1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

31 مرداد 1393 ساعت 12:41 شماره مسلسل: 1100016

مدیریت منابع آب؛ شاه‌کلید حل معما

مدیریت منابع آب؛ شاه‌کلید حل معما

مشکل کجاست؟ چگونه می‌توان کشوری بود که در زمینه‌های مختلف تکنولوژیک مدعی سرآمدی است، ولی توانایی حل مشکل منابع آب را ندارد؟ همین چند سال پیش بود که مسئولان اعلام کردند در صنعت سدسازی به مرحلة «خودکفایی» رسیده‌ایم. آیا شرایط فعلی نشانی از کشور خودکفا در سدسازی را به همراه دارد؟ میزان بهینة احداث زیرساخت‌ها در بخش منابع آب چقدر است و چه میزان از این مقدار بهینه فاصلة مثبت یا منفی داریم؟ و بالأخره اینکه آیا اصولاً افزایش تعداد زیرساخت‌ها می‌توانند به‌صورت یک راه‌حل، معضلات منابع آب را کاهش دهند؟


بیش از نود سال از احداث نخستین شبکة روزآمد توزیع آب و حدود ۷۵ سال از احداث اولین سد مدرن در ایران می‌گذرد. در طی این زمان فناوری مهندسی آب پیشرفت‌های زیادی را در دنیا و بالتبع در ایران تجربه کرده است. با توجه به پیشرفت‌های علمی در دانشگاه‌های کشور،‌ بدون در نظر گرفتن محدودیت‌های تکنولوژیک ناشی از خرید تجهیزات مهندسی، علم احداث سازه‌های آبی پیشرفت‌های بسیاری داشته است و در حال حاضر برقراری ارتباط‌های جهانی ورود این علم را به کشور نسبتاً سهل و به‌روز کرده است. اما مشکل و معضل منابع آب در کشور هنوز راه زیادی برای حل‌شدن دارد. هنوز بدنه‌های آبی متعددی در کشور در شرایط بحران به سر می‌برند. کیفیت و کمیت منابع آب هر دو درخطرند و مهم‌تر اینکه محیط بلافصل این بدنه‌ها (چه محیط‌های وابسته به انسان و چه وابسته به گیاهان و جانوران) نیز از نظر کمّی و کیفی در معرض بحران قرار دارند.
مشکل کجاست؟ چگونه می‌توان کشوری بود که در زمینه‌های مختلف تکنولوژیک مدعی سرآمدی است، ولی توانایی حل مشکل منابع آب را ندارد؟ همین چند سال پیش بود که مسئولان اعلام کردند در صنعت سدسازی به مرحلة «خودکفایی» رسیده‌ایم. آیا شرایط فعلی نشانی از کشور خودکفا در سدسازی را به همراه دارد؟ میزان بهینة احداث زیرساخت‌ها در بخش منابع آب چقدر است و چه میزان از این مقدار بهینه فاصلة مثبت یا منفی داریم؟ و بالأخره اینکه آیا اصولاً افزایش تعداد زیرساخت‌ها می‌توانند به‌صورت یک راه‌حل، معضلات منابع آب را کاهش دهند؟ راه‌حل‌های مبتنی بر توسعه از نوع «احداث» در کشور هزینه‌های متعدد اقتصادی، سیاسی و محیط زیستی را تحمیل کرده‌اند و تبعات نه‌چندان خوشایند آنها را نیز چشیده‌ایم؛ از تخریب منابع طبیعی گرفته تا تولید محصولاتی که با تعامل با کشورهای دیگر به مراتب ارزان‌تر و بدون مصرف آب و در قالب «آب مجازی» می‌توان آنها را وارد کرد. تعداد سدهایی که با موفقیت طراحی و اجرا شده‌اند، اما فراموشی یک نکتة کوچک مدیریتی کل پروژه و اهداف آن را تحت تأثیر قرار داده است،‌ کم نیستند. طرح‌های متعددی در ایران موجودند که علی رغم طراحی و اجرای مناسب به دلیل بهره‌برداری نامناسب به تدریج از حیّز انتفاع ساقط شده‌اند و عملاً هزینه‌های مصروف را تلف کرده‌اند. حتی در برخی اوقات در یک حوضة آبخیز، اثر طرح‌های بسیار بزرگ بر یکدیگر دیده نشده و در نهایت آنچه که باید به عنوان یک طرح انتفاعی دارای سوددهی مناسب باشد، عملاً به یک معضل اقتصادی بدل می‌شود و بالأخره آب زیرزمینی به جرأت بحرانی‌ترین بخش کشور است که ای کاش پیش و بیش از دریاچة ارومیه به آن رسیدگی می‌کردیم.
جواب این پرسش‌ها را باید در بخش‌های متفاوت جستجو کرد که شاید هر بخش را بتوان به عنوان یک موضوع مستقل مطرح کرد و بسط داد. این مهم به یاری خدا در سلسله نوشتارهایی به همین قلم ارائه خواهد شد، اما آنچه که مهم است، نتایج خروجی برای هریک از بخش‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، محیط زیستی و ... در یک محل و با نام «مدیریت منابع آب» تجمیع خواهد شد. بحث مدیریت منابع آب از بالاترین سطوح شروع می‌شود. قانون توزیع عادلانة آب مربوط به سی سال پیش است؛ زمانی که بسیاری از ارگان‌ها و سازمان‌های دولتی موجود اصلاً به وجود نیامده بودند. کشور کماکان فاقد برنامة بلندمدت استراتژیک در بخش آب است و در یک نگاه بالاتر، انسجامی در برنامه‌های فرادستی دیده نمی‌شود. تکلیف کشور در خصوص آمایش سرزمین روشن نیست و به همین دلیل اقتصاد و نهایتاً برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در زمینة منابع آب بیشتر مبتنی بر فرد است تا ضابطه.
در یک گام پایین‌تر، چندبخشی‌بودن آب نیازمند همکاری نزدیک ارگان‌ها و سازمان‌های متفاوت و بعضاً با اهداف متضاد است و این میسر نخواهد شد مگر آن که بپذیریم که حوضة آبخیز تنها واحد آب‌شناختی (هیدرولوژیکی) قابل بررسی در منابع آب است. در این واحد، مؤلفة بزرگی که به طور متوسط حدود پنجاه درصد آب کشور را تأمین می‌کند، آب زیرزمینی است و باید در تمام برنامه‌ریزی‌ها مورد توجه ویژه قرار گیرد. به شکل مصداقی باید گفت تنها راه علاج وضعیت دریاچة ارومیه و یا حوضة آبخیز زاینده رود از این مسیر می‌گذرد.
در یک گام دیگر، مدیریت منابع آب موفق مستلزم به‌هم پیوسته بودن مسائل فنی به محیط‌زیست، موضوعات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، قومی و مذهبی است. طرح‌های متعددی را سراغ داریم که موضوعات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی و قومیتی را در نظر نگرفته‌اند و نتیجة آن «عدم رضایت» بوده است. فراموش نکنیم که آب تیغی دولبه است که می‌تواند محور اقتصادی – اجتماعی برای آشتی ملی تلقی شود و از طرف دیگر، می‌تواند جرقة اختلافاتی ژرف گردد. تبدیل نقطه‌نظر رعایت «حقابة محیط‌زیست» به این که «هر جزئی از مستحدثات آبی در محیط‌زیست ساخته می‌شوند» عاملی است تا محیط‌زیست به عنوان یک اصل و میزبان، پذیرنده یک طرح تأمین آب باشد و نه آن‌که پس از احداث، نهری اندک به محیط‌زیست تخصیص داده شود.
نسخة دیگر برای علاج وضعیت منابع آب آن‌قدر آشنا و نزدیک است که شاید به سخره گرفته شود؛ «آموزش». آموزش در دو سطح کارشناسی و عمومی مهم‌ترین، مؤثرترین و پایدارترین راه‌حل در مدیریت منابع آب است. آموزش مسکّن نیست، یک راه‌حل قطعی است که نیازمند صبر و پایداری برای حصول نتیجه است. دانشگاه‌ها به عنوان محل آموزش کارشناسان و اهالی فن باید بدانند آنچه که اکنون در آن‌ها تدریس می‌شود، علم روز نیست که در آن توسعه لزوماً به معنی احداث تلقی ‌شود. مهندسان آیندة عمران، مکانیک و برق چقدر از محیط‌زیست آگاهی دارند و به آن‌ها در دانشگاه در این خصوص چه عرضه می‌شود؟ در بحث آموزش عمومی چطور؟ چند ساعت برنامة تلویزیونی، رادیویی و آموزشی از طرف رسانه‌ها و ارگان‌های ذی‌ربط در این خصوص اجرا شده است؟ این که بیش از پنجاه درصد مردم نمی‌دانند معنی «حوضة آبخیز» چیست و حدود هفتاد درصد آن‌ها نمی‌دانند که حوضة آبخیزی که هر روز در آن نفس می‌کشند و آب مصرف می‌کنند، چه نام دارد، نشان از چیست؟
مصداقی بیان می‌کنم که یکی از مؤثرترین و کارآمدترین راه‌حل‌های دریاچة ارومیه، تهیه و تدوین یک کتاب درسی برای دو استان همجواردریاچه در تمام مقاطع تحصیلی است تا ضمن ایجاد حساسیت در بین کودکان و نوجوانان،آن ها را به کشاورزی منطقی،رعایت محیط زیست و مدیریت مصرف آب تشویق کند.

آنچه که ب عنوان راه حل ها ارائه شد،اگرچه به نظر "نشدنی" هستند،اما ارزان قیمت و سهل الوصول تر از انتقال آب از شمال کشور به جنوب آن و کشیدن دهها خط انتقال و تونل از یک نقطه به نقطه دیگرند.

به باور کسانی ک مانند من فکر میکنند،هزینه های رسیدن به یک شرایط پایدار منابع آب می توانداز احداث "ترین ها" به شدت بکاهد،البته اگر در رفتارمان تجدید نظر کنیم و بپذیریم شاه کلید قفل پیچیده ی منابع آب ایران،مدیریت منابع آب است.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.