1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: خبر

17 مهر 1393 ساعت 14:52

باید دربارة آب گفتگو کنیم!

باید دربارة آب گفتگو کنیم!

عطیه میری؛ روز چهارشنبه شانزدهم مهرماه، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران میزبان جمع قابل‌توجهی از کارشناسان، اهالی مطبوعات، دانشجویان و افراد علاقه‌مندی بود که برای شرکت در همایش «بحران آب؛ عوامل و پیامدهای آن در سیاست، اقتصاد، فرهنگ و جامعه» به این مکان آمدند. همایش بحران آب اولین همایش از سلسله همایش‌های 14 گانه‌ای است که قرار است حول محور آب و به ابتکار و حمایت مرکز بررسی‌های استراتژیک، از طریق همکاری اندیشکده تدبیر آب ایران، انجمن جامعه شناسی ایران، انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات در نیمه دوم سال برگزار گردد. در این همایش که در سالن «مطهریِ» این دانشگاه برگزار شد، سخنرانان و کارشناسانی نظیر دکتر محمدامین قانعی راد رییس انجمن جامعه شناسان ایران، مهندس محمدحسین کریمی پور عضو اتاق ایران، مهندس محسن جلال پور جامعه‌شناس و رییس اتاق بازرگانی کرمان، کاوه معصومی رییس بخش بررسی‌های اجتماعی نهاد قدس، عباسقلی جهانی پژوهشگر آب و عضو هیئت‌مدیرة انجمن مهندسی آب، دکتر احمد محسنی مدرس دانشگاه در رشته ترویج کشاورزی و دکتر هادی خانیکی جامعه‌شناس و کارشناس رسانه‌ و رییس انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات، در خصوص این بحران و عوامل تأثیرگذار و تأثیرپذیر از آن در حوزه‌های مختلف سخن گفتند.

ضرورت ایجاد یک گفتگوی اجتماعی در خصوص آب

دکتر قانعی راد به‌عنوان رییس جلسه و از بانیان برگزاری آن، نخستین سخنران بود. او با اشاره به قرار داشتن کشور در شرایط بحران آبی، هدف اصلی از این برنامه را ایجاد یک گفتگوی اجتماعی در خصوص بحران آب و همچنین مسئله یابی و یافتن مشکلاتی که ما در خصوص مدیریت آب و برخورد با آن در سطح اجتماعی، جهان‌بینی و نگرشی با آن مواجه هستیم عنوان کرد. قانعی راد با اشاره به اینکه این بحران تبعات بسیار وسیعی در حوزة مسائل زیست‌محیطی، شهری، اقتصادی و ... دارد گفت: این بحران بر مسائلی نظیر فرسایش خاک، تخریب جنگل‌ها و پوشش گیاهی و بسیاری دیگر مسائل نظیر خشک شدن رودخانه‌ها و در رأس آن‌ها ارومیه تأثیرگذار است. همچنین بحران خشک‌سالی که طبق ادعای نهادهای تحقیقاتی بین‌المللی، ایران در آستانة ورود به برهه‌ای سی‌ساله از آن قرار دارد، اهمیت چنین گفتگوهایی را افزایش می‌دهد.

به گفتة او، این نشست‌ها که قرار است به‌صورت سلسه‌وار در خصوص بحران آبی کشور و راه‌های برون‌رفت از آن برگزار شوند، همچنین به بررسی ضعف‌هایی که در دستگاه دولت در برخورد با این قضیه به‌ویژه در حوزة سیاست‌گذاری وجود داشته، رابطة این بحران و تأثیرگذاری آن بر اقتصاد ما و ... می‌پردازد.

او ایجاد بستر گفتگو را یکی از عوامل مهم در برخورد صحیح با پدیده‌های اجتماعی مختلف عنوان کرد و گفت: این روش(گفتگوی اجتماعی) در خصوص سایر پدیده‌های اجتماعی نیز مصداق پیدا می‌کند؛ چراکه صرف‌نظر از نتیجه‌ای که در بر خواهد داشت، می‌تواند به‌عنوان یک فرایند در شناخت مسائل و یافتن راه‌حل‌های نوین برای برخورد با آن‌ها مهم باشد. طبیعی است که شرایط بحرانی آب و بسیاری دیگر از مسائل اجتماعیِ ما، نیاز به نوآوری‌های سازمانی و مفهومی و اجتماعی دارد و اغلب تحت شرایط اضطراری است که کشورهای مختلف توانسته‌اند بدون برخورد سیاسی با مسائل و با نگاهی کارشناسانه و با همدلی و گفتگو، این نوآوری‌هایی را در این خصوص ایجاد کنند تا علاوه بر کسب شناخت هرچه بیشتر از این پدیده، به بیان راهکار و راهبرد در این خصوص نیز بپردازند.

لزوم درک عمومی از شرایط اضطراریِ آب

سخنران بعدی، دکتر احمد محسنی بود. او با اشاره به اینکه آمارهای مربوط به مشکلات آبی به‌قدری گویا هستند که حتی نیازی بر تأکید بر بحرانی بودن شرایط وجود ندارد، سخنان خود را حول این پرسش که وضعیت آب در کشور ما در مرحلة مخاطره است یا بحران بیان کرد؟

به گفتة او، طی دو سال گذشته، بارها بحث بحرانی بودن مصرف آب مطرح‌شده است، این در حالی است که چیزی که در عمل شاهد آن هستیم گویای آن است که نه دولت و نه مردم، درک و حس درستی از بحرانی بودن مصرف آب ندارند. به گفتة محسنی، زمانی که ما می‌گوییم شرایط آب بحرانی است، انتظار می‌رود اقدامات وزارت نیرو به‌عنوان متولی آب به‌گونه‌ای باشد که این بحران مشخص شود. برای مثال انتظار می‌رفت طی سال گذشته، آب تهران محدود شود و دسترسی به آن تا حدی کمتر شود. ولی مردم هیچ حسی از این کم‌آبی نداشتند و مصرف آب در بیشتر مناطق شهرهایی نظیر تهران تغییری نکرد.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه ممکن است با بارندگی‌های آینده، این بحران بار دیگر فراموش و به آینده موکول شود گفت: ممکن است دولت بگوید که شرایط بحرانی است ولی در عمل توجهی به این بحران ندارد.

به گفتة محسنی، برای بررسی آب نظیر هر پدیدة دیگری، باید فاکتورهایی نظیر تنوع اجتماعی، جنسیت مصرف‌کنندگان، ذی‌نفعان، میزان مشارکت و درنهایت، تأثیر این پدیده بر این عوامل در نظر گرفته شود. او گفت: در سنجش مخاطرة اجتماعی با در نظر گرفتن اینکه پدیدة ما در مرحلة ریسک، مخاطره یا بحران قرار دارد، باید به چند عامل توجه کرد. ما در حال حاضر در کشور در بسیاری از حوزه‌ها مخاطره داریم، ولی بحران نداریم. پس ما زمانی که به آب به دید کلی بحران نگاه می‌کنیم، حساسیت بحرانی شدن آب در آینده را برای مردم کم می‌کنیم. حتی تبلیغات ما در این خصوص طی ماه‌های گذشته، تنها به ارائة آمار و ارقام محدود بوده و بیشتر به اینکه 92 درصد از آب در کشاورزی مصرف می‌شود اشاره داشته. این عامل سبب شده است مردم حساسیت خود را نسبت به آب شرب و صنعت از دست بدهند و بگویند اگر 5 درصد در آب کشاورزی صرفه‌جویی شود مشکل کم می‌شود. این نوع تبلیغات و نگاه به آب به دیده کلی، حساسیت‌هایی که باید در خصوص بحرانی شدن شرایط آب افزایش یابد را کم می‌کند.

محسنی در خصوص تفاوت بحران و مخاطره در برخورد با پدیده‌های اجتماعی گفت: بحران بسیار وخیم‌تر از مخاطره است. لازم است ما با بررسی‌های دقیق شناسایی کنیم که کدام مناطق کشور در مخاطره و کدام‌یک در بحران هستند. چراکه شرایط آبی در این مناطق نباید به‌طور یکسان موردتوجه قرار گیرد. سیاست‌ها و برنامه‌های این مناطق نیز باید متفاوت باشد. نخستین اقدام ما باید تعیین پراکنش بحران و مخاطره در سطح کشور باشد.

او در توضیح مخاطراتی که کشور ممکن است در آینده در حوزة آب با آن‌ها مواجه شود به چهار پیامد مختلف اشاره کرد: 1) مخاطرة آسیب‌پذیری به این معنی که در زمان مخاطره، برخی مناطق کشور با خطر و آسیب بیشتری روبرو می‌شوند که می‌توان مصداق‌های آن را در سطح ثروت و منطقه های مختلف شاهد بود.

2) مخاطرة کشوری نظیر چیزی که ما در حوزة زاینده‌رود شاهد آن هستیم. این مخاطره حتی ممکن است به درگیری‌های قومی و منطقه‌ای نیز منجر شود و ناتوانی دولت در مهار آن به این اعتراض‌ها دامن خواهد زد.

3) اقتصاد سیاسی به این معنی که مهاجرت‌های اجباری و تفاوت در دسترسی و عدم دسترسی به آب می‌تواند به اقتصاد سیاسی دامن بزند.

4) مخاطرات نهادی به این معنی که دولتمردان ما برای اجرای قوانین و برنامه‌های تحت اختیار خود از قدرت کافی برخوردار نیستند. کشور ممکن است از نظر سیاسی دارای قدرت باشد، ولی از نظر آب و کشاورزی قدرتی نخواهد داشت و نشانة فعلی آن، برخورد با چاه‌های غیرقانونی است که برای بستن آن‌ها قدرت و اختیار کافی وجود ندارد و از همین رو به آن‌ها مجوز داده می‌شود. بنابراین ادامة این شرایط، حاکمیت را در اجرای قوانین مربوط به خود در موضع ضعف قرار می‌دهد.

یکی دیگر از بخش‌های مهم سخنان محسنی، اشاره به وجود افراد و منابع انسانی ضعیف و تأثیرپذیری بحران آب از آن بود. به‌طوری‌که به گفتة او، طی یک دهة اخیر شاهد بوده‌ایم که افراد کم‌توان و ناتوان، مسئولیت‌هایی در این حوزه کسب کرده‌اند و برنامه‌ها و سیاست‌های آن‌ها به‌قدری ضعیف هستند که در وهلة نخست باید برای توانمندسازی آن‌ها اقدام شود. بنابراین در حال حاضر بزرگ‌ترین خطر ما این است که وقتی در شرایط بحران قرار بگیریم، افرادی توانمند برای مدیریت آن وجود نخواهند داشت.

علاوه بر این، بحران‌های داخلی به منازعات خارجی ما نیز دامن خواهد زد؛ همان‌طور که در عراق و افغانستان و ... شاهد هستیم.

محسنی در بخش پایانی سخنان خود با طرح پرسش چه باید کرد گفت: در حال حاضر دولت به‌جز ارائة طرح و برنامه، اقدام عملیاتی‌ای در این خصوص ندارد و همچنین توان و پولی نیز برای این اقدام ندارد. دراین‌بین، جمعیت‌های مردم‌نهاد می‌توانند در خصوص تغییر نگرش مردم در مصرف آب مؤثر باشند. چراکه این موارد نیازمند نگاه تخصصی و علم محور است و هرکسی قادر به انجام آن‌ها نیست. این نهادها می‌توانند رفتار مردم نسبت به مصرف آب را تغییر دهند. ما باید مطالعاتی در حوزة اجتماعی انجام داده و همچنین تقویمی از مصرف روزانه، ماهانه و سالانة آب تهیه‌کرده و با استناد به آن، الگوهای مصرف آب را تغییر دهیم. توانمندسازی همة افرادی که در همة سطوح در این حوزه فعالیت می‌کنند نیز بسیار مهم است چراکه ما از گذشته دانش لازم برای مدیریت مصرف آب را نداشته‌ایم و اکنون نیز نداریم؛ پس ما باید با کنار گذاشتن این تکبر از تجربیات بین‌المللی در این خصوص استفاده کنیم. مهم‌ترین توانایی که ما باید در مدیران، کارشناسان و مردم ایجاد کنیم، توانمندی در خصوص مدیریت تعارض است. مردم ما باید بیاموزند چگونه تعارض‌های خود را حل کنند.

تغییر الگوی مصرف آب در کشاورزی، راه برون‌رفت از بحران

مهندس محمدحسین کریم پور عضو اتاق ایران سخنران بعدی بود. او رشد چشمگیر تعداد حاضران در این جلسه در مقایسه با جلسات مشابهی که ماه‌ها پیش برگزار شدند را نکته‌ای مثبت و امیدوارکننده عنوان کرد.

کریم پور در ادامه به ارائة آمار و ارقام در خصوص میزان بهره‌برداری از آب در سطح جهانی و منطقه‌ای و البته ایران پرداخت و گفت: میزان آب تجدید پذیر سالانة خاورمیانه 660 میلیارد مترمکعب است، آماری که درگذشته در ایران 137 بوده است و امروز به گفتة وزیر نیرو به 120 میلیارد مترمکعب رسیده. در مدیریت آب گفته می‌شود که انسان نباید بیش از 40 درصد این آب را مصرف کند. ولی ما مدت‌ها است که بیش از 100 میلیارد مترمکعب در سال را برداشت می‌کنیم. ما اگر بخواهیم این بحران آب را رفع کنیم باید مصرف خود را به نزدیک 72 میلیارد مترمکعب برسانیم. ولی با در نظر گرفتن واقعیت‌های حاکمیتی و اجتماعی ایران، این مهم غیرممکن به نظر می‌آید.

او با تأکید بر این نکته که در ایران به‌طور معنی‌داری مصرف آب در بخش کشاورزی بالا است گفت: در دنیا نزدیک به 70 درصد آب به کشاورزی، 22 درصد به تولید صنعت و 7 درصد به شرب اختصاص می‌یابد. درحالی‌که این آمار در ایران در ایران 90 در کشاورزی، 4 تولید صنعت و 6 در شرب است.

به گفتة کریم پور، این آمار در حوزة آب شرب در حالی است که در شهرهایی نظیر زابل، ما نیاز به افزایش آمار مصرف آب شرب داریم و درحالی‌که این آب در تهران اسراف می‌شود، در برخی دیگر از شهرها بسیار پایین است. او همچنین با اشاره به اهمیت آب در صنعت، آمار 4 درصدی مصرف آب در کشور در بخش صنعت را بسیار پایین دانسته و رونق اقتصادی را نیازمند افزایش این آمار توصیف کرد.

به اعتقاد کریمی، این آمار در حوزة کشاورزی به طرز غیرمنطقی‌ای بالا است و اگر می‌خواهیم ایران را نجات دهیم باید کشاورزی مصرف خود را نصف کند. او گفت: ما نیاز به انقلابی در بهره‌وری در حوزة کشاورزی داریم. اگر این تغییر را شاهد نباشیم قادر به هدف‌گذاری درزمینة استقلال در تولید غلات را نیز نخواهیم داشت.

او همچنین با اشاره به بعد وسیع این بحران گفت: نباید فراموش کرد که مسئلة آب فقط مسئله داخلی نیست و با نگاهی به محیط استراتژیک خاورمیانه خواهیم دید که دسترسی هر شهروند خاورمیانة به آب، یک‌پنجم متوسط جهانی است. همین است که خیلی‌ها می‌گویند جنگ آیندة ما جنگ آب خواهد بود. در آینده نیمی از آب موجود در خاورمیانه در دسترس ترکیه خواهد بود.

او همچنین با اشاره به خشکی دریاچة ارومیه به‌عنوان پدیده‌ای که به نظر می‌رسد به سمبل بحران خشک‌سالی در ایران تبدیل‌شده گفت: بحران آبی که ما با آن مواجه هستیم، در بسیاری از موارد قابل بازگشت و تجدید پذیر نیست. ما در اتاق ایران بررسی‌ای بر روی دریاچة ارومیه داشتیم که نشان می‌داد اضافه برداشت آب در مزارع آبی این حوزه از 150 هزار هکتار به 500 هزار هکتار رسیده است.

او در خصوص پیامدهای خطرناک خشکی کامل این دریاچه و تأثیر آن بر زندگی مردم ناحیه گفت: بعد از خشک‌سالی دریاچة ارومیه، مهاجرت ذرات نمک به نابودی طبیعت و محیط‌زیست آن منطقه منجر خواهد شد. ضررهای اقتصادی این اتفاق بیش از 200 میلیارد دلار خواهد بود که شامل 60 میلیارد دلار کاهش استقرار املاک خواهد بود. با حضور فعال نمک در محیط‌زیست این منطقه و مهاجرت‌های اجباری، ما شاهد ریشه‌کنی آذربایجان خواهیم بود.

کاستی‌های مدیریتی، وخامت بحران

سخنران سوم همایش، کاوه معصومی از انجمن بررسی‌های اجتماعی قدس بود. او نیز از تنوع حاضران در جمع ابراز خوشحالی کرد و با اشاره به اینکه قصد ندارد گزارشی از اوضاع و بحران آب ارائه کند، سه پرسش را مطرح کرده و سخنان خود را حول پاسخگوی به آن‌ها ادامه داد: ابعاد اجتماعی و فرهنگی بحران آب چیست؟ مسئولیت کارشناسان علوم اجتماعی برای مقابله با این بحران چیست؟ چه راهکاری در راستای بازگشت آب به عرصة جامعه و تبدیل آن به محوری برای گفتگوی عمومی وجود دارد؟

معصومی با اشاره به اینکه آب برای ما معناهای متفاوتی نظیر تولید، غذا، امنیت، آبادانی، جوشش، جنبش و ... را دارد گفت: پس‌نیازی به صحبت از اهمیت آب نیست. او در ادامه با شاره به اینکه تصمیم دولت در راستای تمشیت مسائل آب با اتکا به قدرت دیوان‌سالاری و پولی یک اشتباه تاریخی است گفت: دولت‌ها همواره در حال ارائة گزارش‌های درخشان در خصوص اقدامات خود در این حوزه بوده‌اند، ولی آیا دولتی وجود دارد که اعتراف کند قادر به رسیدگی به این مسائل نیست؟ آیا کسی حاضر به طرح مسائلی که دهه‌ها است از مردم پنهان‌شده، هست؟

او گفت: ما در حوزة آب مشکل داریم؛ تا حدی که کار از اطلاع‌رسانی گذشته است. پس به مرحله‌ای رسیده‌ایم که باید از بسیج افکار عمومی استفاده کرد. مردم به‌خوبی از اهمیت آب آگاه هستند و سهم دولت نیز در این حوزه مشخص است. ولی پرسش این است که سهم حوزة عمومی و کلیت جامعه (مردم و کشاورزان) چیست؟ ما در دوره‌ای کشاورزی را تبدیل به حوزه‌ای مقدس کردیم. تا حدی که در کسی جرئت نمی‌کرد به کشاورزی آب ندهد. پس این رویة غلط را ادامه دادیم.

معصومی نیز در بخشی از سخنان خود با اشاره به‌ضرورت تبدیل پدیدة کم‌آبی به یک دغدغة اجتماعی و لزوم گفتگو در این خصوص گفت:

برای مثال در خصوص مسئلة هسته‌ای، همه در این خصوص گفتگو کردند و با تبدیل‌شدن این موضوع به یک دغدغه، به‌مرور شاهد جمع‌بندی در این خصوص و همچنین آگاهی مردم از حقوق و ریسک‌های خود بودیم. حتی در حوزة محیط‌زیست نیز این گفتگو گرچه دیر ولی شروع شد. متأسفانه در حوزة آب، مدیریت آب ایران اجازه نداد این موضوع به امری اجتماعی تبدیل شود چراکه ظرفیت پیوستن به گفتگویی ملی در این خصوص را ندارد.

او با شاره به اینکه هیچ حساب‌وکتاب دقیقی در فعالیت‌های صورت گرفته در حوزة آب وجود ندارد گفت: حسابرسی به این موضوع باید با کمک کارشناسان علوم اجتماعی و پژوهشگران صورت گیرد. ولی
آیا این امر امکان‌پذیر است؟ آیا گفتگو در این خصوص در دانشگاه‌ها مرسوم است؟ آیا ما سفارشی برای پژوهش در این خصوص دریافت کرده‌ایم؟ آیا یک استاد علوم اجتماعی در کشور قادر است مبانی اولیة یک نظریة آبی در ایران را ترسیم کند؟ پس آمادگی بسیار کم است. دولت دانسته مایل نیست این قضیه به بخش تخصصی برود چراکه ظرفیتی برای شرکت در این حوزه وجود ندارد. ما می‌خواهیم در بحران به طبیب رجوع کنیم.

معصومی در بخش پایانی سخنان خود گفت: ما با کمک عالمان علوم اجتماعی و ضرورت‌هایی که می‌توان آن را مزیت استیصال نامید، می‌توانیم جریان‌سازی در این خصوص آغاز کنیم و به‌طور آگاهانه به گفتگوی ملی در خصوص آب دامن بزنیم. ولی این اقدام باید هرچه زودتر آغاز شود؛ چراکه ما تجربة کافی در این خصوص نداریم. ما باید در این خصوص به یک بدعت دست‌زده و گفتگویی ملی دربارة آب را به‌طور سنجیده و حول مشکلات امروزی و با هدف‌گذاری‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت سازمان دهیم.

عدم باور به وجود بحران

مهندس عباسقلی جهانی پژوهشگر آب و عضو انجمن مهندسی آب، سخنران چهارم بود. جهانی سخنان خود را با این پرسش آغاز کرد که باوجود همة هشدارها و صحبت‌های ما در خصوص بحران آب، آیا این موضوع موردتوجه سه رکن اصلی حکمرانی یعنی نظام سیاسی کشور، بخش خصوصی و جامعة مدنی و اقشار مختلف مردم هست و این سه رکن به این باور رسیده‌اند که ما بحران آب داریم؟ چراکه بدون وجود این باور نمی‌توان به مرحلة چاره‌اندیشی در خصوص مقابله با این بحران رسید.

او با شاره به اینکه ما به این باور نرسیده‌ایم و اجماعی در این خصوص صورت نگرفته است و تا زمانی که تأثیرات این اجماع، به‌طور عملی و ملموس در جامعه بروز نکند، نمی‌توان گام‌های مؤثری در این خصوص برداشت گفت: من برای پاسخگویی به این پرسش در وهلة نخست از تعریف بحران آب آغاز می‌کنم؛ بحران آب، وضعیتی است که منابع آب قابل‌دسترس غیر آلوده در یک منطقه کمتر از تقاضای آن باشد و عمق بحران را فاصله و شکاف میان تقاضا و منابع آب در دسترس غیر آلوده تعیین می‌کند. این تعریف جمله‌ای کوتاه و درعین‌حال بسیار پیچیده است. ما باید منطقه را از یک روستا تا سطح جهان متصور شویم. بنابراین زمانی که از منابع آبی قابل‌دسترس غیر آلوده حرف می‌زنیم، باید ابعاد بسیار گسترده‌ای را نظیر سرمایه‌گذاری، توزیع آب قابل‌دسترسی در مقابل تقاضا، آلودگی آب و ...در نظر بگیریم. زمانی که از وجه تقاضا سخن می‌گوییم، نه فقط آب شرب و کشاورزی بلکه ابعاد بسیار وسیعی را در نظر می‌گیریم.

او ادامه داد: منابع آب آلودة غیر آلودة قابل‌دسترس در کشور بیش از 110 میلیارد مترمکعب نیست. اگر ما نیاز هر انسان به کالری در بازة روزانه را در نظر بگیریم، بر اساس محاسبات دقیق، برای تأمین آن به هزار مترمکعب آب خالص نیاز داریم. با در نظر گرفتن جمعیت 75 میلیون نفری کشور، ما به 75 میلیارد مترمکعب آب خالص نیازمندیم. ما برای تأمین نیازهای مختلف کشاورزی، شرب، صنعت و ... به چیزی نزدیک به 165 میلیارد مترمکعب آب نیاز داریم. این در حالی است که هم‌اکنون بیش از 100 مترمکعب کمبود آب داریم. کمبودی که رفع آن در شرایط فعلی، منوط به فشار به آب‌های زیرزمینی، واردات آب، فشار به منابع طبیعی و ... است.

به گفتة مهندس جهانی، بحران آب مربوط به دهه‌ها پیش و کاملاً قابل پیش‌بینی بود. سی سال پیش برای همه روشن بود که طی سی سال آینده، تقاضا افزایش زیادی خواهد یافت. بااین‌حال ما شاهد هستیم که امروز باوجود وخامت اوضاع، هنوز برای این بحران اجماعی وجود ندارد. در بخش دولتی در هیچ‌یک از برنامه‌ها و سیاست‌گذاری‌های دولت، نمی‌توان آثار باور به وجود بحران و توجه به حل آن را شاهد بود. در بعد اجتماعی نیز به نظر می‌رسد رقابتی نانوشته در هدر دادن منابع آبی کشور وجود دارد. استخرهایی که مرتب پر و خالی می‌شوند و مردمی که بدون کوچک‌ترین نگرانی‌ای آب را مصرف می‌کنند. دراین‌بین بخش خصوصی نیز کاملاً سکوت کرده یا فعالیت درستی ندارد. دستگاه دولت قدرتی در این خصوص دارد که حاضر به تقسیم آن نیست، این عامل در کنار بی‌اعتمادی جامعه به دولت و ناتوانی بخش خصوصی برای حل بحران، معضل را بزرگ‌تر کرده است.

به اعتقاد جهانی عدم باور و وجود اجماع در این خصوص را می‌توان بزرگ‌ترین مشکل مبارزه با بحران آب دانست که سایر مشکلات در حوزة دولت، بخش خصوصی و مردم ناشی از آن هستند. او گفت: به اعتقاد من، برای شروع و برداشتن گام‌های اساسی در این زمینه، باید از دو جهت فعالیت شود. اول، باور حکومت‌گران ما به استفاده از سرمایة اجتماعی و فراهم آوردن شرایط آن و دوم، ایجاد گروه‌های گفتمان در سطوح مختلف و در سراسر کشور برای بالا بردن ظرفیت‌های اجتماعی جامعه برای شناخت حقوق خود و کسب آگاهی در این خصوص.

این کارشناس مسائل آب در بخشی از سخنان خود، کشورهای جهان را از نظر بافت سرمایة اجتماعی و منابع آبی به چهار دسته تقسیم کرد:

- کشورهایی که در بکار گیری سرمایة اجتماعی موفق و دارای منابع آبی بالا هستند.

- کشورهایی که دارای سرمایة اجتماعی بالا و درعین‌حال سرمایة آبی پایین هستند.

- کشورهایی که دارای سرمایه‌های اجتماعی پایین و سرمایة آبی بالا هستند.

- کشورهایی که سرمایة اجتماعی و آبی پایین دارند.

جهانی با اشاره به اینکه کشور ما در گروه چهارم جای دارد گفت: باید تلاش کنیم با بهره‌گیری از سرمایة اجتماعی، از گروه چهارم به دوم برسیم.

لزوم تغییر در الگوی مصرف آب

دکتر هادی خانیکی جامعه‌شناس و رییس انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات که در این انجمن اقدام به تشکیل کارگروهی تخصصی برای بررسی بحران آب کرده، سخنران پایانی همایش بود.

دکتر خانیکی در ابتدا به این موضوع اشاره کرد که با در نظر گرفتن پیشینة طولانی بحران آبی کشور، برگزاری چنین نشستی برای نخستین بار را می‌توان یک صورت‌مسئلة قابل‌بررسی دانست. به گفتة او، جدی‌ترین پرسشی که در اینجا مطرح است این است که چطور می‌توان آب را به محور گفتگو تبدیل کرد؟

او گفت: برای آغاز گفتگو در خصوص این پدیده باید به دنبال نقاط مشترک گشت. ما به لحاظ نظری کمتر از اینکه گفتگو چیست مطلع هستیم. بنابراین همة کارشناسان ازجمله روان شناسان و جامعه شناسان و ... باید در این خصوص همکاری کنند.

او ادامه داد: تعریف اولیة گفتگو، خلق مفهومی مشترک از طریق گفتگو در آن خصوص است. ما شاهد بودیم که در دوره‌های مختلف،مقصران بحران آب گروه‌های متفاوتی معرفی می‌شدند؛ در ابتدا مصرف‌کنندگان، سپس کشاورزان به‌عنوان افرادی که 92 درصد از بار مصرف آب را بر دوش دارند و اکنون شاهد هستیم که رسانه‌های ناتوان از ارائة الگوهای صحیح مصرف آب در زمینه‌های مختلف، به عنوان مقصران اصلی شناخته می‌شوند. ولی پرسشی که مطرح است این است که آیا آن‌ها می‌دانند چگونه این الگوهای صحیح را ارائه کنند؟ اکنون مهندسان سدسازی، مصرف‌کنندگان و ... در حالی مقصر شناخته می‌شوند که همگی به‌نوعی قربانی فضایی که در آن گفتگو در این خصوص شکل نگرفته شده‌اند. زمانی که به آب به‌عنوان یک مسئلة اجتماعی توجه نکنیم، خیلی زود تبدیل به یک آسیب بزرگ خواهد شد. پس ما در ابتدا باید چگونه گفتگو کردن را بیاموزیم.

خانیکی در خصوص فعالیت‌های صورت گرفته در انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات گفت: انجمن ما قصد دارد ببیند چگونه می‌توان از رسانه‌ها به‌عنوان یک فضای گفتگو و نه فضایی که در آن تصمیمات ابلاغ‌شده قصد اقناع جامعه را دارد، به افزایش مشارکت هماهنگی بپردازد. رسانه‌ها باید این فضا را ایجاد کنند. همان‌گونه که در بحث میراث فرهنگی توانستند عملکردی موفق داشته باشند. مطبوعات نیز با روزنامه‌نگاری اجتماعی و کنشگر می‌توانند جامعه‌ای فعال که به همة بخش‌ها در یک حد توجه می‌کند و تنها به دنبال انعکاس عکس و خبرهای خطی نیست ایجاد کند. باید دید چگونه می‌توان در سبک زندگی و باورهای افراد در خصوص بحران آب تأثیرگذار بود. آب در ایران باید به‌عنوان مسئله و نه آسیب اجتماعی موردبررسی قرار گیرد.

در ادامة جلسه نیز حاضران نظرات و پرسش‌های مختلفی را در خصوص بحران آب مطرح کردند که موضوعاتی نظیر انتقال آب دریای خزر، لزوم تغییر حقوق و قوانین در خصوص مصرف آب، انتقاد از رسانه‌های داخلی برای عدم پوشش تجمع‌های صورت گرفته در استان‌های مختلف در خصوص مسائل حول آب و سیاست‌گذاری‌های آن، بی‌توجهی به نظر بدنة کارشناسی در این خصوص، استفادة برخی افراد از امتیازهای سیاسی برای کسب منفعت‌های شخصی، شکست برنامه‌های دولت در خصوص آب نظیر تونل‌های گلاب(برای کاشان) و بهشت‌آباد(برای یزد و کرمان)، عدم نگاه بنیادین به مسائل آبی کشور از سوی برخی مسئولان، ارتباط مستقیم خشک‌سالی با فساد اقتصادی موجود در طرح‌های عمرانی، چرایی عدم قطعی و محدودیت مصرف آب به‌ویژه در تهران و ... در آن مطرح شد.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.