1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

9 مرداد 1393 ساعت 15:37 شماره مسلسل: 1100001

سازوکاری برای پیشگیری از فاجعة مرگ همگانی بر اثر تشنگی

سازوکاری برای پیشگیری از فاجعة مرگ همگانی بر اثر تشنگی

سیاست‌گذاران در همه‌جا، بویژه خشک‌بوم‌ها، بایستی بوم‌شناسان ژرف‌نگر بوده یا دست‌کم به سخنان آنان گوش فرا دهند. انباشتن آب در روی زمین در سرزمین‌های خشک کاری نا‌بخردانه است. چه، تابش آفتاب، کمبود رطوبت نسبی و باد زمینه را برای تبخیر آماده می‌سازند. میانگین تبخیر سالانه در ایران بیش از دو متر است، یعنی از هر مترمربع پهنة آبگیرها سالی دو هزار لیتر بخار می‌شود. چنانچه برآورد سازمان ملل متحد را برای کمترین نیاز آبی شبانه‌روزی یک نفر انسان بیست لیتر فرض کنیم، هر مترمربع از سطح آبگیرها آب یکصد روز یک نفر را به هوا می‌فرستد.


نیاکان تیز‌هوش و کاردان ما می‌دانستند که ایران، سرزمین خشکسالی و سیل است. آنان دریافته بودند واریزه‌های بادبزنی شکل و مخروط‌های آبرفتی بسیار تراوا بوده، سیلاب‌ها را به‌آسانی به زیرزمین فرستاده و چشمه‌هایی پر‌برکت را در پایاب آن‌ها ایجاد می‌کنند. پیامد دنبال‌کردن رگه‌های آبی در زیرزمین پیدایش کاریز، بهترین سامانة گردآوری و آب‌رسانی بود. این ابتکار، ایران را به سرزمین خشکسالی، سیل و کاریز تبدیل کرد. به روایتی، ایران در پنجاه سال پیش دارای پنجاه‌هزار رشته کاریز بود که آبدهی سالانة آن‌ها را شانزده میلیارد مترمکعب، برابر بدة رود کارون در آن هنگام، برآورد کرده بودند. باآنکه آمار مزبور تأیید نشده‌اند، دست‌کم گویای این واقعیت است که چنانچه کاریز نبود، بسیاری از آبادی‌های بزرگ و کوچک ما نیز نبودند.
جنگ دوم جهانی و چیرگی غربی‌ها و غرب‌زده‌ها بر ایران، مستعمرگی چند‌باره را در پوشش طرح‌هایی نوین، بویژه بنای سدهای بلند بر ما تحمیل کرد. دانش فنی و سرمایه‌های کلان را برای ساختن آن‌ها نداشتیم، لکن میتوانستیم سود و سرمایه را از نعمت به‌ظاهر بیکران نفت و برای درازمدت تأمین کنیم.
سدهای بلند ویژگی‌های نیکوی بسیاری دارند: از ویرانی‌های سیل جلوگیری می‌کنند، می‌توانند برق تولید کنند، تا هنگامی‌که از ته‌نشست‌ها انباشته نشده‌اند، آبی فراوان را در دسترس می‌گذارند و از همه مهم‌تر، خوش‌نگاره (فتوژنیک) هستند. ایران جولانگاه شرکت‌های بیگانه‌ای شد که با پشتیبانی دولت‌هایشان بهره‌ای از این سفرة گسترده می‌خواستند. چنانچه روایت یکی از کارشناسان آبخیزداری دوران پیش از پیروزی انقلاب اسلامی را معتبر بدانیم، شرکت فرانسوی سوگراه برنامة طراحی و ساختمان سیزده سد بلند را برای جلوگیری از رسوب‌گیری سد سفید‌رود تهیه دیده بود. جالب آن‌که برخی نیز بزرگتر از سد نامبرده بودند.
کاریز مورد بی‌مهری قرار گرفت. دستگاه‌های حفاری برای چاه‌های ژرف روانة ایران شدند. تلمبه‌های نیرومند که آب را از هر نشیبی کشیده و به هر فرازی می‌برند، برای خواندن فاتحه بر مزار کاریز راهی ایران شدند و برآنند که رفته‌رفته ایران را به دوران خشکسالی و سیل باز‌گردانند.
چرا چنین شد؟
سیاستگذاران در همه‌جا، بویژه خشک‌بوم‌ها، بایستی بوم‌شناسان ژرف‌نگر بوده یا دست‌کم به سخنان آنان گوش فرا دهند. انباشتن آب در روی زمین در سرزمین‌های خشک کاری نا‌بخردانه است. چه، تابش آفتاب، کمبود رطوبت نسبی و باد زمینه را برای تبخیر آماده می‌سازند. میانگین تبخیر سالانه در ایران بیش از دو متر است، یعنی از هر مترمربع پهنة آبگیرها سالی دو هزار لیتر بخار می‌شود. چنانچه برآورد سازمان ملل متحد را برای کمترین نیاز آبی شبانه‌روزی یک نفر انسان بیست لیتر فرض کنیم، هر مترمربع از سطح آبگیرها آب یکصد روز یک نفر را به هوا می‌فرستد.
فرسایش خاک در ایران بیداد می‌کند. به روایتی، با توجه به پهنة ایران، ما جایگاهی بلند را از آن خود کرده‌ایم. سیلاب‌های ما گل‌آلودند. انباشتن سیل در پشت سدها و ته‌نشینی مواد معلق از گنجایش آن‌ها می‌کاهد. بار کف را نیز به این دزدی گنجایش بیفزایید.
باز شدن بسیار اندک، لکن همیشگی دریای سرخ سپر هم‌شیب عربستان را به زیر صفحة ایران رانده و آن را بالا می‌برد. وجود مانع در پیشروی سپر مزبور تجمع فشار را در آن باعث می‌گردد. هنگامی‌که مانع به کنار زده می‌شود، زمین‌لرزه رخ می‌دهد. لغزش لایه‌ها به درون آبگیر سدها نیز می‌تواند فاجعه‌آمیز باشد. همان‌گونه که در تاریخ نهم اکتبر 1963 در سد وایونت در ایتالیا رخ داد. در عرض46 ثانیه 260میلیون مترمکعب سنگ و خاک به درون آبگیر ریخت‌، پنجاه میلیون مترمکعب آب را به ارتفاع 280 متر از روی سد گذراند و نزدیک دو هزار نفر را نابود کرد. فرار آب از آبگیر سدها از دیگر دشواری‌ها است. آبگیر سد لار هیچ‌گاه بیش از یک‌سوم گنجایش آن پر نشد. وجود لایه‌های گچ و نمک در زیر سدها و آبگیر آن‌ها ویرانی سد و سرشکستگی رایزنان، طراحان و سازندگان را به دنبال دارد.
آبخوان‌داری: کوره‌راهی برای فراهم‌ساختن امنیت آبی
بزرگترین نعمتی که خداوند به سرزمین ما عطا فرموده است، 42 میلیون هکتار آبرفت درشت‌دانة ژرف است. ضریب ذخیرة آبرفت‌های ایران را یک تا 35 درصد گنجایش آن‌ها برآورد کرده‌اند. چنانچه میانگین این ضریب را ده درصد، میانگین ژرفای آبخوان‌های بالقوه را 125 متر و پهنة آن‌ها را چهل میلیون هکتار در نظر گرفته‌شود، گنجایشی برابر با پنج هزار میلیارد مترمکعب، یا یازده برابر کل میانگین بارندگی سالانة ایران را می‌توانیم در آن‌ها نگاهداری کرد. البته مهروموم‌ها باید و رخدادهایی مانند توفان نوح تا آبخوان‌های ما از آب انباشته شوند. چنانچه این آرزو تحقق‌یافته و جمعیت و مصرف آب در ایران چون امروز بماند، می‌توان خشکسالی چهل‌ساله‌ای را نیز تحمل کرد. گفتنی است همان‌گونه که خشکسالی داریم، ترسالی هم رخ می‌دهد. اوج بدة رود مُند هنگام ورود به خلیج‌فارس در آذر 1365 برابر با شانزده هزار مترمکعب بر ثانیه برآورد شده بود. آبخوانداری درواقع برداشتی ساده از سیاست حضرت یوسف (ع) است، یعنی به‌جای غله، آب را در زیرزمین ذخیره کنیم. آبرفت‌های ریزدانة کرانة نیل برای آبخوانداری مناسب نیستند.
ارزشمندتر از نفت؟
ممکن است اقتصاد‌دانان به این آبخواندار ساده‌لوح خرده بگیرند. پس هزینة فراهم‌آوردن یک مترمکعب گنجایش آب را در سراب سدهای بزرگ در پنج هزار میلیارد ضرب کنید تا ارزش واقعی آبرفت‌ها را دریابید. هزینة ساختن شبکه‌های تغذیة مصنوعی آبخوان‌ها بسیار اندک و حداکثر ده درصد سد‌سازی برای نگاهداری حجم مساوی آب است.
جان کلام آن‌که سال‌ها پیش بحث اقتصاد بدون نفت مطرح شد. تحقق این اندیشة والا بدون اجرای طرح آبخوانداری، چهارده میلیون هکتار در نخستین گام با توجه به باران میانگین ایران و فراتر از آن برای ترسالی‌های پیاپی میسر نیست.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.
محمد فاضلی

15 مرداد 1393 ساعت 12:26

متن خوبی است.