1. اولویت‌های سیاستی
  2. >
  3. مدیریت آب

نوع مطلب: خلاصه سیاستی

28 آذر 1395 ساعت 13:59 شماره مسلسل: 1100266

ناامنی و امنیت آب (1)

ناامنی و امنیت آب (1)

با توجه به روند کنونی توسعة اجتماعی-اقتصادی ایران، کشور در سال‌های پیش رو، برای حفظ روند توسعه‌ای خود، باید با مشکل کمبود آب دست‌وپنجه نرم کند. از یک سو، با افزایش جمعیت و کاهش نزولات آسمانی، سرانة آب قابل‌دسترس ایرانیان، در طی چند دهة گذشته کاهش یافته است و این در حالی است که چیدمان توسعة اجتماعی-اقتصادی بر مبنای توزیع منابع آب صورت نگرفته است. از دیگر سو، استفادة ناکارآمد از منابع آبِ دردسترس و آلودگی آن، تأثیراتی منفی بر ظرفیت نظام‌های آبی کشور گذاشته است. از آنجا که وجود آب کافی، لازمة توسعة اجتماعی-اقتصادی هر کشوری است، مهم‌ترین چالشِ پیش روی دولت‌های آینده ایران، حل مسئلة امنیت آب است و پاسخ به این پرسش‌ها که: وضعیت کنونی امنیت آب ایران چگونه است؟ چه چالش‌هایی برای دستیابی به امنیت آبی در ایران وجود دارد؟ و دست‌آخر اینکه دورنمای امنیت آب در ایران چگونه است؟ متأسفانه تاکنون در کشور، در قبال مسئله امنیت آب، سیاست‌های درخور توجهی اتخاذ نشده است. در این نوشتار کوشیده‌ایم به برخی مسائل امنیتی آب در ایران بپردازیم.

مقدمه

با توجه به روند کنونی توسعة اجتماعی-اقتصادی ایران، کشور در سال‌های پیش رو، برای حفظ روند توسعه‌ای خود، باید با مشکل کمبود آب دست‌وپنجه نرم کند. از یک سو، با افزایش جمعیت و کاهش نزولات آسمانی، سرانة آب قابل‌دسترس ایرانیان، در طی چند دهة گذشته کاهش یافته است و این در حالی است که چیدمان توسعة اجتماعی-اقتصادی بر مبنای توزیع منابع آب صورت نگرفته است. از دیگر سو، استفادة ناکارآمد از منابع آبِ دردسترس و آلودگی آن، تأثیراتی منفی بر ظرفیت نظام‌های آبی کشور گذاشته است.

مهم‌ترین چالشِ پیش روی دولت‌های آینده ایران، حل مسئلة امنیت آب است.

از آنجا که وجود آب کافی، لازمة توسعة اجتماعی-اقتصادی هر کشوری است، مهم‌ترین چالشِ پیش روی دولت‌های آینده ایران، حل مسئلة امنیت آب است. اگر بخواهیم به بحث امنیت آب در کشور بپردازیم لازم است 4 حوزه را مدنظر قرار دهیم. این چهار حوزه عبارت‌اند از:

1. ارزیابی‌های اجتماعی-اقتصادی فراهمی آب

2. الگوهای استفاده از آب

3. نهادهای مدیریت آب

4. سلامت نظام‌های آبی

1. ارزیابی‌های اجتماعی-اقتصادی فراهمی آب

بر اساس گزارش اخیر بانک جهانی در سال ۱۹۶۲، میزان ذخایر آب شیرین تجدیدپذیر در ایران، به ازای هر نفر معادل ۵۵۷۰ مترمکعب بوده که این میزان در سال ۲۰۱۴، برای هر نفر به حدود 1644 مترمکعب کاهش یافته است. این بدین معنا است که در فاصلة ۵۲ سال، منابع آب شیرین کشور به ازای هر نفر ۳۹۲۶ مترمکعب کاهش یافته است که کاهشی معادل 71 درصد از کل آب‌های تجدیدپذیر ما را نشان می‌دهد. این در حالی است که بر اساس برآوردهای سال 2016، حجم آب تجدیدپذیر در ایران به کمتر از 100 میلیارد مترمکعب کاهش یافته است. محاسبات نشان می‌دهد سرانة آب تجدیدپذیر دنیا ( 6016 مترمکعب در سال) حدود 6 برابر ایران است.

اکنون به آنچه گفته شد، توزیع مکانی نامتوازن منابع آب در کشور را نیز بیفزایید؛ این فرآیند، متأسفانه برخلاف نیازهای اجتماعی-اقتصادی برای آب است، و همین امر، خطر کمبود آب و بحران ناشی از آن را در سطح محلی افزایش می‌دهد. اگر شش حوضة آبریز کشور را از منظر افزایش جمعیت مدنظر قرار دهیم، می‌توان دریافت در طی سال‌های اخیر در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، دریاچه خزر، فلات مرکزی (تهران و قم) و زاگرس (کرمانشاه) با تراکم جمعیت روبرو بوده‌ایم که با توجه به میزان منابع آب موجود در این مناطق، بر سر این موضوع (انتقال آب از البرز، لرستان، چهارمحال بختیاری و غیره) شاهد تعارضاتی بوده‌ایم. مشخصة فضایی-مکانی منابع آب موجود، بزرگ‌ترین چالش برای مدیریت آب در ایران به شمار می‌روند و با وجود سیاست‌های افزایش جمعیت، به نظر می‌رسد که انجام مطالعات اجتماعی-اقتصادی آب بر اساس فراهمی آب در شش حوضه آبریز امری اجتناب‌ناپذیر باشد که ایران از رهگذر توسعه به پرتگاه بحران نیفتد. چنین ارزیابی‌هایی تاکنون با رویکرد امنیتی در کشور انجام نشده است.

2. الگوهای استفاده از آب

با در نظر گرفتن محدودیت‌های مکانی و زمانی در تاریخ ایران، ایرانیان کهن دریافته بودند که چگونه از منابع آب موجود، بهترین استفاده را به صورت مؤثر و کارآمد ببرند، اما با فراموشی چنین تجارب گران‌سنگی، الگوی استفاده از منابع آب حاکم بر کشور، منجر به تشدید کمبود آب در اکثر حوضه‌ها، به‌خصوص در مناطق مرکزی (اصفهان، یزد و سمنان) و حوضة آبریز ارومیه شده است.

در فاصلة ۵۲ سال، منابع آب شیرین کشور به ازای هر نفر ۳۹۲۶ مترمکعب کاهش یافته است که کاهشی معادل 71 درصد از کل آب‌های تجدیدپذیر ما را نشان می‌دهد.

در سطح ملی، در نیم‌قرن گذشته با در نظر گرفتن روند کاهشی منابع آب تجدیدپذیر (71%) و 4 برابر شدن جمعیت ایران در طی 50 سال گذشته، کل مصرف آب شیرین در ایران به‌سرعت در حال افزایش است، و در این میان مصارف کشاورزی (بیش از 90%) بزرگ‌ترین میزان مصرف آب در بین تمام بخش‌ها را به خود اختصاص داده است. باید در نظر داشت که کشاورزی کنونی، 11% در اقتصاد و 32 % در فضای کسب‌وکار مؤثر است. هرسال بیش از 50 درصد آب‌های تجدیدپذیر کشور مصرف می‌شود درحالی‌که این میزان، باید زیر 20 درصد و در کشورهای خشک و نیمه‌خشک حداکثر 40 درصد آب‌های تجدیدپذیر باشد، اما در ایران این رقم هم‌اکنون 107 درصد است.

طبق آمارهای وزارت نیرو در حال حاضر سالیانه، کل آب‌های تجدیدپذیر کشور 78 میلیارد مترمکعب است ولی برداشت ما 96میلیارد مترمکعب است. اگر بخواهیم به درک درستی از میزان استفاده از آب در زمینه اجتماعی-اقتصادی برسیم، باید کل نرخ رشد مصرف آب، تولید ناخالص ملی و جمعیت را در یک بازه زمانی بلندمدت، مدنظر قرار دهیم. رشد جمعیتی ایران (3/1 درصد در سال) در طی دهه گذشته، به اندازة نرخ افزایش مصرف آب نبوده است. با توجه به نرخ رشد جمعیت و کمبود آب موجود، ایران با چالش جدی در زمینة استفاده از آب روبرو شده است. افزون بر این، آمار بانک جهانی نشان می‌دهد که متوسط نرخ رشد درصد جمعیت شهرنشینی ایران از کل جمعیت کشور، طی ۵۰ سال گذشته تقریباً دو برابر میانگین جهانی بوده است. درنتیجه، کل مصرف آب در تمامی بخش‌ها، سریع‌تر از رشد جمعیت و کل آب موجود است که ناشی از افزایش شهرنشینی (73% شهرنشینی در ایران در مقایسه با 60% میانگین جهانی) و به‌تبع آن، تغییر سبک زندگی است.

با توجه به میزان منابع آب و میزان مصرف، ایران از جمله کشورهایی است که در گروه کشورهای مواجه با کمبود فیزیکی آب قرار دارد (این گروه شامل کشورهایی است که در سال ۲۰۲۵ با کمبود فیزیکی آب مواجه هستند). همزمان با شرایط ملی، می‌توان گفت که در سطح محلی نیز ناامنی آب، هم‌اکنون بروز کرده است. این ناپایداری، و الگوی ناامن استفاده از آب که در بالا ذکر شد نشان‌دهندة اهمیت مدیریت یکپارچة منابع آب و شکست ساختار حکمرانی آب و تأکید بر آن در برنامه‌های توسعه و مدیریت است. با توجه به توضیحات پیش‌گفته، نیاز مبرم به مطالعات آینده‌پژوهی آب در سطح ملی و حوضه‌ای وجود دارد.

استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
متون سیاستی منتشر شده در شمس، بیانگر دیدگاه نویسندگان بوده و لزوما نظر این شبکه نیست.

نظرات

  • مخاطبان گرامی، برای انتشار نظرات لطفا نکات زیر را رعایت فرمایید:
  • 1- نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • 2- نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های اسلامی منتشر نمی‌شود.
  • 3- نظرات پس از ویرایش ارسال می‌شود.
با تشکر، نظر شما پس از تایید در سایت نمایش داده می‌شود.