به شیوه‌ای درون‌جوش، ساختارمند و پایدار بر پایه تحقق حقوق شهروندی نسبت به فرهنگ‌ها و اقلیت‌های دینی موجود در قلمرو ملی و تعریف هویت ملی بر مبنای آموزه‌های ایرانی ـ اسلامی دنبال نمود.
در این رابطه، برخی راهکارهای مشخص عبارت‌اند از:
§ عدالت‌گرایی در توزیع منابع و فرصت‌ها برای همة ادیان.اقوام و خرده‌فرهنگ‌های اجتماعی همراه با درک متقابل، در جایگاه دیگری نشستن، ایجاد فضای مشارکتی و تعاملی در فراینـدهای اجتمـاعی، به‌حسـاب آوردن دیگری و صداقـت و‌ راستی در عمل‌اجتماعی به‌گونه‌ای که همة جامعه احساس عضویت در جامعه ملی ایران داشته باشند، ازجمله محورهایی برای ایجاد فضای همبستگی ملی قلمداد می‌گردد. و امکان مشارکت ساختاری اقلیت‌های دینی مانع ایجاد نهادها و سازمان‌های موازی می‌گردد.
§ محترم شمردن وجوه خاص زندگی اقلیت‌های دینی ازجمله توجه به مناسبت‌ها، آداب‌ورسوم آن‌ها، توجه به شهدا و شخصیت‌های برگزیده، توجه به مکان‌های تاریخی، مذهبی و همچنین توجه به وجوه عام و اشتراکات مسلمانان و اقلیت‌های دینی و پرهیز از پررنگ کردن مسائلی که زمینه‌ساز اختلاف می‌شود.
§ استفاده از رسانه‌ها به‌عنوان عاملی وحدت‌بخش؛ رسانه‌ها می‌توانند ابزار انتقال‌دهندة مفاهیم دینی باشد. اقلیت‌های دینی به‌عنوان بخشی از ملت ایران، یعنی افرادی که در چارچوب سرزمینی به نام ایران زندگی می‌کنند و کسانی که هویت ایرانی بودن را برای خود افتخار می‌دانند، از حقوق و احترام برخوردارند. رسانه‌ها می‌تواند باقابلیت‌های خاص خود در حفظ و تحکیم این حقوق گام بردارد و مهم‌ترین گام در این راه، یافتن نقاط مشترک در فرایند برنامه‌سازی است. دراین‌رابطه، یکی از مهم‌ترین توقعات اقلیت‌ها، به‌ویژه یهودیان، ترسیم مرز میان یهودی و صهیونیست است.
§ استفاده از رسانه‌ها در جهت برجسته نمودن سیاست‌ها و اقدامات ج.ا.ایران در مورد اقلیت‌های دینی. چندین سال است که همواره کشورهای غربی به‌ظاهر مدافع حقوق بشر و آزادی، مدعی هستند ایران حقوق اقلیت‌های دینی را به رسمیت نمی‌شناسد و یا همواره سعی کرده‌اند با خبرسازی نشان دهند که آنان در ایران تحت‌فشار هستند و برای انجام فرایض دینی خود دچار مشکل هستند. ازاین‌رو ج.ا.ایران باید از ظرفیت رسانه‌ها جهت نشان‌دادن سیاست‌های مثبت خود و حقوقی که برای اقلیت‌های دینی قائل است و همچنین مشارکت این اقلیت‌ها در عرصه‌های مختلف ازجمله انقلاب ‌اسلامی، هشت سال دفاع مقدس و نیز حضور پررنگ در مجلس شورای اسلامی بهره ببرد.
§ تقویت اعتماد به اصول و ارزش‌های انقلاب و به‌نظام اسلامی در بین اقلیت‌های دینی ایران.
§ تعمیق و تقویت پیوندهای مشترک در ابعاد عاطفی، روانی، اصول شهروندی، میل به همزیستی و تعاون در کشور در میان اقلیت‌های دینی ایران.
§ نهادینه‌سازی احساس تعلق ملی‌، احساس تعهد ملی، غرور ملی و احساس تعصب مثبت نسبت به ارزش‌های عام فرهنگی در میان اقلیت‌های دینی ایران.
§ ساخت فیلم، سریال، انیمیشن و مانند این‌ها در رابطه با زندگی مسالمت‌آمیز اقلیت‌های دینی در ایران در کنار سایر مردم کشور.
§ معرفی و برجسته‌سازی شخصیت‌های تأثیرگذار ایران‌گرا و میهن‌دوست در میان اقلیت‌های دینی کشور.
§ تقویت احساس علاقه به میهن و عرق ملّی و آشنایی با میراث تمدن ایرانی-اسلامی در میان دانش‌آموزان اقلیت‌های دینی کشور با استفاده از گنجاندن موادی در متون درسی و برنامه‌های فوق‌العاده.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.